(دوكلات خۇلاسىسى)
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئىستراتېگىيە تەتقىقات ئورگىنى بولغان «راندى شىركىتى» (RAND Corporation) تەرىپىدىن 2026-يىلى نەشر قىلىنغان «خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ئىستراتېگىيەسىگە نەزەر: تارىخىي تەرەققىيات، سىياسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر ۋە يەر شارىۋى تەسىرلەر» ناملىق مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتى، تەتقىقاتچى شەنشەن مېي (Shanshan Mei) ۋە جۇدىس خۇيسمانس (Judith Huismans) تەرىپىدىن يېزىلغان [1-بەت]. بۇ دوكلات خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ساھەسىنى پەقەت بىر ئىقتىسادىي ئېشىش قورالى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى، سىياسىي قانۇنىيلىقى ۋە يەر شارىۋى ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ تۈپ كاپالىتى دەپ قارايدىغانلىقىنى ئاكادېمىك نۇقتىدىن تەھلىل قىلىدۇ [1-بەت]. نۆۋەتتە، خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا سىياسەتلىرى خەلقئارا تەرتىپ ۋە تەتقىقات بىخەتەرلىكىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىۋاتقان بىر پەيتتە، بۇ ئەسەر سىياسىي قارار چىقارغۇچىلار ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بىر پايدىلىنىش مەنبەسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [3-بەت].
خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىغا بولغان تەشنالىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىگە چوڭقۇر نەزەر سېلىش زۆرۈر [3-بەت]. سۇلالىلەر دەۋرىدىكى خىتايدا پەن-تېخنىكا ئاساسلىقى دۆلەتنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش ۋە دېھقانچىلىق ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن تەرەققىي قىلغان بولۇپ، «تۆت چوڭ كەشپىيات» دەپ ئاتالغان قەغەز ياساش، مەتبەئەچىلىك، دورا ۋە كومپاس بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر [3-بەت]. دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، سۇڭ سۇلالىسى ۋە مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تېخنىكا تەرەققىياتىغا قارىماي، خىتاي زامانىۋى ئىلىم – پەن ئىنقىلابىنى باشتىن كەچۈرمەي زامانىۋى دەۋرگە قەدەم قويغان [3-بەت]. بۇ خىل «تارىخىي قالاقلىق» خىتاي زىيالىيلىرىدا ئىلىم – پەننى دۆلەتنى قۇتقۇزۇشنىڭ بىردىنبىر يولى دەپ قارايدىغان تەپەككۇرنى شەكىللەندۈرگەن [4-بەت].
1919-يىلىدىكى «تۆتىنچى ماي ھەرىكىتى» خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا تەپەككۇرىدا زور بۇرۇلۇش پەيدا قىلغان بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتىكى زىيالىيلار «سەي ئەپەندى» (ئىلىم – پەن) ۋە «دې ئەپەندى» (دېموكراتىيە)نى خىتاينى قۇتقۇزۇشنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويغان [4-بەت]. دوكلاتتا تەھلىل قىلىنغىنىدەك، ئىلىم – پەن خىتاي جەمئىيىتىدە پەقەت بىر تەتقىقات قورالى ئەمەس، بەلكى كونا تۈزۈمنى تەنقىد قىلىدىغان ۋە يېڭى جەمئىيەت بەرپا قىلىدىغان ئۇنىۋېرسال كۈچ سۈپىتىدە تەرەققىي قىلغان [4-بەت]. بۇ خىل «ئىلىم – پەنچىلىك» تەپەككۇرى كېيىنچە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىلىم – پەننى دۆلەت قۇدرىتىنىڭ يادروسى قىلىش ئىستراتېگىيەسىگە ئۇل سالغان [5-بەت].
1949-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، پەن-تېخنىكا ئىستراتېگىيەسى «ئۆز كۈچىگە تايىنىشنى ئاساس قىلىش، چەت ئەل ياردىمىنى قوشۇمچە قىلىش» پىرىنسىپى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان [5-بەت]. ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدىكى خىتاي سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىققا تايىنىپ، دەسلەپكى زامانىۋى سانائەت سىستېمىسىنى قۇرغان بولسىمۇ، ئەمما سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ ئىلغار تېخنىكىلارنى بېرىشنى رەت قىلىشى خىتاينىڭ تېخنىكا جەھەتتىكى بېقىنىندىلىقتىن قۇتۇلۇش ئارزۇسىنى كۈچەيتكەن [5-بەت]. 1960-يىلىدىكى خىتاي-سوۋېت مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشى خىتاينى پۈتۈنلەي ئۆز كۈچىگە تايىنىش يولىغا مېڭىشقا مەجبۇرلىغان [6-بەت].
سوۋېت ئىتتىپاقى تېخنىكلىرى چېكىنىپ كەتكەندىن كېيىن، خىتاي دۆلەت مىقياسىدا پەن-تېخنىكا سەپەرۋەرلىكى ئېلىپ بېرىپ، «ئىككى بومبا، بىر سۈنئىي ھەمراھ» پىلانىدا زور مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈرگەن [6-بەت]. بۇ پىلاننىڭ غەلىبىسى خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ ئاڭ قۇرۇلمىسىدا پەن-تېخنىكىنى مەركەزلەشكەن سىياسىي ھوقۇق ئارقىلىق تەرەققىي قىلدۇرغىلى بولىدۇ دېگەن ئىشەنچنى پۇختىلىغان [6-بەت]. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى رىچارد نىكسوننىڭ زىيارىتىدىن كېيىن، خىتاي غەربنىڭ ئىلغار تېخنىكىلىرىنى سېتىۋېلىشقا باشلىغان ۋە 1978-يىلى ئامېرىكا بىلەن پەن-تېخنىكا ھەمكارلىق كېلىشىمى ئىمزالىغان [6-بەت].
دېڭ شياۋپىڭ دەۋرىدىكى «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» مەزگىلىدە، پەن-تېخنىكا «ئىشلەپچىقىرىش كۈچى» دەپ ئېلان قىلىنغان ۋە خىتاي «تونۇشتۇرۇش، ھەزىم قىلىش، سىڭدۈرۈش ۋە قايتا يېڭىلىق يارىتىش» ئىستراتېگىيەسىگە ئەھمىيەت بەرگەن [7-بەت]. دوكلاتتا تەھلىل قىلىنىشىچە، خىتاي بۇ مەزگىلدە ئۆز بازىرىنى چەت ئەل شىركەتلىرىگە ئېچىپ بېرىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ ئىلغار تېخنىكىلىرىنى ئوغرىلاش ياكى مەجبۇرىي يۆتكەش يولى بىلەن ئۆز ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشقا ئۇرۇنغان [7-بەت]. ئەمما 1990-يىللارنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، خىتاي رەھبەرلىرى پەقەت تېخنىكا سېتىۋېلىش بىلەنلا يادرولۇق كۈچكە ئايلانغىلى بولمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ، «مۇستەقىل يېڭىلىق يارىتىش»قا يۈزلەنگەن [7-بەت].
خىتاينىڭ 2002-يىلىدىكى 16-نۆۋەتلىك قۇرۇلتىيىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «قوراللىق قىسىم پوتېنسىيالىنى خەلق ئىگىلىكىگە سىڭدۈرۈش» ئۇقۇمى، كېيىنچە خىتاينىڭ مۇداپىئە ۋە تېخنىكا سىياسەتلىرىنىڭ يادروسىغا ئايلانغان [8-بەت]. خۇ جىنتاۋ دەۋرىدە بۇ ئىستراتېگىيە تېخىمۇ سىستېمىلىق ھالەتكە كەلتۈرۈلۈپ، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىشىنى دۆلەت ئىقتىسادىي پىلانى بىلەن زىچ باغلىغان [8-بەت]. دوكلاتتا ئەسكەرتىلىشىچە، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ سودا ۋە قوش مەقسەتلىك تېخنىكا ساھەلىرىگە كىرىشى، شۇ ۋاقىتتىكى تۈزۈلمىۋى پارىخورلۇقنى تېخىمۇ ئەۋج ئالدۇرغان بولسىمۇ، ئەمما ئەينى زاماندا تېخنىكا ئاساسىنىمۇ پۇختىلىغان [8-بەت].
شى جىنپىڭ 2012-يىلى تەختكە چىققاندىن كېيىن، پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىنى پەقەت ئىقتىسادىي ئېشىش قورالى بولۇشتىن ھالقىتىپ، دۆلەتنى قۇدرەت تاپقۇزۇشنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك تۈۋرۈكى قىلىپ تۇرغۇزغان [9-بەت]. شى جىنپىڭ پەن-تېخنىكا جەھەتتە ئۆز كۈچىگە تايىنىشنى «دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ جېنى» دەپ ئاتىغان ۋە بۇنى ئامېرىكا قاتارلىق غەرب دۆلەتلىرىنىڭ تېخنىكا چەكلىمىلىرىگە قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ كۈچلۈك قورال قىلغان [10-بەت]. ئۇنىڭ دەۋرىدە خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا سىياسىتى تېخىمۇ مەركەزلەشكەن، تېخىمۇ ئىستراتېگىيەلىك ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە تېخىمۇ زىچ باغلانغان ھالەتكە كەلگەن [9-بەت].
شى جىنپىڭ پەن-تېخنىكا ساھەسىدە «يېڭى تىپتىكى پۈتۈن مەملىكەت سىستېمىسى»نى بەرپا قىلىشنى تەشەببۇس قىلىپ، دۆلەتنىڭ بارلىق بايلىقلىرىنى يادرولۇق تېخنىكىلاردا بۆسۈش ھاسىل قىلىشقا سەپەرۋەر قىلغان [10-بەت]. بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىل، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، ئىلغار ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئېنېرگىيە ساقلاش سىستېمىلىرى شى جىنپىڭنىڭ ئالاھىدە دىققىتىدىكى ساھەلەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [10-بەت]. دوكلاتتا قەيت قىلىنىشىچە، خىتاي نۆۋەتتە ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل باتارېيەسى، قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ۋە بەشىنچى ئەۋلاد تېلېگراف تورى (5G) ساھەلىرىدە دۇنياۋى رىقابەت كۈچىگە ئېرىشكەن [10-بەت].
دوكلاتتا تەھلىل قىلىنغان ئەڭ ھالقىلىق نۇقتىلارنىڭ بىرى «ھەربىي-پۇقراۋى يۇغۇرۇلۇش» (Military-Civil Fusion) ئىستراتېگىيەسىنىڭ سۈپەت جەھەتتىن ئۆزگىرىشىدۇر [10-بەت]. شى جىنپىڭ دەۋرىدە بۇ ئىستراتېگىيە پەقەت بىر خىل ماسلىشىش مېخانىزمى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل پەن-تېخنىكا ئېكوسىستېمىسىنىڭ باشقۇرۇش لوگىكىسىغا ئايلانغان [10-بەت]. بۇ پىلان پۇقراۋى سانائەتنى ھەربىي تەمىنات زەنجىرىگە سىڭدۈرۈشنى ۋە ئالەم قاتنىشى، سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق ئىلغار تېخنىكىلارنىڭ ھەربىي ساھەدە قوللىنىلىشىنى تېزلىتىشنى نىشان قىلىدۇ [11-بەت].
خىتاي ھۆكۈمىتى «سوتسىيالىستىك تۈزۈمنىڭ چوڭ ئىشلارغا كۈچنى مەركەزلەشتۈرۈش ئەۋزەللىكى»دىن پايدىلىنىپ، دۆلەتنىڭ يېتەكچىلىكى بىلەن بازار مېخانىزمىنى بىرلەشتۈرمەكتە [11-بەت]. شى جىنپىڭ «كۆپ ئامىللىق، كۆپ ساھەلىك ۋە يۇقىرى ئۈنۈملۈك» بىر يۇغۇرۇلۇش ئەندىزىسىنى يارىتىش ئارقىلىق، ھەربىي ۋە پۇقراۋى ئىقتىسادنىڭ ئۆزئارا تۈرتكە بولۇشىنى كۆزلىمەكتە [11-بەت]. بۇ خىل يۇغۇرۇلۇش خەلقئارالىق تەتقىقات ھەمكارلىقىدا تېخنىكا بىخەتەرلىكى، ئەقلىي مۈلۈك ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئورگانلارنىڭ مۇستەقىللىقى جەھەتتە زور خىرىسلارنى پەيدا قىلماقتا [11-بەت].
2017-يىلى ئېلان قىلىنغان «13-بەش يىللىق پەن-تېخنىكا ھەربىي-پۇقراۋى يۇغۇرۇلۇش تەرەققىيات مەخسۇس پىلانى» خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى زور غايىسىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى [11-بەت]. ئەمما، بۇ پىلان خەلقئارادا كۈچلۈك ئەكس تەسىر پەيدا قىلغانلىقتىن، «14-بەش يىللىق پىلان»دا «ھەربىي-پۇقراۋى يۇغۇرۇلۇش» دېگەن سۆز ئېنىق ئىشلىتىلمەي، ئۇنىڭ ئورنىغا «دۆلەتنىڭ بىر گەۋدىلەشكەن ئىستراتېگىيەلىك سىستېمىسى» دېگەن سۆز قوللىنىلغان [11-بەت]. شۇنداق بولسىمۇ، خەلق ئىگىلىكى، مۇداپىئە ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى ساھەلىرىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش نىشانىدا ھېچقانداق ئۆزگىرىش بولمىغان [11-بەت].
خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىدا سانائەت ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسى مىنىستىرلىقى مۇھىم رول ئوينايدۇ [11-بەت]. بۇ مىنىستىرلىقنىڭ ئاستىدا «ھەربىي-پۇقراۋى يۇغۇرۇلۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىدارىسى» قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇ دۆلەت مۇداپىئە پەن-تېخنىكا سانائىتى ئىدارىسى بىلەن بىرلىكتە ھەربىي تەتقىقاتلارنى ماسلاشتۇرىدۇ [11-بەت]. بۇ ئىدارە يەنە «يەتتە پەرزەنت» دەپ ئاتالغان، خىتاينىڭ مۇداپىئە سىستېمىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان يەتتە داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتنى بىۋاسىتە باشقۇرىدۇ [17-بەت].
دوكلاتتا خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا پىلانلىرىنىڭ ئىزچىللىقى ۋە تەرەققىياتى تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغان [12-بەت]. 1986-يىلى باشلانغان «863 پىلانى» خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىگە سېلىنغان زور مەبلەغ سۈپىتىدە، بىيوتېخنىكا، ئالەم قاتنىشى ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسى ساھەلىرىگە مۇھىم ئۇل سالغان [12-بەت]. 1997-يىلى باشلانغان «973 پىلانى» بولسا ئاساس پەن تەتقىقاتلىرىغا ئەھمىيەت بېرىپ، خىتاينىڭ ئەسلىي يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشنى نىشانلىغان [13-بەت]. بۇ پىلانلار 2016-يىلى بىرلەشتۈرۈلۈپ، تېخىمۇ يۇقىرى ئۈنۈملۈك بىر سىستېمىغا ئايلاندۇرۇلغان [13-بەت].
«خىتايدا ئىشلەنگەن 2025» تەشەببۇسى خىتاينىڭ سانائەت ساھەسىدىكى دۇنياۋى رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ تېخنىكا بېقىندىلىقىدىن تېخنىكا يېتەكچىلىكىگە ئۆتۈش يولىدىكى مۇھىم بىر قەدىمىدۇر [14-بەت]. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ پىلان ئارقىلىق تولۇقلىما بېرىش، يېتەكچى فوندلار ۋە دۆلەت قوللايدىغان تەتقىقاتلار ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىش سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشنى كۆزلىمەكتە [1-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، «يېڭىلىق يارىتىش ئارقىلىق تەرەققىياتقا تۈرتكە بولۇش ئىستراتېگىيەسى» يېڭىلىق يارىتىشنى دۆلەتنىڭ تۈپ كۈچى سۈپىتىدە بېكىتكەن [14-بەت].
دوكلاتتا تەھلىل قىلىنغان «دۆلەتنىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئارقىلىق تەرەققىياتقا تۈرتكە بولۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ پىروگراممىسى» خىتاينىڭ 2050-يىلىغىچە بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك نىشانىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [15-بەت]. خىتاي 2020-يىلىغىچە «يېڭىلىق يارىتىشچان دۆلەت»، 2030-يىلىغىچە «دۇنيادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى يېڭىلىق يارىتىشچان دۆلەت»، 2050-يىلىغىچە بولسا «دۇنيا پەن-تېخنىكا كۈچلۈك دۆلىتى» بولۇشنى نىشان قىلغان [15-بەت]. بۇ ئىستراتېگىيە سانائەت تېخنىكىسى، ئۇل ساھەلەر تەتقىقاتى، رايون خاراكتېرلىك يېڭىلىق يارىتىش ۋە ھەربىي-پۇقراۋى يۇغۇرۇلۇشنى تۈپ ۋەزىپە قىلغان [15-بەت].
خىتاينىڭ خەلقئارالىق تېخنىكا كېڭەيمىچىلىكىدە «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى مۇھىم سۇپا رولىنى ئويناۋاتىدۇ [16-بەت]. شى جىنپىڭ 2017-يىلى بۇ تەشەببۇسنى «يېڭىلىق يارىتىش يولى» قىلىپ قۇرۇشنى ئوتتۇرىغا قويغان [16-بەت]. خىتاي بۇ دائىرىدە «تۆھپىكار ياش ئالىملار پىلانى» ۋە بەش رايونلۇق تېخنىكا يۆتكەش مەركىزىنى قۇرۇپ، ئاسىيا، ئافرىقا ۋە ياۋروپادىكى دۆلەتلەر بىلەن تېخنىكا ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرغان [16-بەت]. بولۇپمۇ «رەقەملىك بىر بەلباغ بىر يول» پىلانى كىلىمات ئۆزگىرىشى، تەبىئىي ئاپەتلەر ۋە بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقنى تەتقىق قىلىش باھانىسى بىلەن خىتاينىڭ تېخنىكا تورىنى كېڭەيتىشكە شارائىت ياراتقان [16-بەت].
ئەمما خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» پىلانىدىكى پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقى بەزى چەكلىمىلەرگە يولۇقماقتا [16-بەت]. پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى پائالىيەتلەر پۈتكۈل تەشەببۇسنىڭ ئاران %15 تىنى ئىگىلەيدۇ، شۇنداقلا سانلىق مەلۇماتلارنى ئورتاقلىشىش، ئەقلىي مۈلۈك ھوقۇقىنى قوغداش ۋە مۇھىت سۈزۈكلۈكى جەھەتتىكى ئەندىشىلەر يەنىلا ساقلانماقتا [16-بەت]. خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ تەشەببۇس ئىلغار بىلىم ۋە ئىختىساسلىقلارنى «ئېلىپ كىرىش» بىلەن خىتاي تېخنىكىسىنى دۇنياغا «چىقىرىش» ئوتتۇرىسىدىكى بىر تەڭپۇڭلۇق قورالىدۇر [16-بەت].
خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا سىستېمىسىدىكى مەركەزلەشكەن باشقۇرۇش مودېلى ئۇنى دۇنيادىكى باشقا دۆلەتلەردىن پەرقلەندۈرىدىغان ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكتۇر [17-بەت]. 2023-يىلى قۇرۇلغان «مەركىزىي پەن-تېخنىكا كومىتېتى» پەن-تېخنىكا مىنىستىرلىقىنىڭ ئىچىگە جايلاشقان بولۇپ، پۈتكۈل پەن-تېخنىكا سىياسىتىنى نازارەت قىلىدۇ [17-بەت]. مائارىپ مىنىستىرلىقى بولسا ئالىي مەكتەپلەرنىڭ تەتقىقات ئىستراتېگىيەلىرىنى پارتىيەنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە بېكىتىدۇ ۋە ئۇلارنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەيدۇ [17-بەت]. بۇ سىستېما خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا بايلىقلىرىنى دۆلەتنىڭ سىياسىي مەقسەتلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇشقا لايىھەلەنگەن [17-بەت].
خىتايدىكى پەن-تېخنىكا ئېكوسىستېمىسىدا خىتاي پەنلەر ئاكادېمىيەسى ۋە خىتاي قۇرۇلۇش ئاكادېمىيەسى ئالدىنقى قاتاردىكى مەسلىھەت بېرىش ۋە تەتقىقات ئاپپاراتلىرى سۈپىتىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ [18-بەت]. ئۇنىڭدىن باشقا، خۇاۋېيغا ئوخشاش زور تېخنىكا شىركەتلىرى ۋە دۆلەت ئىلكىدىكى كارخانىلار ئىستراتېگىيەلىك تېخنىكىلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا مەركىزىي كۈچ ھېسابلىنىدۇ [18-بەت]. بولۇپمۇ خىتاي ئېلېكتىرونلۇق تېخنىكا گۇرۇھى (CETC) غا ئوخشاش دۆلەت ئىلكىدىكى گۇرۇھلار مۇداپىئە سانائىتىنىڭ يادروسىدۇر [18-بەت].
دۆلەت ئىلكىدىكى كارخانىلار خىتاي ئىقتىسادىي مودېلىنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان بىر قىسمىدۇر [18-بەت]. گەرچە خۇسۇسىي ساھەنىڭ ئۈلۈشى 2010-يىلىدىكى %7.8 تىن 2025-يىلىغا كەلگەندە %37.2 كە چىققان بولسىمۇ، ئەمما دۆلەت ئىلكىدىكى كارخانىلار يەنىلا يادرولۇق سانائەت ساھەلىرىنى كونترول قىلماقتا [18-بەت]. پارتىيە دۆلەت ئىلكىدىكى كارخانىلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرىنى تەيىنلەش، نازارەت قىلىش ۋە سىياسىي باھالاش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ دۆلەت نىشانىغا ئۇيغۇن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ [18-بەت]. ھەر بىر دۆلەت ئىلكىدىكى كارخانىنىڭ پارتىيە ياچېيكىسى شىركەتنىڭ مۇھىم قارارلىرىدا رەت قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە [18-بەت].
خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا باشقۇرۇش مودېلى «پۈتۈن مەملىكەت سىستېمىسى» بولۇپ، ئۇ تەتقىقات، ئىشلەپچىقىرىش، سېتىش ۋە ھەربىي قوللىنىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتكۈل يېڭىلىق يارىتىش زەنجىرىنى باشقۇرىدۇ [18-بەت]. بۇ مەركەزلەشكەن مودېل بايلىقنى سۈرئەت بىلەن بىر نۇقتىغا يىغىشقا، بولۇپمۇ باشلانغۇچ باسقۇچتىكى ئىستراتېگىيەلىك تېخنىكىلارغا مەبلەغ سېلىشقا قولايلىق يارىتىپ بېرىدۇ [18-بەت]. ئەمما، ئالىي مەكتەپلەر بىلەن سانائەت ساھەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقە ئاجىز بولۇش، خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ خەۋپى يۇقىرى بولغان ئۇللۇق تەتقىقاتلاردىن قېچىشىغا ئوخشاش مەسىلىلەرمۇ مەۋجۇت [18-بەت].
خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا سىياسەتلىرى دۆلەتنىڭ بىر قاتار قانۇنلىرى ئارقىلىق كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان [19-بەت]. دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان «دۆلەت ئىستىخبارات قانۇنى»نىڭ 7- ۋە 14-ماددىلىرى بارلىق تەشكىلات ۋە پۇقرالارنى دۆلەتنىڭ ئىستىخبارات خىزمىتىگە مەجبۇرىي ياردەم بېرىشكە ۋە مەخپىيەتلىكنى ساقلاشقا بۇيرۇيدۇ [19-بەت]. «دۆلەت خەۋپسىزلىك قانۇنى» بولسا پۇقرالار ۋە تەشكىلاتلارنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى، جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى ۋە مۇناسىۋەتلىك ھەربىي ئورگانلارغا ياردەم بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ [19-بەت]. بۇ قانۇنلار خىتايدىكى تەتقىقات ئاپپاراتلىرىنىڭ قولىدىكى بارلىق سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ھۆكۈمەت تەرىپىدىن خالىغان ۋاقىتتا ئېلىنىشىغا يول ئاچىدۇ [19-بەت].
«تور خەۋپسىزلىك قانۇنى»نىڭ 37-ماددىسى مۇھىم ئۇچۇر ئۇل ئەسلىھەلىرىنى باشقۇرغۇچىلارنىڭ خىتاي تەۋەلىكىدە توپلىغان شەخسىي ئۇچۇر ۋە مۇھىم سانلىق مەلۇماتلارنى جەزمەن خىتاي ئىچىدە ساقلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ [19-بەت]. ئەگەر بۇ ئۇچۇرلارنى چەت ئەلگە چىقىرىش زۆرۈر بولسا، جەزمەن دۆلەتلىك تور ئۇچۇر ئىدارىسىنىڭ بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشىدىن ئۆتۈشى شەرت [19-بەت]. بۇ قانۇن پەن-تېخنىكا تەتقىقات سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ، مەسىلەن كىلىنىكىلىق سىناققا قاتناشقۇچىلارنىڭ ئۇچۇرلىرىنىڭ خەلقئارالىق ئالماشتۇرۇلۇشىغا زور چەكلىمە ئېلىپ كېلىدۇ [19-بەت]. «سانلىق مەلۇمات خەۋپسىزلىك قانۇنى» بولسا مۇھىم سانلىق مەلۇماتلارنى چەت ئەلگە چىقىرىشنى ئالاقىدار تارماقلارنىڭ تەستىقىسىز مەنئى قىلىدۇ [19-بەت].
تېخنىكا ئۆلچىمىنى بەلگىلەش خىتاينىڭ يەر شارىۋى تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقىنى تالىشىشتىكى يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەسىدۇر [20-بەت]. تېخنىكا ئۆلچەملىرى مەھسۇلات ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ سۈپىتى، بىخەتەرلىكى ۋە ماسلىشىشچانلىقىنى بەلگىلەيدىغان قائىدىلەر بولۇپ، خەلقئارالىق ئۆلچەملەرنى بەلگىلەش دۆلەتنىڭ بازارغا كىرىش ۋە رىقابەت كۈچىنى بەلگىلەيدۇ [20-بەت]. دوكلاتتا ئەسكەرتىلىشىچە، تېخنىكا ئۆلچەملىرىنىڭ بىخەتەرلىككە بولغان تەسىرى ئىنتايىن چوڭ بولۇپ، ئۇ تور سىستېمىسىدىكى شىفىرلاش ۋە بىخەتەرلىك تۈرلىرىنى بەلگىلەيدۇ [20-بەت]. خىتاينىڭ بەشىنچى ئەۋلاد تېلېگراف (5G) تورىدىكى ئۆلچەم بەلگىلەش ئۈستۈنلۈكى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئەندىشىسىنى قوزغىغان ئەڭ چوڭ مەسىلىلەردىن بىرىدۇر [20-بەت].
خىتاي 2018-يىلى «خىتاي ئۆلچىمى 2035» ئىستراتېگىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئۇ 2021-يىلى «دۆلەتنىڭ ئۆلچەملەشتۈرۈش تەرەققىيات پىروگراممىسى» سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان [21-بەت]. خىتاينىڭ مەقسىتى 2035-يىلىغىچە خىتاينىڭ ئۆلچەملەشتۈرۈش سىستېمىسىنى خەلقئارالىق سىستېما بىلەن ماسلاشتۇرۇپ، «خىتاي ئالاھىدىلىكىگە ئىگە ئۆلچەملەشتۈرۈش باشقۇرۇش سىستېمىسى»نى بەرپا قىلىشتۇر [21-بەت]. بۇ ئىستراتېگىيە بەشىنچى ئەۋلاد تېلېگراف تورى، شەيئىلەر تورى ۋە سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكىلاردا خەلقئارالىق ئۆلچەملەرنى بەلگىلەشنى نىشان قىلىدۇ [21-بەت].
خىتاي مەركىزىي بيۇروسى ۋە دۆلەتلىك ئۆلچەملەشتۈرۈش باشقۇرۇش ئىدارىسى «بىر بەلباغ بىر يول» دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئۆلچەملەشتۈرۈش ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ھەرىكەت پىلانلىرىنى ئېلان قىلغان [21-بەت]. خۇاۋېي شىركىتى 2010-يىللاردا بەشىنچى ئەۋلاد تېلېگراف تورى ئۆلچەملىرىنى شەكىللەندۈرۈشتە يېتەكچى رول ئوينىغان بولۇپ، ھۆكۈمەتنىڭ قوللىشى ئارقىلىق تۆتىنچى ۋە بەشىنچى ئەۋلاد تور بازىرىدىكى ئۈلۈشىنى زورايتقان [21-بەت]. خۇاۋېي نۆۋەتتە بەشىنچى ئەۋلاد تور كىرىمى ۋە توشۇش مىقدارى جەھەتتە دۇنيادا بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ [24-بەت].
خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا قۇدرىتىنىڭ كېڭىيىشى يەر شارىۋى پەن-تېخنىكا ئېكوسىستېمىسىغا سىستېمىلىق خىرىسلارنى ئېلىپ كەلمەكتە [23-بەت]. خىتاينىڭ مەركەزلەشكەن تەتقىقات مودېلى ئالىي مەكتەپ ۋە تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ مۇستەقىللىقىنى ۋە ئاكادېمىك ئەركىنلىكىنى بوغۇپ قويىدۇ [23-بەت]. خىتاينىڭ سانلىق مەلۇماتلارنى ئورتاقلىشىش جەھەتتىكى قاتتىق بەلگىلىمىلىرى چەت ئەللىك ھەمكارلاشقۇچىلارنىڭ مەخپىي ئۇچۇرلىرى ۋە تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قولىغا چۈشۈپ كېتىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا [23-بەت]. بۇ سەۋەبتىن، ياۋروپادىكى بىر قىسىم چوڭ فوندلار خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىق پىلانلىرىنى ۋاقتىنچە توختاتقان [23-بەت].
دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار خىتاينىڭ تەتقىقات مەبلىغىگە، خىتاي دوكتور تەتقىقاتچىلىرىغا ياكى خىتاي ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئوقۇش مۇكاپات پۇلىغا تايىنىپ قالغان بولۇپ، بۇ خىل بېقىندىلىق مەنپەئەت توقۇنۇشىنى پەيدا قىلماقتا [23-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ خەلقئارالىق تېخنىكا ئۆلچەملىرىگە بولغان تەسىرى گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىكنى تېخىمۇ ئاشۇرماقتا [23-بەت]. مەسىلەن، خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ خەلقئارا تېلېگراف ئىتتىپاقىدا «يېڭى تور كېلىشىمى» (New IP)نى ئوتتۇرىغا قويۇشى، تورنىڭ ئوچۇقلىقى ۋە مەركەزسىزلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ دەپ قارالغان [24-بەت].
گېنتىكىلىق سانلىق مەلۇماتلار ساھەسىدىكى تەتقىقاتلارمۇ زور ئەندىشە پەيدا قىلماقتا [24-بەت]. ئامېرىكا ئەدلىيە مىنىستىرلىقى خىتايغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكا پۇقرالىرىنىڭ گېنتىكىلىق ئۇچۇرلىرىنى توپلىشىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە تەھدىت ئىكەنلىكىنى، بۇ ئۇچۇرلارنىڭ سىياسىي جەھەتتە بېسىم ئىشلىتىش، تەھدىت سېلىش ياكى بىيولوگىيەلىك قوراللارنى ياساش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇرغان [24-بەت]. بۇ سەۋەبتىن، خىتاي ئالىملىرىنىڭ بىر قىسىم مۇھىم بىيولوگىيەلىك سىستېمىلارنى ۋە كېسەللىك سانلىق مەلۇمات ئامبارلىرىنى ئىشلىتىشى چەكلەنگەن [24-بەت].
بىر تەرەپتىن، خەلقئارا جەمئىيەتمۇ خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا سىياسەتلىرىگە قارىتا تۈرلۈك تەدبىرلەرنى قوللانماقتا [25-بەت]. ياۋروپا كومىتېتى 2021-يىلى ئېلان قىلغان ھۆججىتىدە، بەزى دۆلەتلەرنىڭ پەن-تېخنىكىنى يەر شارىۋى تەسىر كۆرسىتىش ۋە جەمئىيەتنى كونترول قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتكەن [25-بەت]. ياۋروپا ئىتتىپاقى كېڭىشى 2024-يىلى ئەزا دۆلەتلەرنى تەتقىقات بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىشكە چاقىرغان [25-بەت]. نۆۋەتتە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى پەن-تېخنىكا ھەمكارلىق پىلانى ئەقلىي مۈلۈك ھوقۇقى ۋە ئۆلچەم بەلگىلەش جەھەتتىكى ئىختىلاپلار سەۋەبىدىن توختاپ قالغان [25-بەت].
يەتتە دۆلەت گۇرۇھى (G7) دۆلەتلىرى پەن-تېخنىكا ساھەسىدە تەتقىقاتنىڭ سۈزۈكلۈكى ۋە پۈتۈنلىكىنى قوغداش بويىچە بىر قاتار ئۆلچەملەرنى بېكىتكەن [25-بەت]. ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) بولسا تەتقىقاتچىلارنىڭ مەبلەغ مەنبەسى ۋە مەنپەئەت توقۇنۇشلىرىنى ئاشكارىلىشىنى تەلەپ قىلىدىغان يېتەكچى پىرىنسىپلارنى ئېلان قىلغان [25-بەت]. گوللاندىيە ھۆكۈمىتى خىتاينى ئۆزىنىڭ تەتقىقات ۋە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكىگە ئەڭ چوڭ تەھدىت دەپ ئېلان قىلىپ، ئالىي مەكتەپلەردىكى تەتقىقاتچىلارنى تەكشۈرۈش سىستېمىسىنى بەرپا قىلغان [26-بەت].
ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ «ھەربىي-پۇقراۋى يۇغۇرۇلۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەنگلىيە ئاكادېمىك ساھەسىگە خىرىس ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى، خىتاينىڭ ئەنگلىيەدىكى تەتقىقاتلارنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش بەدىلىگە تېخنىكا ۋە سانلىق مەلۇماتلارنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان [26-بەت]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بولسا چەت ئەلنىڭ تەتقىقاتچىلارنى تارتىش پىلانلىرىغا قاتنىشىشنى چەكلەش، تەتقىقات بىخەتەرلىكى بويىچە مەجبۇرىي تەربىيەلەش ئېلىپ بېرىش قاتارلىق بىر قاتار سىياسەتلەرنى يولغا قويغان [26-بەت]. كانادا ھۆكۈمىتىمۇ تەتقىقات ھەمكارلىقىنى خەلقئارا جاسۇسلۇق ۋە تېخنىكا ئوغرىلىقىدىن قوغداش ئۈچۈن يېتەكچى قائىدىلەرنى ئېلان قىلغان [26-بەت].
ئاۋسترالىيەدە ئالىي مەكتەپلەر «مۇھىم ئۇل ئەسلىھە» تۈرىگە كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىقتىكى تېخنىكا يۆتكەش مەسىلىسى قاتتىق نازارەت قىلىنماقتا [26-بەت]. ياپونىيە ھۆكۈمىتى تەتقىقاتنىڭ سۈزۈكلۈكى بويىچە ئالىي مەكتەپلەرگە تەكشۈرۈش جەدۋەللىرىنى تارقاتقان بولۇپ، بۇنىڭدا خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ئاساسلىق نۇقتا قىلىنغان [26-بەت]. جەنۇبىي كورېيە بولسا «تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقى» ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، سەزگۈر تەتقىقاتلارنىڭ دۈشمەن دۆلەتلەرنىڭ قولىغا چۈشۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قانۇنلارنى تۈزەتكەن [26-بەت].
تەيۋەن بولسا خىتاينىڭ تېخنىكا جەھەتتىكى سىڭىپ كىرىشىگە قارشى ئەڭ جىددىي تەدبىرلەرنى قوللانغان بولۇپ، ھۆكۈمەت مەبلەغ سالغان يادرولۇق تەتقىقاتلارنى قوغداش ئۈچۈن مەمۇرىي باشقۇرۇش قوللانمىسىنى ئېلان قىلغان [27-بەت]. ھەتتا ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى دۆلەتلەرمۇ تەتقىقات بىخەتەرلىكى بويىچە بىر تۈركۈم ئىتتىپاقلارنى قۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ پەن-تېخنىكا بايلىقلىرىنى قوغداشقا باشلىغان [27-بەت]. بۇ دۇنيا مىقياسىدىكى ھەرىكەتلەر پەن-تېخنىكىنىڭ نۆۋەتتە خەلقئارا سىياسىي جىددىيچىلىكنىڭ يادروسىغا ئايلانغانلىقىنى دەلىللەيدۇ [27-بەت].
خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدىكى «ئىككى بومبا، بىر سۈنئىي ھەمراھ» تىن شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى سۈنئىي ئەقىل ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەسىدىكى دۇنياۋى مونوپوللۇق ئارزۇسىغىچە تەرەققىي قىلدى [29-بەت]. خىتاي پەن-تېخنىكىنى پەقەت بىر تېخنىكا مەسىلىسى دەپ قارىماستىن، بەلكى ئۇنى دۆلەتنىڭ سىياسىي قۇدرىتى، باشقۇرۇش مودېلى ۋە قىممەت قارىشىنى دۇنياغا يېيىشنىڭ قورالى قىلماقتا [29-بەت]. شى جىنپىڭنىڭ «ھەربىي-پۇقراۋى يۇغۇرۇلۇش» ئىستراتېگىيەسى خەلقئارالىق پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقىنىڭ ئەنئەنىۋى چەك-چېگرالىرىنى يوقىتىپ تاشلىغان [29-بەت].
خەلقئارالىق شېرىكلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، خىتاي بىلەن بولغان پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقى نۆۋەتتە بىر جەڭ مەيدانىغا ئايلانغان بولۇپ، ئوچۇق بولۇش بىلەن ئۆزىنى قوغداش ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى تېپىش ئىنتايىن قىيىنلاشقان [29-بەت]. خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا لوگىكىسىنى چۈشىنىش خەلقئارالىق ئۆلچەملەرنى قوغداش ۋە ئېتىكىلىق تەتقىقات قائىدىلىرىنى بەرپا قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم [29-بەت]. خىتاينىڭ دۆلەت كۈچى بىلەن پەن-تېخنىكىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈۋېلىشى، دۇنياۋى پەن-تېخنىكا تەرتىپىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە [29-بەت].
دوكلاتنىڭ قوشۇمچە قىسمىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى كونكرېت مەسئۇلىيەتلىرى تەسۋىرلەنگەن [31-بەت]. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى بىلەن بىرلىكتە تەتقىقاتنىڭ مۇھىم يۆنىلىشلىرىنى بەلگىلەيدۇ [31-بەت]. مەركىزىي پەن-تېخنىكا كومىتېتى بولسا دۆلەتلىك تەجرىبىخانىلارنى باشقۇرىدۇ ۋە بايلىقلارنى تەقسىملەيدۇ [31-بەت]. دۆلەت تەبىئىي پەن فوندى كومىتېتى (NSFC) ئۇللۇق تەتقىقاتلارنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەيدۇ ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىقلارنى قوللايدۇ [32-بەت].
خىتاي پەن-تېخنىكا ساھەسىدە سانلىق مەلۇماتلارنى مەركەزلەشكەن ھالدا باشقۇرىدۇ [32-بەت]. 2018-يىلى ئېلان قىلىنغان «ئىلمىي سانلىق مەلۇماتلارنى باشقۇرۇش چارىسى» دۆلەت مەخپىيەتلىكى، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە جەمئىيەت مەنپەئەتىگە چېتىلىدىغان سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئوچۇق ھەمبەھرىلىنىشىنى چەكلەيدۇ [32-بەت]. ئەگەر بۇنداق سانلىق مەلۇماتلارنى چەت ئەللىك تەتقىقاتچىلار بىلەن ئورتاقلىشىش زۆرۈر بولسا، ئۇنىڭ ئىشلىتىش مەقسىتى ۋە كىشىلەر دائىرىسى قاتتىق تەكشۈرۈلىدۇ [32-بەت]. ئامېرىكا دۆلەتلىك پەن فوندى خىتاينىڭ بۇ چەكلىمىلىرىگە قارشى تۇرۇپ، ئالىملارنىڭ ئىلمىي تەتقىقاتلارنى ئوچۇق ئېلىپ بېرىش ئەركىنلىكىنى تەكىتلىمەكتە [32-بەت].
خىتاينىڭ «ئېكسپورتنى كونترول قىلىش قانۇنى» (2020) قوش مەقسەتلىك تېخنىكىلارنى چەت ئەلگە چىقىرىشنى قاتتىق چەكلەيدۇ [33-بەت]. 2023-يىلى خىتاي سودا مىنىستىرلىقى ھۈجەيرە كىلونلاش، گېن تەھرىرلەش، سۈنتېتىك بىيولوگىيە ۋە يىراقتىن سېزىم سىستېمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يەتتە خىل يېڭى تېخنىكىنى ئېكسپورت قىلىشنى چەكلەيدىغان تىزىملىككە كىرگۈزگەن [33-بەت]. بۇ چەكلىمىلەر خىتاي ئالىملىرىنىڭ خەلقئارالىق ژۇرناللاردا تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئېلان قىلىشىغىمۇ پاسسىپ تەسىر كۆرسەتمەكتە [33-بەت].
خىتاي پۇقرالىرىنىڭ گېنتىكىلىق ئۇچۇرلىرىنى باشقۇرۇش جەھەتتە، 2022-يىلى ئېلان قىلىنغان يېتەكچى پىرىنسىپ خىتاي ئاپپاراتلىرىنىڭ چەت ئەللىك تەشكىلاتلار بىلەن گېنتىكىلىق ماتېرىياللارنى ئورتاقلىشىشىنى چەكلەيدۇ [33-بەت]. ئەگەر 500 دىن ئارتۇق كىشىگە چېتىلىدىغان سانلىق مەلۇماتلارنى ئورتاقلىشىش تەلەپ قىلىنسا، جەزمەن بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشىدىن ئۆتۈشى شەرت [33-بەت]. غەرب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ بۇ سىياسەتلىرىنىڭ پەننىڭ ئوچۇقلىقى ۋە سۈزۈكلۈكىگە خىلاپ ئىكەنلىكىنى تەنقىد قىلماقتا [34-بەت].
خىتاينىڭ ئۆلچەملەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسى دۆلەت بازار نازارەتچىلىكى باش ئىدارىسى تەرىپىدىن نازارەت قىلىنىدۇ [34-بەت]. دۆلەت ۋە ساھە ئۆلچەملىرىنى ئاممىۋى ۋە خۇسۇسىي ساھەدىكى مۇتەخەسسىسلەردىن تەشكىللەنگەن تېخنىكا كومىتېتلىرى تۈزۈپ چىقىدۇ [34-بەت]. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆلچەملەشتۈرۈش ئاپپاراتلىرىغا ۋە شىركەتلەرگە زور مىقداردا تولۇقلىما بېرىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ خەلقئارالىق ئۆلچەملەشتۈرۈش پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىشىنى قوللىماقتا [34-بەت]. بۇ سىستېما خىتاي تېخنىكا ئۆلچەملىرىنى دۇنيا بازىرىغا يېيىشتىكى مەركىزىي ماسلاشتۇرۇش قورالىدۇر [34-بەت].
ئومۇمەن ئېيتقاندا، «راندى شىركىتى»نىڭ بۇ دوكلاتى خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى قەدەملىرىنى ناھايىتى سىستېمىلىق ۋە ئەتراپلىق يورۇتۇپ بەرگەن [1-بەت]. دوكلاتنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ خىتاينىڭ ئەسلى مەنبەلىرىگە ۋە ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرىگە تايىنىپ تۇرۇپ، خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ نېمە ئويلاۋاتقانلىقىنى ئوقۇپ بەرگەن [2-بەت]. تارىخىي، سىياسىي ۋە قانۇنىي قاتلاملاردىكى تەھلىللەر خىتاي تېخنىكا خىرىسىنىڭ پەقەت تېخنىكا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى بىر سىياسىي تۈزۈم مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ [29-بەت].
ئەمما دوكلاتنىڭ بەزى يېتەرسىزلىكلىرىنىمۇ تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. مەسىلەن، دوكلاتتا خىتاينىڭ رەسمىي ئېلان قىلغان ھۆججەتلىرىگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىلگەن بولۇپ، خىتاينىڭ يەر ئاستى ياكى غەيرىي رەسمىي تېخنىكا ئوغرىلاش تورلىرىنىڭ ئىقتىدارىغا قارىتا يېتەرلىك تەھلىل بېرىلمىگەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتايدىكى پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى پارىخورلۇق ۋە بايلىقلارنى ئىسراپ قىلىش مەسىلىسى تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ئەمما بۇنىڭ خىتاي ئىستراتېگىيەسىنىڭ غەلىبە قىلىشىغا قانچىلىك دەرىجىدە توسالغۇ بولىدىغانلىقى تېخىمۇ چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنىشى كېرەك ئىدى [8-بەت].
شۇنداقتىمۇ، بۇ ئەسەر خەلقئارا ئاكادېمىك ساھەدە خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ئىستراتېگىيەسىنى چۈشىنىشتىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە يېڭى يېزىلغان دوكلاتلارنىڭ بىرىدۇر [1-بەت]. دوكلاتتىكى «خەلقئارا ئىنكاسلار» بۆلۈمى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا قارشى تۇتقان پوزىتسىيەسىنى سېلىشتۇرۇش جەھەتتە ناھايىتى قىممەتلىك مەلۇماتلارنى تەمىنلەيدۇ [25-بەت]. خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ئارقىلىق دۇنيانىڭ يېڭى بىر تەرتىپىنى قۇرۇش غايىسى، نۆۋەتتە پۈتۈن دۇنيانىڭ ئالدىغا قويۇلغان ئەڭ چوڭ سىناقلاردىن بىرى بولۇپ قالماقتا [29-بەت].
مەنبە دوكلات:
Mei, S., & Huismans, J. (2026). China’s Science and Technology Strategy in Perspective: Historical Evolution, Political Drivers, and Global Implications. RAND Corporation. RR-A4104-3. Santa Monica, Calif.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
