ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ئانالىز برۇكىڭس ئىنستىتۇتى جون ل. سورنتون خىتاي مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى كايىل چان (Kyle Chan) تەرىپىدىن «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىنىڭ 2026-يىلى 27-فېۋرالدىكى سانىدا ئېلان قىلىنغان «خىتاي كۈتۈش ئارقىلىق غەلىبە قىلماقتا: بېيجىڭ قانداق قىلىپ مۆلچەرلىگىلى بولۇشچانلىقنى كۈچكە ئايلاندۇردى؟» ناملىق ماقالىنى ئاساس قىلىدۇ. ئاپتور ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت نېگىزىدىكى تاشقى سىياسەت ئۆزگىرىشلىرىنى، خۇسۇسەن پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ۋەزىپە ئۆتەش دەۋرىدىكى تۇراقسىزلىقىنى خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتكە قانداق ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى ئەتراپلىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئەسەر خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدە ئامېرىكىنىڭ «يۇمشاق كۈچ» ئۈستۈنلۈكىنى يوقىتىش خەۋپىگە قارىتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاگاھلاندۇرۇش خاراكتېرلىك قىممەتلىك تەتقىقات ھېسابلىنىدۇ.
ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قارىغاندا ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىكى ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ماسلىشىشچانلىقى ۋە قايىل قىلىش كۈچى ئىدى. ئون نەچچە يىلدىن بۇيان، باشقا دۆلەتلەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشنى بېيجىڭ بىلەن ھەمكارلىشىشتىن ئەۋزەل دەپ بىلگەنلىكى ئۈچۈن، ۋاشىنگتون بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ بەزى مەنپەئەتلىرىدىن ۋاز كەچكەن. بۇ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرى ئۈچۈن ئورتاق غەلىبە بولۇپ، ئۇلار كوللېكتىپ مۇداپىئە، بىر گەۋدىلەشكەن بازارلار ۋە ئورتاق خىرىسلارغا (جۈملىدىن خىتايغا) قارشى ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىش ئارقىلىق گۈللەنگەن ئىدى.
بىراق، پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ قايتا ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشى بۇ ھەمكارلىقنىڭ زور بىر قىسمىنى ۋەيران قىلىش خەۋپىنى تۇغدۇردى. بىر زامانلاردا خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئۇلى دەپ قارالغان ئامېرىكا، ئەمدىلىكتە گېئوپولىتىكىلىق تۇراقسىزلىقنىڭ ئاساسلىق مەنبەسىگە ئايلىنىپ قالدى. ترامپ يەر شارى خاراكتېرلىك سودا ئۇرۇشىنى قوزغاپ، ئىتتىپاقداشلار ۋە رەقىبلەرگە تاللىماستىن تاموژنا بېجى قويدى ھەمدە ئۇزۇن مۇددەتلىك شېرىكلىرىگە بېسىم ئىشلەتتى. بۇ خىل تۇراقسىز قەدەملەر ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەت قائىدىلىرىنىڭ ئەمدى ئىناۋەتسىز ئىكەنلىكى ھەققىدە ئەندىشە پەيدا قىلدى.
بۇ ئەھۋالدا، خىتاي ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىكى بۇنداق يېرىقتىن پايدىلىنىش ئۈچۈن ئالدىراپ-تېنەپ كەتمىدى. بېيجىڭنىڭ ئۇسۇلى ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى باشلانغاندىن بۇيان ئۆزگەرمىدى. خىتاي ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان دۆلەتلەرنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن «ھەم تاتلىق، ھەم تاياق» تاكتىكىسىنى قوللىنىپ، سىياسىي «مۆلچەرلىگىلى بولۇشچانلىق» خاراكتېرىنى ساقلاپ قېلىش ئارقىلىق ئۇلارنى ئۆزىگە جەلپ قىلماقتا. گەرچە خىتاينىڭ سۇنغان تەكلىپلىرى ئامېرىكىنىڭ بۇرۇنقى سىياسەتلىرىدەك جەلپكار بولمىسىمۇ، ئەمما بېيجىڭنىڭ ئېنىق بولغان تۈزۈلمىسى دۆلەتلەرگە خىتاي بىلەن قانداق ھەمكارلىشىش ھەققىدە كۆڭلىنى توختىتالىغىدەك ئېنىق تەسەۋۋۇر بېرىۋاتىدۇ.
كايىل چان كانادانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى بۇرۇلۇشنى بۇ نۇقتىنىڭ تىپىك مىسالى سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. كانادا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئامېرىكا بىلەن ماسلىشىپ خىتايغا قارشى تۇرغان، بولۇپمۇ 2018-يىلى خۇاۋېي شىركىتىنىڭ مالىيە باشلىقى مېڭ ۋەنجۇنى ئامېرىكىنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن تۇتقۇن قىلىش ئارقىلىق خىتاينىڭ قاتتىق ئۆچ ئېلىشىغا دۇچ كەلگەن ئىدى. خىتاي بۇنىڭغا قارىتا كانادانىڭ گۆش ۋە ماي دانلىرىنى چەكلەپ، ئىككى نەپەر كانادا پۇقراسىنى تۇتقۇن قىلىش ئارقىلىق كانادا ئىقتىسادى ۋە دىپلوماتىيەسىگە ئېغىر زەربە بەرگەن ئىدى.
لېكىن، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ كانادانى «51-ئىشتات» دەپ ئاتىشى، ئۇلارغا قارشى تاموژنا بېجى قويۇشى ۋە نەچچە ئون يىللىق ئىشەنچ ئۈستىگە قۇرۇلغان تەمىنلەش زەنجىرىنى ۋەيران قىلىش بىلەن تەھدىت سېلىشى، ئوتتاۋانىڭ بېيجىڭ بىلەن يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتى ئورنىتىشىغا تۈرتكە بولدى. 2026-يىلى يانۋاردا كانادا باش مىنىستىرى مارك كارنېينىڭ خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ بىلەن كۆرۈشۈشى، غەرب لاگېرىدىكى پارچىلىنىشنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسىدۇر. كارنېي كانادانىڭ بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ۋاشىنگتون بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىن «تېخىمۇ مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان» دەپ تەسۋىرلىدى.
كانادا بۇ خىل بۇرۇلۇشتا يالغۇز ئەمەس. فىرانسىيە پىرېزىدېنتى ئېممانۇئېل ماكرون، جەنۇبىي كورېيە پىرېزىدېنتى لى جېمياڭ ۋە ئەنگلىيە باش ۋەزىرى كېير ستارمېر قاتارلىق رەھبەرلەرنىڭ يېقىنقى يىللاردا خىتاينى زىيارەت قىلىشى پەقەت سىنبوللۇق ئەھمىيەتكىلا ئىگە ئەمەس. يىللار بويى خىتاي بىلەن بولغان «خەتەرنى ئازايتىش» (de-risking) سىياسىتىنى يۈرگۈزگەن بىر قىسىم ئىتتىپاقداشلار، ئەمدىلىكتە ئامېرىكىدىن كېلىدىغان سىياسىي خەتەرنى ئازايتىشنى ئويلىشىۋاتىدۇ. ئۇلار خىتاينىڭ ئامېرىكا قالدۇرغان بوشلۇقنى تولدۇرۇشىنى ئۈمىد قىلماقتا.
بىراق، بېيجىڭنىڭ بۇ جەرياندىكى پوزىتسىيەسى تامامەن «سوغۇق ۋە ھېسابلىق» دىپلوماتىيە ئۈستىگە قۇرۇلغان. كايىل چان كۆرسەتكەندەك، بېيجىڭ غەربنىڭ تەنقىدلىرىگە قارىتا ئۆزىنىڭ «قىزىل سىزىقلىرىنى» ئۈزلۈكسىز تەكرارلاپ كەلمەكتە. خىتاينىڭ مۇكاپاتلاش ياكى جازالاش تەدبىرلىرى ئىنتايىن ئېنىق ۋە مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان بولغاچقا، نۇرغۇن دۆلەتلەر ئامېرىكىنىڭ توساتتىن ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان بېسىملىرىدىن كۆرە، خىتاينىڭ ئاشكارا شەرتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشنى ئەۋزەل كۆرمەكتە. بۇ خىل ئۇسۇل خىتايغا ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداشتا بىر خىل مۇقىم سۇپا يارىتىپ بەردى.
خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچى تەرەققىي قىلغانسېرى، بېيجىڭ تەمىنلەيدىغان مەنپەئەتلەرمۇ تېخىمۇ جەلپكار تۈسكە كىرىۋاتىدۇ. خىتاي ئۆزىنىڭ تەرەپدارلىرىنى چوڭ تىپتىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ۋە زاۋۇت قۇرۇش پۇرسەتلىرى بىلەن جەلپ قىلسا، ئۆزىگە قارشى چىققانلارغا نىسبەتەن ئىقتىسادىي جەھەتتىن قورشاۋغا ئېلىش ئىقتىدارىنى نامايان قىلماقتا. خىتاي شىركەتلىرىنىڭ بىرازىلىيەدە ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل، ۋېنگىرىيەدە باتارىيە زاۋۇتى قۇرۇشى بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىقتىسادىنى جانلاندۇرۇشقا ياردەم بەرمەكتە، بۇ ئۆز نۆۋىتىدە خىتاينىڭ سىياسىي تەسىرىنى كۈچەيتمەكتە.
ماقالىدە يەنە خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تەمىنلەش زەنجىرىدىكى، بولۇپمۇ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنىكىسىدىكى ئورنىدىن پايدىلىنىپ، غەرب دۆلەتلىرىنى ئۆز ئىرادىسىگە بويسۇندۇرۇۋاتقانلىقى تەكىتلىنىدۇ. 2025-يىلى خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى ئېكسپورت قىلىشنى چەكلىشى ترامپنى تاموژنا بېجى مەسىلىسىدە چېكىنىشكە مەجبۇرلىغان. شۇنداقلا، خىتاي، گوللاندىيەنىڭ بىر مىكرو ئۆزەك شىركىتىنى كونترول قىلىش تىرىشچانلىقىغا قارىتا ئاپتوموبىل ئۆزەكلىرىنى تەمىنلەشنى كېسىش بىلەن جاۋاب قايتۇرۇپ، گوللاندىيە ھۆكۈمىتىنى سىياسىتىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلىغان.
شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە، بېيجىڭ غەربنىڭ كىشىلىك ھوقۇق بېسىملىرىغا تاقابىل تۇرۇشتا ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي جەلپ قىلىش كۈچىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلانماقتا. خىتاي تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى ۋە سىياسىي جەھەتتە تۇراقسىزلىققا پاتقان غەرب ئىتتىپاقداشلىرىنى ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن سېتىۋېلىش ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە قارىتا سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلىماقتا. خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، دۇنيا دۆلەتلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق قىممەت قارىشىدىن ۋاز كېچىپ، پۇراگماتىك مەنپەئەتكە يۈزلىنىشى بېيجىڭنىڭ ئەڭ چوڭ غەلىبىسىدۇر.
نۇرغۇن جەھەتتىن بېيجىڭنىڭ دۇنياغا تۇتقان پوزىتسىيەسى ترامپنىڭكىگە ئوخشاپ كېتىدۇ. بېيجىڭ مەنپەئەتنىلا كۆزلەيدىغان، ھېسسىياتقا بېرىلمەيدىغان، ھەتتا رەھىمسىز، ئەمما ماسلىشىشچانلىقى يۇقىرىدۇر. ئۇ ئالىيجاناب قىممەت قاراشلاردىن ۋاز كېچىپ، ئەمەلىي سودىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. ئاساسلىق پەرقى شۇكى، ترامپ دەۋرىدىكى ئامېرىكىغا ئوخشىمايدىغان يېرى، خىتاي مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان دۆلەتتۇر. بېيجىڭ ئۆزىنىڭ نېمىنى خالايدىغانلىقىنى ئىنتايىن ئېنىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ ھەمدە ئۆز ئىنكاسلىرىغا دۇنيانى كۆندۈرۈپ بولدى.
ئەكسىچە، ترامپ تەھدىت سالغاندا، ئۇنىڭ ئېنىق تەلىپى نېمە ئىكەنلىكى دائىم مۈجمەل بولىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇ كېيىنچە شەرتلىرىنى خالىغانچە ئۆزگەرتىۋېتىدۇ. جەنۇبىي كورېيەنىڭ مىسالىدا، سېئۇل ئۆتكەن يىلى ئامېرىكىغا زور مىقداردا مەبلەغ سېلىشقا ۋەدە بەرگەن بولسىمۇ، لېكىن ترامپ ھاكىمىيىتى «سودا كېلىشىمى تېز ئەمەلگە ئاشمىدى» دېگەن باھانە بىلەن تۇيۇقسىز تاموژنا بېجى قويۇپ، جەنۇبىي كورېيەنى گاڭگىرىتىپ قويدى. بۇ خىل تۇراقسىزلىق ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئامېرىكىغا بولغان ئىشەنچىسىنى كۈنسايىن يوقاتماقتا.
خىتاي دۇنياغا ئامېرىكىدىن كۆرە تېخىمۇ كەڭ قورساق بىر باشقۇرۇشنى ئەمەس، بەلكى پەقەت مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان بىر تاللاشنى سۇنماقتا. خىتاي ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى مەبلەغ، بازار ۋە تېخنىكا بىلەن تەمىنلەيدۇ، بەدىلىگە باشقا دۆلەتلەرنىڭ تەيۋەن ۋە شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش خىتاي «ئىچكى ئىشلىرى» دەپ قارايدىغان مەسىلىلەرگە ئارىلىشماسلىقىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۆزئارا ئىشەنچ ۋە ئورتاق قىممەت قاراشنىڭ كەمچىللىكى بۇ شېرىكلىكنىڭ چوڭقۇرلىشىشىنى چەكلىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكا سىرتتا قالدۇرۇلغان يېڭى سودا تورلىرىنىڭ شەكىللىنىشى رېئاللىققا ئايلانماقتا.
بېيجىڭ ترامپ كەلتۈرۈپ چىقارغان قالايمىقانچىلىقتىن پايدىلىنىش ئۈچۈن جىددىيلىشىپ كەتمەيدۇ، چۈنكى بۇنىڭغا ئېھتىياجى يوق. ئۇ ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى يولىنى داۋاملاشتۇرىدۇ: مۇمكىن بولغاندا ھەمكارلىشىدۇ، زۆرۈر بولغاندا ئۆچ ئالىدۇ، ئەمما دائىم ئۆزىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتىنى كۆزلەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، ترامپنىڭ ئۆزى ئامېرىكىغا بولغان ئىشەنچنى ۋەيران قىلىپ، دۇنيانى خىتاينىڭ قۇچىقىغا ئىتتىرىۋاتىدۇ. ئامېرىكا ئۆز ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىشەنچىسىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن قاتتىق تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى كېرەك، بولمىسا ئۆزىنىڭ خىتايغا قارىغاندا ئەڭ كۈچلۈك ئەۋزەللىكى بولغان «يۇمشاق كۈچى» دىن پۈتۈنلەي مەھرۇم قالىدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، كايىل چاننىڭ تەھلىلى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاينىڭ غەلىبىسى ئۇنىڭ ئالاھىدە كۈچىدىن ئەمەس، بەلكى ئامېرىكىنىڭ ئۆز-ئۆزىنى زەئىپلىتىشىدىن كەلمەكتە. ترامپنىڭ ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىق تورىنى ۋەيران قىلىشى، دۇنيانىڭ ئاستا-ئاستا خىتاينىڭ قۇچىقىغا ئىتتىرىلىشىگە سەۋەب بولماقتا. خىتاي بولسا ھېچقانداق خەتەرگە تەۋەككۈل قىلماي، پەقەت مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان بىر شېرىك سۈپىتىدە كۈتۈپ تۇرۇش ئارقىلىق دۇنيا سىياسىي خەرىتىسىنى ئۆزگەرتمەكتە. ئامېرىكا ئەگەر ئۆز ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىشەنچىسىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرەلمىسە، خىتاي بۇ «سەۋرچانلىق ئىستراتېگىيەسى» بىلەن ئاخىرىدا دۇنيانىڭ يېڭى باشقۇرغۇچىسىغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن.
تېخنىكا جەھەتتە، خىتاي سۈنئىي ئەقىل ۋە چوڭ سانلىق مەلۇماتلارنى باشقۇرۇشتا دۇنيا بويىچە ئالدىنقى قاتارغا ئۆتۈشكە تىرىشماقتا. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا سىناق قىلغان رەقەملىك نازارەت سىستېمىلىرىنى ھازىر دۇنيادىكى نۇرغۇنلىغان مۇستەبىت دۆلەتلەرگە ئېكسپورت قىلماقتا. بۇ ئارقىلىق خىتاي پەقەت مال-مۈلۈكلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ باشقۇرۇش ئەندىزىسىنىمۇ دۇنياغا يايماقتا. خىتاينىڭ بۇ تېخنىكا كېڭەيمىچىلىكى غەربنىڭ لىبېرال قىممەت قاراشلىرىغا ئاساسلانغان تور بىخەتەرلىكى ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىك چۈشەنچىلىرىگە جەڭ ئېلان قىلماقتا. بۇ رىقابەتتە خىتاي ئاستا-ئاستا ئۆز ئۆلچەملىرىنى خەلقئارا نورمىغا ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا.
ھەربىي ساھەدە، خىتاي ئامېرىكا بىلەن بولغان ئوق چىقىرىش ئۇرۇشىدىن ئەڭ ئەيمىنىدىغان تەرەپتۇر. شۇڭلاشقا، بېيجىڭ «ئۇرۇشسىز غەلىبە قىلىش» ئۇسۇلىنى قوللىنىپ، تىنچ ئوكيان رايونىدا ئۆزىنىڭ ھەربىي بولۇشىنى كۈنسايىن ئاشۇرماقتا. خىتاينىڭ ھەربىي زامانىۋىلىشىش سۈرئىتى ئامېرىكىنىڭ بۇ رايوندىكى مۇداپىئە تەننەرخىنى كۆتۈرۈۋەتكەن بولۇپ، خىتاي ئاخىرىدا ئامېرىكىنى بۇ رايوندىن چېكىنىشكە مەجبۇرلايدىغان بىر خىل «ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ھارغىنلىق» ئەھۋالىغا ئېلىپ كېلىشنى نىشانلىماقتا. تەيۋەن مەسىلىسىدىمۇ خىتاي دەرھال ھۇجۇم قىلىشتىن كۆرە، ئارالنى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن تەكرار قورشاۋغا ئېلىپ، قارشىلىق كۆرسىتىش ئىرادىسىنى سۇندۇرۇشنى ساقلىماقتا.
خەلقئارا دىپلوماتىيەدە، خىتاي «يەر شارى جەنۇبى» دەپ ئاتالغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى مىسلىسىز دەرىجىدە كۈچەيتتى. خىتاي ئۆزىنى غەربنىڭ «مۇستەملىكىچى» سىستېمىسىغا قارشى بىر تاللاش سۈپىتىدە كۆرسەتمەكتە. خىتاي بۇ دۆلەتلەرگە قەرز ۋە ئاساسىي ئەسلىھە قۇرۇلۇشى تەمىنلەش ئارقىلىق، بېلەت تاشلاش كۈچىنى قولغا كەلتۈردى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، خەلقئارا تەشكىلاتلاردا، جۈملىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قىلمىشلىرىنى ئەيىبلەيدىغان قارارلارنى توسۇپ قېلىش ئىقتىدارى ئاشتى. بۇ بولسا خىتاينىڭ دۇنياۋى سىياسىي تەسىر كۈچىنى ۋاقىتنىڭ پايدىسى بىلەن قانداق قۇرۇپ چىققانلىقىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
خىتاي سىياسىتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى، ئۇنىڭ «ئىدېئولوگىيەلىك جەڭ» دە تۇتقان پوزىتسىيەسىدۇر. خىتاي غەربچە دېموكراتىيەنى تۇراقسىزلىقنىڭ مەنبەسى قىلىپ كۆرسىتىپ، ئۆزىنىڭ مەركەزلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىنى «ئۈنۈملۈك مودېل» سۈپىتىدە تەشۋىق قىلماقتا. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، خىتاي غەرب جەمئىيىتىدىكى مەدەنىيەت توقۇنۇشلىرى ۋە ئىجتىمائىي زىددىيەتلەرنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، لىبېرال قىممەت قاراشلارنىڭ جەلپكارلىقىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ خىل يوشۇرۇن تەسىر كۆرسىتىش ئۇرۇشىدا، خىتاي ھېچقانداق جىددىي قەدەم تاشلىماي، پەقەت غەربنىڭ ئۆز ئىچىدىن يىمىرىلىشىنى كۈتۈش بىلەنلا كۇپايە قىلماقتا.
ماقالىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدا يەنە خىتاينىڭ «دۆلەت كاپىتالىزمى» نىڭ كەلگۈسى مۇلاھىزە قىلىنىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى خۇسۇسىي شىركەتلىرىنى دۆلەتنىڭ سىياسىي نىشانلىرىغا بويسۇندۇرۇش ئارقىلىق، بارلىق ئىقتىسادىي كۈچنى بىر نۇقتىغا مەركەزلەشتۈردى. بۇ خىل ئەندىزە قىسقا مۇددەتتە ناھايىتى ئۈنۈملۈك بولغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇزۇن مۇددەتتە يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىنى بوغۇپ قويۇشى مۇمكىن. لېكىن خىتاي رەھبەرلىكى بۇ خەتەرنى بىلىپ تۇرۇپ، يەنە سىياسىي كونتروللۇقنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويماقتا، چۈنكى ئۇلارنىڭ نەزىرىدە «كۈتۈش» جەريانىدا ھاكىمىيەتنىڭ مۇقىملىقى ھەممىدىن ئەۋزەلدۇر.
خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە خام ئەشياغا بولغان ئېھتىياجى ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسىدۇر. خىتاي ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى كان بايلىقلىرىنى كونترول قىلىش ئارقىلىق، كەلگۈسىدىكى يېشىل ئېنېرگىيە ئىنقىلابىدا ئۈستۈنلۈكنى قولغا ئالدى. بۇ جەرياندا شەرقىي تۈركىستان ئېنېرگىيە يەتكۈزۈش تۇرۇبىلىرىنىڭ تۈگۈنى سۈپىتىدە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولدى. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، خىتاي ئۆزىنىڭ بۇ ئىقتىسادىي ۋە ئېنېرگىيە قوراللىرىدىن پايدىلىنىپ، غەربنىڭ ئۆزىگە بولغان سىياسىي بېسىمىنى پەسەيتىشنى ساقلىماقتا. چۈنكى غەرب دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ «يېشىل كەلگۈسى» ئۈچۈن خىتايغا موھتاج بولۇپ قالدى.
ئاخىرقى خۇلاسە سۈپىتىدە شۇنى ئېيتىشقا بولىدۇكى، خىتاينىڭ «كۈتۈش» تاكتىكىسى بىر خىل پاسسىپ ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى ئىنتايىن ئاكتىپ ۋە سىستېمىلىق بىر ئىستراتېگىيەلىك تاللاشتۇر. بېيجىڭ دۇنيانىڭ ئامېرىكىغا بولغان ئىشەنچىسىنىڭ ئېرىشىنى كۈتمەكتە ۋە بۇ جەرياندا ئۆزىنى ئەڭ «مۇقىم» تاللاش سۈپىتىدە نامايان قىلماقتا. بۇ رىقابەتتە غەلىبە قىلىشنىڭ ئاچقۇچى — خىتايدىنمۇ بەكرەك سەۋرلىك، ئىزچىل ۋە ئىتتىپاقداشلارنى قايىل قىلالايدىغان بىر قارشى ئىستراتېگىيە بەرپا قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. ئەگەر غەرب دۇنياسى بۇ سىگنالنى ۋاقتىدا چۈشەنمىسە، كەلگۈسى تامامەن خىتاي مۆلچەرلىگەن تەرتىپ بويىچە شەكىللىنىشى مۇمكىن.
ئىزاھاتلار:
Chan, K. (2026, February 27). China is winning by waiting: How Beijing turns predictability into power. Foreign Affairs.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
