خىتاي – ياۋروپا سودا مۇناسىۋىتىدىكى چىگىش مەسىلىلەر

ئىقتىسادىي رىقابەت، ئىستراتېگىيەلىك بىخەتەرلىك ۋە خەلقئارا تەرتىپنىڭ قايتا شەكىللىنىشى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مۇقەددىمە

يەر شارىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تۈزۈلمىسى كىرىزىسلەرگە پاتقان، تارىخىي بىر يۆنىلىش ئۆزگىرىشى يۈز بېرىۋاتقان بۈگۈنكى دەۋرىدە، خىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى سودا مۇناسىۋىتى تارىختىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە زىددىيەتلىك بىر جۇغراپىيەۋى ئىقتىسادىي قاينامغا پېتىپ قالدى. ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئىقتىسادىي ئۆزئارا بېقىندىلىقنى تىنچلىق ۋە ھەمكارلىقنىڭ كاپالىتى دەپ قاراپ كەلگەن ياۋروپا ئەللىرى، بۈگۈنكى كۈندە بۇ بېقىندىلىقنىڭ قورالغا ئايلاندۇرۇلۇش (weaponization of economic interdependence) خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. بۇ خەتەر ياۋروپانىڭ تاشقى سىياسىتىدە ئۈزۈل-كېسىل رېئالىستىك بىر بۇرۇلۇش ياساشقا مەجبۇر قىلدى.

خىتاينىڭ 2001-يىلى دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا (WTO) ئەزا بولۇشى بىلەن باشلانغان سودا ئۈمىدۋارلىقى، ياۋروپالىق سىياسەتچىلەرگە ئىقتىسادىي بىرلىشىشنىڭ ئورگان تۈزۈلمە ئىسلاھاتىغا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلدۇرغان ئىدى[1]. بىراق، 2008-يىللىق يەر شارى مالىيە كىرىزىسى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ياۋرو رايونى قەرز كىرىزىسى ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكتىكى ئاجىزلىقىنى ئاشكارىلاپ، بېيجىڭنىڭ يەر شارىدىكى سىياسىي-مالىيە كوزىرىنى كۈچەيتىدى[1, 2]. بۇ ئۆزگىرىش ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى سىستېمىلىق ھالدا خىتاي تەرەپكە ئاغدۇردى.

بۇ خىل سىستېمىلىق كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقىنىڭ كېڭىيىشى، بولۇپمۇ خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» (BRI) تەشەببۇسىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى ۋە ياۋروپادا تارماق رايونلۇق سۇپىلارنىڭ شەكىللىنىشى، ياۋروپا ئىتتىپاقى نېگىزىدە بىر سىياسىي پارچىلىنىش سىگنالىنى چالدى [1, 2]. شۇنداقلا، يېقىنقى يىللاردىكى يۇقۇم جەريانىدىكى تەمىنلەش زەنجىرى بېسىمى ۋە خىتاينىڭ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان ئۇرۇشىنى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن قوللىشى، ياۋروپانىڭ بېيجىڭغا بولغان گېئوپولىتىكىلىق باھاسىنى تۈپتىن تۈزۈلمىۋى رىقابەتچى (systemic rival) قاتلىمىغا چۈشۈردى[1, 3].

مۇشۇ نۇقتىدا، ياۋروپا ئىتتىپاقى تەرىپىدىن 2023-يىلى ئوتتۇرىغا قويۇلغان «خەتەرسىزلەشتۈرۈش» (De-risking) ئىستراتېگىيەسى بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ئالاقىلەرنى قايتىدىن بېكىتىش خىزمىتىنىڭ مەركىزىي ئوقىغا ئايلاندى[3]. بۇ تەشەببۇس دۆلەتنىڭ تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي چېگرا بىخەتەرلىكىنى قوغداش جەريانىدا، بازارنىڭ ئوچۇقلىقى بىلەن تۈزۈمنىڭ يېپىقلىقى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش جەريانىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان رېئال گېئو-ئىقتىسادىي جەڭدۇر. شۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، خىتاي–ياۋروپا سودا مەسىلىسى پەقەتلا ئادەتتىكى بازار زىددىيىتى ياكى باج جېڭى مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ئىقتىساد، تېخنىكا، بىخەتەرلىك ۋە خەلقئارا قائىدە-تەرتىپ ئۈستىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنىڭ ئىپادىسىدۇر.

مەزكۇر ئانالىز تەمىنلەنگەن چەكلىك مەنبەلەرنى ئاساس قىلىپ، خىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى سودا توقۇنۇشىنى ئۈچ سىستېمىلىق كۆزنەك ئارقىلىق يورۇتۇپ بېرىدۇ: بىرىنچى، سانائەت سىياسىتى ۋە زىيادە ئىشلەپچىقىرىش مەسىلىسىنى چۆرىدىگەن ئىقتىسادىي رىقابەت؛ ئىككىنچى، خام ئەشيا ۋە تېخنىكا تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بىخەتەرلىك ۋە خەتەرسىزلەشتۈرۈش؛ ئۈچىنچى، دۇنيا سودا تۈزۈلمىسى، كىشىلىك ھوقۇق ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك چەكلىمىلىرىنى ئاساس قىلغان خەلقئارالىق قائىدە-تەرتىپلەر كۈرىشى. ئاخىرىدا، مەزكۇر توقۇنۇشنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىرى ۋە 2035-يىلىغىچە بولغان تەرەققىيات سېنارىيەلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ.

بىرىنچى بۆلۈم: ئىقتىسادىي رىقابەت، سانائەت سىياسىتى ۋە زىيادە ئىشلەپچىقىرىش قاينىمى

سودا تەڭپۇڭسىزلىقى ۋە سانائەت تولۇقلىما پۇلى زىددىيىتى

بۈگۈنكى كۈندە ياۋروپا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي رىقابەتنىڭ يادروسىدا دۆلەتنىڭ رولى ۋە بازار ئۆلچەملىرىگە بولغان چۈشەنچە پەرقى ياتىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەركىن رىقابەت ۋە تولۇقلىمىلارنى قاتتىق چەكلەش ئارقىلىق ساغلام بىر ئىقتىسادىي مۇھىت يارىتىشنى كۆزلەيدۇ. ئەكسىچە، خىتاينىڭ دۆلەت يېتەكچىلىكىدىكى كاپىتالىزم تۈزۈلمىسى ئىستراتېگىيەلىك سانائەت ساھەلىرىنى سىستېمىلىق رەۋىشتە بايلىق ۋە تولۇقلىمىلار ئارقىلىق سۈنئىي قوللاشقا تايىنىدۇ. بۇ ئەھۋال ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا يىلىغا 300 مىليارد ياۋرودىن ئاشىدىغان قورقۇنچلۇق سودا تەڭپۇڭسىزلىقىنى ۋە ھەر خىل بازار توقۇنۇشلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.

خىتاينىڭ سانائەت سىياسىتىگە قويۇلغان ئەيىبلەشلەرنىڭ ئاساسى ئىلمىي ۋە سىستېمىلىق تەتقىقاتلار ئارقىلىق كۆرسىتىلگەن. بوگىت ھەپتىلىك تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەن ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتىنىڭ (OECD) مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي سانائەت شىركەتلىرى ياۋروپا شىركەتلىرىگە قارىغاندا نەچچە ھەسسە يۇقىرى سانائەت تولۇقلىمىلىرىدىن بەھرىمەن بولۇۋاتىدۇ[4]. خىتاينىڭ سانائەت تولۇقلىمىلىرى شىركەتنىڭ ئومۇمىي سېتىش كىرىمىنىڭ %3.1 گە يېتىدىغان بولۇپ، ياۋروپادا بۇ نىسبەت پەقەت %0.5 ئەتراپىدا بولماقتا[4]. بۇ خىل چوڭ تەننەرخ سۈنئىي ئەۋزەللىكى ياۋروپا سانائەت ئاساسىنى يىمىرىش جەريانىنى تېزلىتىۋاتىدۇ.

تېخىمۇ چوڭقۇر تەھلىل قىلغاندا، خىتاينىڭ بۇ كەڭ كۆلەملىك تولۇقلىما قۇرۇلمىسى دۆلەت بانكىلىرىنىڭ تۆۋەن ئۆسۈملۈك قەرز بېرىشى (%1.7)، ھۆكۈمەت ياردەم پۇلى (%0.8) ۋە ھەر خىل باج كېمەيتىش ئىمتىيازلىرىنى (%0.6) ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[4]. خىتاي تەرەپ دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا سۇنغان مالىيە دوكلاتلىرىدا دۆلەت بانكىلىرى ۋە جامائەت فوندىلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى تولۇقلىما دەپ كۆرسەتمەيدۇ[5]. بېيجىڭ يالغۇز ھۆكۈمەت قاتلىمىدىكى چىقىملارنىلا ئاشكارىلاش بىلەن چەكلىنىپ، بۇ ئارقىلىق خەلقئارالىق سودا شېرىكلىرىنىڭ گۇمانىنى ۋە زىددىيىتىنى تېخىمۇ ئىلگىرى سۈرمەكتە[5].

بۇ خىل سۈنئىي تولۇقلىما ئارقىلىق شەكىللەنگەن تېخنىكىلىق جۇغلانما «يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» دەۋرىدە تېخىمۇ خەتەرلىك بولغان زىيادە ئىشلەپچىقىرىش (overcapacity) كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. مېرىكس (MERICS) تەتقىقات ئورگىنىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ زىيادە ئىشلەپچىقىرىشى ئەمدىلىكتە ئەنئەنىۋى پولات-تۆمۈر ساھەلىرىدىن ئۆتۈپ، توكلۇق ئاپتوموبىل، باتارېيە ۋە باشقا يۇقىرى تېخنىكىلىق يېشىل سىستېمىلارغا مەركەزلەشتى[6]. مەزكۇر تەشكىلات ئېلىپ بارغان تەكشۈرۈشتە خىتايدىكى ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ %36 تى زىيادە ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئېغىر بازار خەۋپىگە ئۇچراۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان بولۇپ، بۇ نىسبەت ئاپتوموبىل ساھەسىدە %62 كە يېتىدۇ[6].

توكلۇق ئاپتوموبىل جېڭى ۋە تاموژنا بېجىغا تاقابىل تۇرۇش ئىستراتېگىيەسى

زىيادە ئىشلەپچىقىرىش ۋە سانائەت تولۇقلىمىسىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئۇرۇش مەيدانى سۈپىتىدە توكلۇق ئاپتوموبىل (BEV) بازار بوشلۇقى ئوتتۇرىغا چىقتى. خىتاينىڭ «خىتايدا ياسالغان 2025» ئىستراتېگىيەسى دائىرىسىدە ئېلىپ بېرىلغان مىلياردلىغان ياۋرولۇق يۆلەش تەدبىرلىرى، BYD، Geely قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ياۋروپا بازىرىدا شىددەتلىك ئۆسۈشىنى دەستەكلىدى[3]. مەسىلەن، BYD نىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى ئايلىق سېتىش نىسبىتى يىللىق ئاساستا %200 تىن كۆپرەك ئېشىشنى كۆرسەتكەن[3]. بۇ خىل بازار سۈركىلىشى ياۋروپالىق سىياسەتچىلەرگە دەرھال تەدبىر قوللىنىش بېسىمىنى پەيدا قىلدى.

بۇ بېسىم ئاستىدا، ياۋروپا ئىتتىپاقى 2023-يىلى 4-ئۆكتەبىردە تۇنجى قېتىم خىزمەت تەشەببۇسى (ex-officio) سۈپىتىدە، خىتاينىڭ توكلۇق ئاپتوموبىل تەمىنلەش زەنجىرىدىكى تولۇقلىمىلارغا قارشى تەكشۈرۈش قوزغىدى[3]. تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە، بېيجىڭ تەمىنلىگەن ئادالەتسىز ۋە بازارنى بۇزىدىغان ياردەم بوغچىلىرى ياۋروپا شىركەتلىرىگە ماددىي زىيان ئېلىپ كەلدى دەپ خۇلاسىلەندى[3]. شۇ سەۋەبتىن، 2024-يىلى 30-ئۆكتەبىردىن باشلاپ خىتايدىن كىرىدىغان توكلۇق ئاپتوموبىللارغا قارىتا %7.8 تىن %35.3 كىچە بولغان يۇقىرى باج ئېلىش تۈزۈمى رەسمىي يولغا قويۇلدى[1, 3].

بۇ تولۇقلىما بېجىنىڭ ئوخشىمىغان شىركەتلەر بويىچە بېكىتىلگەن كونكرېت نىسبەتلىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىزمەت ھەمكارلىق دەرىجىسىگە ئاساسەن يەكۈنلەنگەن[1]. BYD گۇرۇھىغا %17.0، Geely گۇرۇھىغا %18.8، سەمىمىي ھەمكارلاشمىغان SAIC گۇرۇھىغا ئەڭ يۇقىرى باج بولغان %35.3 بېكىتىلدى[1]. بېيجىڭدىكى بىر زاۋۇت بىلەن ھەمكارلاشقان ئامېرىكا شىركىتى تېسلاغا (Tesla) بولسا ئەڭ تۆۋەن باج نىسبىتى سۈپىتىدە %7.8 يۈكلەندى[1]. بۇ باج بەلگىلەش كۆرۈنۈشتە تولۇقلىمىغا قارشى تەكشۈرۈش بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ياۋروپانىڭ يېشىل سانائىتىنى ۋە بازار كۆلىمىنى سىستېمىلىق قوغداشنى مەقسەت قىلىدۇ.

بىراق، ياۋروپادىكى داڭلىق تەتقىقاتچىلار دانيېل گىروس بىلەن خۇ ۋېينيەن باكوكس ئىستراتېگىيە پالاتاسىنىڭ دوكلاتىدا، بۇ باج سىياسىتىنىڭ ئىقتىسادىي لوگىكىسىغا قارىتا بىر قەدەر گۇمانلىق پوزىتسىيەدە بولغان[5]. ئۇلار ياۋروپانىڭ ئەمەلىيەتتە يەنىلا توكلۇق ئاپتوموبىل بويىچە خەلقئارالىق ساھەدە ئېكسپورت قىلغۇچى سۈپىتىدە ئۆزىنىڭ كۆلىمىنى قوغداپ كېلىۋاتقانلىقىنى، شۇڭا بېيجىڭ تەرەپنىڭ ياۋروپا سانائىتىگە جىددىي سىستېمىلىق زىيان ئېلىپ كەلگەنلىكىنى ئىسپاتلاشنىڭ قىيىن ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان[5]. شۇنداقلا، بۇ خىل تاموژنا سىياسىتىنىڭ كەلگۈسىدە ياۋروپادىكى ئىستېمالچىلارغا چىقىم بېسىمى تۇغدۇرىدىغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرۇش بەرگەن[5].

بۇنىڭدىن باشقا، بېيجىڭدا ئىشلەپچىقىرىلغان توكلۇق ماشىنىلارنىڭ ياۋروپادىكى سېتىلىش باھاسى خىتاي دۆلەت ئىچىدىكىگە قارىغاندا %50 تىن %60 كىچە يۇقىرى بولماقتا[5]. مەسىلەن، BYD Seal مودېلى بېلگىيەدە 42 مىڭ 740 ياۋروغا (%20 تاموژنا ۋە قوشۇمچە باج بىلەن) سېتىلىۋاتقان بولسا، خىتاي ئىچىدىكى باھاسى ئاران 24 مىڭ 646 ياۋرو ئەتراپىدا بولۇپ، ئوتتۇرىدىكى سېتىلىش پەرقى تەننەرختىنمۇ يۇقىرى نىسبەتنى كۆرسىتىدۇ[5]. بۇ خىل يۇقىرى بازار مارژىسى خىتاي شىركەتلىرىنىڭ يۇقىرى تاموژنا بېجىنى ئۆز تەننەرخى ئارقىلىق سۈمۈرەلەيدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ[1].

رادىئۇم گۇرۇھىنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ توكلۇق ماشىنا شىركەتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى پەقەت ھۆكۈمەتنىڭ يۆلىشى بىلەنلا باھا ئەۋزەللىكىگە ئېرىشكەن ئەمەس[1]. ئۇلارنىڭ كۈچلۈك تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بىر گەۋدىلەشتۈرۈلۈشى، تەننەرخى تۆۋەن بولغان باتارېيە بازىرى تۈزۈلمىسى ۋە بىر تۇتاش سانائەت رايونلىرى (clusters) شىركەتلەرگە تېخنىكىلىق جەھەتتە يۇقىرى بازار خەۋپىنى سۈمۈرۈش ئىقتىدارىنى ياراتقان[1]. بۇ سەۋەبتىن، تولۇقلىما تاموژنا بېجىنىڭ ئۆزىلا خىتاي مەھسۇلاتلىرىنىڭ يېپىق بازار بوشلۇقىغا تەسىر قىلىشتا چەكلىمىلىك رول ئوينايدۇ[7].

تاموژنا توسۇقلىرىنى ئايلىنىپ ئۆتۈش ئۈچۈن، خىتاينىڭ توكلۇق ئاپتوموبىل سانائىتى ياۋروپا ئىچىگە بېرىپ بىۋاسىتە مەبلەغ سېلىش (Greenfield FDI) يولىنى تاللىدى. 2024-يىلى خىتاينىڭ ياۋروپادىكى مەبلىغى 5 مىليارد ياۋروغا يېتىپ، خىتاينىڭ ياۋروپادىكى بارلىق يېڭى مەبلىغىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى تەشكىل قىلغان[1]. بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق ياۋروپانىڭ بازار بوشلۇقىنى ئىچىدىن ئىگىلەش ۋە باج توسۇقىدىن قۇتۇلۇش ئىستراتېگىيەسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەلىيلەشتۈرمەكتە.

بۇ ئىستراتېگىيە ياۋروپا دائىرىلىرىنى تېخىمۇ يېڭى قوغداش چارىلىرىنى تۈزۈشكە مەجبۇر قىلماقتا. نۆۋەتتە ياۋروپا سىياسەتچىلىرى خىتاي شىركەتلىرىدىن يەرلىكلەشتۈرۈش شەرتى سۈپىتىدە، زاپچاسلارنىڭ يەرلىك نىسبىتىنى %30 تىن ئاشۇرۇش، يەرلىكتە تېخنىكا تەتقىقات مەركەزلىرىنى قۇرۇپ دۇنياۋى كىرىمىنىڭ كەم دېگەندە %1 نى ياۋروپادىكى پەن-تېخنىكىغا سەرپ قىلىش ۋە بىرلەشمە شىركەتلەردىكى خىتاي پايلىرىنى ئەڭ كۆپ بولغاندا %49 بىلەن چەكلەش قاتارلىق سىياسىي ئۆلچەملەرنى مۇزاكىرە قىلماقتا[1]. بۇ خىل تەدبىرلەر رەقىبنىڭ يۆتكىلىشچان جەڭ سىستېمىسىنى يوقىتىش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلۇۋاتىدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي سودا مىنىستىرلىقى (MOFCOM) تولۇقلىما توقۇنۇشىنى تولۇق ئۇرۇشقا ئايلاندۇرماسلىق ئۈچۈن، خەلقئارا سودا قائىدىلىرى دائىرىسىدە باھا ۋەدىسى (price undertakings) سۆھبەتلىرىنى جىددىي قانات يايدۇردى[1, 8, 9]. بۇ سۆھبەتلەر خىتاي ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىنىڭ يۇقىرى باج تاپشۇرۇشنىڭ ئورنىغا، ياۋروپادا سېتىلىدىغان مەھسۇلاتلىرىغا ئەڭ تۆۋەن باھا قويۇپ، شۇ ئارقىلىق مىقدار ۋە باھا تەڭپۇڭلۇقىنى نازارەت قىلىش سىستېمىسىنى ئورنىتىشنى نىشان قىلىدۇ[8, 9]. بېيجىڭ تەرەپ بۇنى كۆپ قېتىملىق تېخنىكىلىق ئۇچرىشىشلار ئارقىلىق، رەت قىلىنمىغان سەمىمىيەت كوزىرى سۈپىتىدە ئىشلەتكەن بولسىمۇ، يەنىلا بىر قاتار مۇرەككەپ مەسىلىلەر يەنىلا ساقلىنىپ قالماقتا[3].

خىتاي تاشقى سودا تەشۋىقاتىدا بولسا، ياۋروپانىڭ تاموژنا سىياسىتىنى «قورۇقچىلىق ۋە ئەقىلسىزلىق» دەپ ئەيىبلەپ، ئۆزىنى خەلقئارا سودا قائىدىلىرىگە رىئايە قىلىدىغان سەمىمىي بىر دۆلەت قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ[3]. خىتاي دىپلوماتلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇشىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقى تەكشۈرۈش جەريانىدا خىتاي شىركەتلىرىگە بېسىم ئىشلىتىپ يېپىق ۋە بەك كەڭ دائىرىلىك ئۇچۇرلارنى سۈرۈشتۈرگەن[3]. بېيجىڭ يەنە ياۋروپانىڭ بۇ قەدەملىرى دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ قائىدىلىرىنى دەپسەندە قىلىپ، خەلقئارالىق سودا ئېقىمىنى بۇزۇۋەتتى، دەپ تەنقىدلەيدۇ[3]. بۇ تەشۋىقاتلارمۇ تەرەپلەرنىڭ يۇمشاق كوزىر جەڭلىرىنىڭ يەنە بىر ئىپادىسىدۇر.

خىتاينىڭ بۇ سودا تاقابىل تۇرۇش ئىستراتېگىيەسى يالغۇز دىپلوماتىك تەنقىدلەر بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ياۋروپادىن كىرىدىغان ھاراق، چوشقا گۆشى ۋە سۈت مەھسۇلاتلىرى ئۈستىدىن قارشى تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق، ياۋروپانىڭ يېزا ئىگىلىك ساھەسىگە قاراتمىلىق زەربە بېرىشكە يۈزلەندى[3]. بۇ، بېيجىڭنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان سىياسەتلەرنى يۇمشىتىش ئۈچۈن قوللانغان ئەنئەنىۋى زەربە بېرىش قورالىدۇر. بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق ياۋروپانىڭ ئىچكى قىسمىدىكى تەرەپلەرنى، خۇسۇسەن دېھقانچىلىق تەرەپدارلىرى بىلەن يۇقىرى تېخنىكا جەڭچىلىرىنى بىر-بىرىگە قارشى قىلىشنى كۆزلەيدۇ[3].

يېشىل سانائەت سىياسىتى بىلەن كىلىمات نىشانى توقۇنۇشى

ياۋروپانىڭ يېشىل سانائەت سىياسىتى بىلەن خىتاي تەننەرخ ئەۋزەللىكى ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت، ياۋروپانىڭ كىلىمات تىرانسفورماتسىيە نىشانلىرى بىلەن يەرلىك ئىشلەپچىقىرىشنى قوغداش تاشقى سىياسىتى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي زىددىيەتنى تېخىمۇ چوڭايتىۋەتتى[5]. ياۋروپا ئۆزىنىڭ كىلىمات نىشانىغا تېز سۈرئەتتە يېتىش ئۈچۈن، خىتاينىڭ ئەرزان ۋە يۇقىرى ئىقتىدارلىق باتارېيە ھەمدە يېشىل مەھسۇلاتلىرىغا ئېھتىياجلىق، بىراق بۇ ئېھتىياج يەرلىك بازارنى يوقىتىش بەدىلىگە كېلىۋاتىدۇ[5]. بۇ توقۇنۇش كەلگۈسىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سانائەت يۆنىلىشىنى تاللاشتا تېخىمۇ مۇرەككەپ ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇلارنى يارىتىشى مۇمكىن.

ئىككىنچى بۆلۈم: ئىستراتېگىيەلىك بىخەتەرلىك، «خەتەرسىزلەشتۈرۈش» ۋە تەمىنلەش زەنجىرى

«خەتەرسىزلەشتۈرۈش» تەلىماتى ۋە ھالقىلىق خام ئەشيالار قانۇنى (CRMA)

ياۋروپانىڭ بېيجىڭ سىياسىتىدىكى تۈپ بۇرۇلۇش پەقەت بازار باج توقۇنۇشلىرى جەريانىدىلا تاماملانمىدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ باشلىقى ئۇرسۇلا فون دېر لېيېن تەرىپىدىن قۇرۇلمىلاشتۇرۇلغان «خەتەرسىزلەشتۈرۈش» (De-risking) تەلىماتى، ئىقتىسادنى دۆلەتنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ئىستراتېگىيەلىك بىخەتەرلىك قالقىنىغا ئايلاندۇرۇش جەريانىدۇر[3, 10]. ياۋروپا نۇقتىسىدا، خىتاينىڭ تېخنىكىلىق كۆلىمى ۋە ئۇنىڭ يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقى كەلگۈسىدە ياۋروپاغا قاراتقان گېئوپولىتىكىلىق تەھدىتكە ئايلىنىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە[10, 11].

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى بۈگۈنكى كۈندە تۆت چوڭ خەۋپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ پارچىلىنىشى، ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلەرنىڭ فىزىكىلىق ۋە تور بىخەتەرلىكى، تېخنىكا ئوغرىلىقى، شۇنداقلا ئىقتىسادىي كوزىرلارنىڭ سىياسىي جەھەتتە قوراللىشىشى[10]. بۇ خىل خەتەرلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش يۈزىسىدىن، ياۋروپا ئىتتىپاقى دەرھال سۈنئىي ئەقىل، كىۋانت ھېسابلاش سىستېمىسى، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە بىيوتېخنىكا قاتارلىق تۆت ھالقىلىق تېخنىكا ساھەسىنى باھالاشقا كىرىشتى[10]. بۇ چارىلەر، خەتەرگە تاقابىل تۇرىدىغان چارىلەرنىڭ بىر قىسمىدۇر.

رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىقى ياۋروپانىڭ بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقىغا باشقىچە كۆز بىلەن قاراشقا سەۋەب بولدى. [12, 13]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئېنېرگىيە جەھەتتە بىر تاق تەرەپلىمىلىك كوزىرغا (رۇسىيەگە) تايىنىشنىڭ قانچىلىك ئېغىر بەدەل تۆلىتىدىغانلىقىنى كۆرگەندىن كېيىن، بۇ ساۋاقنى دەرھال خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرگىمۇ تامامەن يۆتكىدى[12, 13]. 2022-يىلىدىكى ۋېرسال خىتابنامىسى بۇ يېڭى تەپەككۇرنىڭ دەسلەپكى ئاساسى بولۇپ، ياۋروپانىڭ تەمىنلەش زەنجىرى بويىچە بىرلا تاشقى دۆلەتكە مۇتلەق تايىنىپ قېلىشنى سىستېمىلىق ئۆزگەرتىشنى يادرو قىلدى[13].

بۇ نۇقتىدا ئوتتۇرىغا چىققان ياۋروپا ھالقىلىق خام ئەشيالار قانۇنى (CRMA, 2024)، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يېشىل ۋە رەقەملىك ئۆزگىرىشىنى قوغداشنىڭ مۇھىم كاپالىتىدۇر[11, 13, 14]. مەزكۇر قانۇن سىستېمىلىق ھالدا 2030-يىلىغىچە بولغان تەمىنلەش نىشانلىرىنى بەلگىلىگەن: ئىستراتېگىيەلىك خام ئەشيالارنىڭ كەم دېگەندە %10 نى ياۋروپا ئىچىدىن قېزىپ چىقىش، %40 تىن كۆپرەكىنى ياۋروپا ئىچىدە پىششىقلاپ ئىشلەش، كەم دېگەندە %15 نى يېڭىدىن ئايلىنىشقا (recycling) كىرگۈزۈش ۋە ھەر قانداق بىر خام ئەشيادا بىرلا تاشقى شېرىككە تايىنىش نىسبىتىنى ئەڭ يۇقىرى بولغاندا %65 بىلەن چەكلەش[11, 13].

بۇ بەلگىلەشنىڭ ئارقىسىدا خىتاينىڭ يەر شارى خام ئەشيا زەنجىرىدىكى مۇتلەق يۇقىرى ئورنى ياتىدۇ. نۆۋەتتە خىتاي يەر شارىدىكى ئاز ئۇچرايدىغان مىنېراللارنى (rare earth elements) پىششىقلاپ ئىشلەشنىڭ %90 دىن كۆپرەكىنى، گرافىتنىڭ %70 نى، لىتىي ۋە كوبالىت خىمىيەلىك جەريانلىرىنىڭ %60 تىن %70 كىچە بولغان نىسبىتىنى مونوپول قىلىپ كەلمەكتە[11]. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ COMEXT سودا مەلۇماتى تەھلىلىدە كۆرسىتىلىشىچە، ياۋروپانىڭ نۇرغۇن مىنېراللار بويىچە خىتايغا بولغان بېقىندىلىقى قورقۇنچلۇق دەرىجىدە يۇقىرى بولۇپ، گاللىي مېتالىدا %96، ماگنىي مېتالىدا %96 ۋە گېرمانىيدا %67 نى ئىگىلەيدۇ[10, 11].

بۇ مەلۇماتلار تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ يالغۇز بىر قىسمىدىكى ئاجىزلىقنىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل سانائەت تۈزۈلمىسىنىڭ سىستېمىلىق زىيان تارتىش ئالدىدا تۇرغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. مىسال سۈپىتىدە، ئېغىر ئاز ئۇچرايدىغان ئېلېمېنتلاردا (heavy rare earths) ياۋروپانىڭ بېيجىڭدىن كىرىدىغان مەھسۇلاتقا تايىنىش نىسبىتى تامامەن %100 نى ئىگىلەيدۇ[1]. كوبالتنى پىششىقلاپ ئىشلەش جەريانىدا ياۋروپانىڭ بېقىندىلىقى %60 ئەتراپىدا بولسا، لىتىي ۋە تەبىئىي گىرافىت بويىچە بۇ نىسبەت %65 تىن %85 كىچە بولماقتا[1]. بۇ خىل بېقىندىلىق ياۋروپا سانائىتىنىڭ كەلگۈسى تېخنىكىلىق تەرەققىياتىنىڭ بويۇنتۇرۇق ئاستىغا كىرىپ قېلىش خەۋپىنى تېخىمۇ مۇقەررەرلەشتۈردى.

خىتاينىڭ مىنېرال كوزىرى ۋە غەربنىڭ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى

خىتاي تەرەپ ئۆزىنىڭ بۇ خام ئەشيا جەھەتتىكى مۇتلەق كوزىرىنى بىر يۆنىلىشلىك گېئوپولىتىكىلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشتىن يالتايمىدى. 2023-يىلىدىن باشلاپ بېيجىڭ گاللىي، گېرمانىي ۋە سەزگۈر گىرافىت تۈرلىرى ئۈستىدىن دۆلەت بىخەتەرلىكى باھانىسى بىلەن جىددىي ئېكسپورت چەكلىمىسى قويۇش سىستېمىسى يولغا قويدى[1, 11]. بۇ سىياسەت يالغۇز قەغەز ئۈستىدىلا قالماستىن، بەلكى ياۋروپادىكى بىر قىسىم يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە يېشىل تېخنىكا ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىدە ئەمەلىي سانائەت توختاپ قېلىش كىرىزىسلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان[11]. بۇ ئەھۋال، گېئو-ئىقتىسادىي ئۆزئارا بېقىندىلىق دەۋرىدىكى ئەڭ چوڭ خەتەردۇر.

تارىخىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ مىنېرال سىياسىتى بىر تۇتاش دۆلەت پىلانى ۋە تەڭشەش مېخانىزمىغا تايىنىدۇ. جانا گرونىگېرنىڭ ئانالىزى كۆرسەتكەندەك، بېيجىڭ ئىلگىرىكى دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ دۆلەت چەكلىمىلىرىگە قارشى چىقارغان قارارلىرىدىن ساۋاق ئېلىپ، ئەمدىلىكتە ئوچۇق ئېكسپورت سىستېمىلىرىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، ئۇنىڭ ئورنىغا دۆلەت ئىچىدىكى قاتتىق مۇھىت ئۆلچەملىرى، دۆلەت ئىلكىدىكى شىركەتلەرنى بىرلەشتۈرۈش ۋە زاپاس ساقلاش سىستېمىلىرى ئارقىلىق مىنېرال زەنجىرىنى مەخپىي كونترول قىلماقتا[13]. بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق خەلقئارالىق سودا قانۇنلىرىغا خىلاپلىق قىلماي تۇرۇپمۇ يەر شارى بازىرىدىكى باھا ۋە مىقدار تەمىناتىنى تامامەن كونترول قىلالايدۇ[13].

بۇ خەتەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا ئوخشىمىغان ماسلىشىش سىستېمىلىرىنى يۈرگۈزۈۋاتىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت مۇداپىئە يۆنىلىشىدىكى سانائەت كاپالىتى قانۇنلىرى ۋە مىلياردلىغان دوللار قىممىتىدىكى تولۇقلىمىلار، شۇنداقلا «ھەربىي قالقان تۈرى» (Project Vault) ئارقىلىق سىستېمىلىق زاپاس ساقلاش تۈزۈمىنى يولغا قويغان[13]. ئەكسىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇ توقۇنۇش جەريانىدىكى تاللىشى كۆپرەك رەقەملىك ۋە ئايلانما ئىقتىساد، سىستېمىلىق نىزام بەلگىلەش ۋە كۆپ تەرەپلىك سودا كېلىشىملىرىنى ئورنىتىشقا تايىنىدۇ[13]. ياۋروپانىڭ مېتال تاۋلاش كۆلىمىنى يېڭىلاش تەشەببۇسلىرى بۇنىڭ مۇھىم يۆنىلىشىدۇر[11].

تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئەڭ يۇقىرى بېسىم يالغۇز مىنېراللارنى قېزىشلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى سانائەت دەرىجىلىك پىششىقلاپ ئىشلەش (midstream processing) جەريانىدۇر. تراپىگۇرانىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى رىچارد خولتۇم كۆرسەتكەندەك، ياۋروپانىڭ تاۋلاش زاۋۇتلىرى بۈگۈنكى كۈندە ئىنتايىن مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك بايلىقتۇر[11]. ياۋروپادىكى تاۋلاش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىشىشى خىتاينىڭ بازار تولۇقلىمىسى تەننەرخى ئالدىدا تېخىمۇ ئاجىزلاپ كەتكەن بولۇپ، يېڭى نىشان بويىچە مەبلەغ سېلىپ، بار بولغان سىنك ۋە ئاليۇمىن تاۋلاش لىنىيەلىرىنى يېڭىلاش ئارقىلىق، گاللىي ۋە گېرمانىي ئىشلەپچىقىرىشنى قايتىدىن ئوڭشاش تېز ۋە ئەرزان توختايدىغان تەدبىردۇر[11]. بۇ خىزمەت ياۋروپانىڭ تەمىنلەش ئىشەنچىسىنى قايتىدىن بەلگىلەشتە ئىنتايىن مۇھىمدۇر.

تېخنىكا بىخەتەرلىكى، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئاتلانتىك ئوكيان ھەمكارلىقى

تېخنىكا بىخەتەرلىكى، سۈنئىي ئەقىل ۋە رەقەملىك سودا ساھەلىرىمۇ ئىستراتېگىيەلىك توقۇنۇشنىڭ يەنە بىر چوڭ نۇقتىسىنى شەكىللەندۈردى. ياۋروپانىڭ رەقەملىك بازاردا ئۆزىنىڭ سىستېمىلىق ئۆلچەملىرىنى (GDPR غا ئوخشاش) قوغداش پوزىتسىيەسى، خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى تۈپ نىشان قىلغان سانلىق مەلۇماتلارنى يېپىش ۋە دۆلەت ئىچىدە تۇتۇپ قالىدىغان قاتتىق رەقەملىك تۈزۈملىرى بىلەن ئۆزئارا توقۇنۇشۇپ كەلمەكتە[10]. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتايدىن كىرىدىغان توردا باشقۇرۇلىدىغان ئۈسكۈنىلىرىنىڭ تور بىخەتەرلىك خەۋپىگە قارىتا تېخنىكىلىق قوراللارنى ئىشلىتىشكە يۈزلەندى[10]. بۇ، رەقەملىك ۋە تېخنىكىلىق ئىگىلىك ھوقۇق تالاش-تارتىشىدۇر.

تېخنىكا توقۇنۇشى جەريانىدا ئاتلانتىك ئوكيان ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ، يەنى ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ پوزىتسىيە بىرلىكى يارىتىلدى. 2021-يىلى قۇرۇلغان ياۋروپا-ئامېرىكا سودا ۋە تېخنىكا كېڭىشى (TTC)، غەرب دۇنياسىنىڭ خىتايدىن كېلىدىغان تېخنىكىلىق خەتەرگە قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ چوڭ سىياسىي ماسلىشىش سۇپىسىدۇر[12]. فون دېر لېيېن دەۋرىدە ياۋروپانىڭ خىتايغا تۇتقان پوزىتسىيەسى ئامېرىكىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق لىنىيەسىگە تېخىمۇ جىددىي يېقىنلاشتى[12]. بىراق، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن ۋاشىنگتون ئوتتۇرىسىدا يەنىلا تۈزۈلمىۋى پەرقلەر مەۋجۇت.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بېيجىڭنى ئۆزىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ئەڭ چوڭ رەقىبى دەپ قاراپ، ئىقتىسادنى ئۇنىڭدىن تولۇق ئاجرىتىشقا (decoupling) يۈزلەنگەن بولسا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ سودا مەنپەئەتى جەھەتتە خىتاي بازىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشنى تاللىمايدۇ[3, 12]. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە يەنىلا شېرىكچىلىك، رىقابەتچىلىك ۋە سىستېمىلىق سۈركىلىشنى تەڭ ئېلىپ بېرىش كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ[10, 12]. بۇ ياۋروپانىڭ ئامېرىكىنىڭ بېسىمى جەريانىدا تۇتقان جىددىي رېئالىستىك پوزىتسىيەسىنىڭ سەۋەبىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

تېخنىكىلىق ئۈزۈلۈشنىڭ ئەڭ پاجىئەلىك يۇقىرى پەللىسى تەيۋەن مەسىلىسى بىلەن زىچ باغلانغان. يەر شارىدىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئىلغار چىپلارنىڭ %90 تىن كۆپرەكىنى تەيۋەن ئىشلەپچىقىرىدىغان بولۇپ، بېيجىڭنىڭ بۇ ئارالنى ھەربىي كۈچ ياكى ئىقتىسادىي قورشاۋ ئارقىلىق كونترول قىلىش پىلانى دۇنيا ئىقتىسادىغا ئېغىر پاجىئە ئېلىپ كېلىدۇ[12]. تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەر قانداق توقۇنۇش غەرب بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بارلىق سودا لىنىيەلىرىنىڭ ئۈزۈلۈشىگە ۋە يەر شارى مىقياسىدا ئېغىر پۇل پاخاللىقىغا تۈرتكە بولىدۇ[12]. شۇڭا ياۋروپانىڭ خەتەرسىزلەشتۈرۈش قەدەملىرى يەنە بىر تەرەپتىن تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئاكتىپ تەدبىرلىك قورال بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

ئۈچىنچى بۆلۈم: قائىدىلەر جېڭى، كىشىلىك ھوقۇق ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك چەكلىمىلىرى

ياۋروپا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى سودا توقۇنۇشى يالغۇز بازار تولۇقلىمىسى ۋە تېخنىكىلىق تەمىنلەش زەنجىرىدىكى جىددىيلىكلا ئەمەس، بەلكى خەلقئارالىق قائىدە-تەرتىپلەر، كىشىلىك ھوقۇق ۋە قىممەت قاراشلارنىڭ چوڭ كۈرىشىدۇر. ياۋروپا ئىتتىپاقى سودا سىياسىتىنى كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئېكولوگىيەلىك مەجبۇرىيەتلەر (ESG) بىلەن بىرلەشتۈرۈشكە تېز سۈرئەتتە يۈزلەنگەن بولسا، بېيجىڭ بۇ تەدبىرلەرنى غەربنىڭ ئۆزىگە قاراتقان بىر تەرەپلىمىلىك قورالى ۋە سىياسىي ھۇجۇمى دەپ قارايدۇ. بۇ تۈزۈلمىلىك توقۇنۇش خەلقئارا تەرتىپنىڭ پارچىلىنىش جەريانىنى تېزلىتىۋاتىدۇ.

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەكنى چەكلەش نىزامى

بۇ خىل قائىدە كۈرىشىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئىپادىسى سۈپىتىدە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەكنى چەكلەش نىزامى (EUFLR) ئوتتۇرىغا چىقتى[15, 16]. 2024-يىلى 27-نويابىردا رەسمىي يولغا قويۇلغان بۇ نىزام 2027-يىلى 14-دېكابىردىن باشلاپ تولۇق ئىجرا قىلىنىش باسقۇچىغا ئۆتىدۇ[15, 16]. بۇ نىزام دۇنيانىڭ ھەر قانداق يېرىدە مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ياسالغان مەھسۇلاتلارنىڭ ياۋروپا بازىرىغا كىرىشىنى، سېتىلىشىنى ۋە ياۋروپادىن تاشقىرىغا ئېكسپورت قىلىنىشىنى پۈتۈنلەي چەكلەيدۇ[15]. بۇ قەدەمنىڭ سودا رىقابىتىگە ئېلىپ كېلىدىغان تەسىرى غايەت زور بولىدۇ.

ياۋروپانىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك نىزامى باشقا سودا قانۇنلىرىدىن تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. ئەنگلىيەنىڭ ھازىرقى زامان قۇللۇق قانۇنى ياكى ياۋروپانىڭ كارخانا سىجىللىقى بويىچە بېكىتكەن مەجبۇرىيەتلىرى (CSDDD) پەقەت شىركەتلەرنى دوكلات بېرىش ۋە خەتەرلەرنى نازارەت قىلىشقا دەۋەت قىلسا، يېڭى چەكلەش نىزامى (EUFLR) بىۋاسىتە مەھسۇلاتنى چەكلەش ۋە يوقىتىش (product ban) كۈچىگە ئىگە[15]. ئەگەر بىر مەھسۇلاتتا مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ ئىزى بايقالسا، ئۇ مەھسۇلات بازاردىن يىغىۋېلىنىدۇ ۋە تامامەن يوقىتىلىدۇ[15]. بۇ سىياسەت ياۋروپانىڭ سودىدا قىممەت قاراشنى قانچىلىك يۇقىرى ئورۇنغا قويىدىغانلىقىنىڭ روشەن بىر مىسالىدۇر.

بۇ نىزام ھېچقانداق شىركەت كۆلىمى ياكى ساھە چەكلىمىسىنى ئېتىراپ قىلمايدۇ. مەيلى ياۋروپادا تۇرۇشلۇق كىچىك شىركەتلەر، مەيلى تور سۇپىلىرى ئارقىلىق مەھسۇلات ساتىدىغان ئامېرىكا ياكى خىتاي شىركەتلىرى بولسۇن، تامامەن بۇ نىزامنىڭ دائىرىسىگە كىرىدۇ[15]. كارخانىلار شىركەت شېرىكلىرىنى ئالماشتۇرۇش ئارقىلىقلا بۇ بەلگىلىمىدىن قۇتۇلالمايدۇ، بەلكى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئەمەلىي مەجبۇرىي ئەمگەك كىرىزىسىنى تۈپتىن تۈگىتىش مەجبۇرىيىتى بار[15]. بۇ، كارخانىلارغا تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ھەر بىر ھالقىسىنى تېخنىكىلىق جەھەتتە يۈز پىرسەنت باھالاش ۋەزىپىسى يۈكلەيدۇ.

بۇ خىل سىستېمىلىق بەلگىلەشنىڭ ئارقىسىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە قارىتىلغان «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) بىلەن سېلىشتۇرۇش ئەندىزىسى مەۋجۇت[15]. ئامېرىكىنىڭ UFLPA قانۇنى جۇغراپىيەلىك ئاساستا مەخسۇس شەرقىي تۈركىستاندىن كىرىدىغان مەھسۇلاتلارغا قارىتا، ئالدىن شۈبھە سىستېمىسىنى (rebuttable presumption) يولغا قويغان بولۇپ، يۈكنى بىۋاسىتە ئىمپورت قىلغۇچى شىركەتنىڭ ئۈستىگە يۈكلەيدۇ[15]. ئەكسىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىستېمىسى جۇغراپىيەلىك چەكلىمىسىز بولۇپ، خەتەرنى باھالاش ۋە تەكشۈرۈش يۈكىنى ئاكتىپ نازارەتچى ئورگانلارنىڭ ئۈستىگە قويىدۇ[15].

شەرقىي تۈركىستان تەمىنلەش زەنجىرىگە بولغان سىستېمىلىق تەسىرى

بۇ ئەھۋال ياۋروپالىق سىياسەتچىلەرگە جىددىي تەكشۈرۈش بېسىمى ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ يۇقىرى خەتەرلىك رايونلىرى بويىچە يەنىلا شەرقىي تۈركىستان ۋە باشقا دۆلەت يۆلىنىشىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك (state-imposed forced labor) رايونلىرى نىشان قىلىنماقتا[15]. خىتايدىكى شەرقىي تۈركىستان تەمىنلەش زەنجىرىدىن كىرىدىغان كۆپلىگەن پاختا، پولىسىلىكون ۋە باشقا يېشىل تېخنىكا زاپچاسلىرى يېڭى نىزامنىڭ ئاساسلىق تەكشۈرۈش نىشانلىرىغا ئايلىنىدۇ[15]. بېيجىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان تۈرلۈك «نامراتلىقنى يوقىتىش» ياكى «ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش» پىلانلىرى بۇ چەكلىمە ئاستىدا تېخىمۇ چوڭ سودا زەربىسىگە ئۇچرىشى مۇمكىن[17].

بۇنىڭدىن باشقا، خاران قىسقىچە دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەندەك، دۆلەت يېتەكچىلىكىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك رايونلىرىدا ئەنئەنىۋى شىركەت تەكشۈرۈشلىرى ئۈنۈمسىز بولۇپ قالىدۇ، چۈنكى ئۇ يەردىكى زىيانكەشلىك سىستېمىلىق دۆلەت زوراۋانلىقىدىن كېلىدۇ[17]. شۇڭا يېڭى كۆرسەتمىدە شىركەتلەرنىڭ يالغۇز كارخانا باياناتلىرى بىلەن كۇپايىلەنمەستىن، بەلكى خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى، مۇستەقىل ئاق تاشلىق دوكلاتلار ۋە ئەركىن تەتقىقاتلارغا تايىنىپ تۇرۇپ ئۆزىنىڭ تەمىنلەش لىنىيەسىنى قايتىدىن باھالىشى تەلەپ قىلىنىدۇ[17]. بېيجىڭنىڭ بۇ نىزام ئالدىدا سەمىمىيلىك بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىشى ئىنتايىن تەس.

بۇ سىستېمىنىڭ ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقى2026-يىلى 14-ئىيۇنغىچە بولغان ئارىلىقتا يەر شارىدىكى يۇقىرى خەتەرلىك مەھسۇلاتلار ۋە جۇغراپىيەلەر تىزىلغان مەركىزىي ئاممىۋى سىستېما (Forced Labour Risk Database) ئېلان قىلىدۇ[15, 16]. بۇ سىستېما شىركەتلەرنىڭ خەتەردىن قوغدىنىش سىستېمىسىنى تېخنىكىلىق جەھەتتە كۈچەيتىش بىلەن بىرگە، ياۋروپا نازارەتچى ئورگانلىرىنىڭ قاراتمىلىق نازارەت ئېلىپ بېرىشىگە يول ئاچىدۇ[15]. بېيجىڭ تەرەپ بۇنى ئۆزىگە قاراتقان سودا سۇيىقەستى سۈپىتىدە ئەيىبلەپ كەلمەكتە.

ئېكولوگىيەلىك مەجبۇرىيەتلەر (ESG) ۋە دۇنيا سودا تەشكىلاتىدىكى توقۇنۇش

مەجبۇرىي ئەمگەك نىزامى ياۋروپانىڭ كارخانا سىجىللىقى بويىچە بېكىتكەن تۈرلۈك مەجبۇرىيەتلىرى (CSDDD, 2024) بىلەن تولۇق ماس قەدەمدە ئىجرا قىلىنىدۇ[15, 16]. CSDDD نىزامى ياۋروپادا پائالىيەت قىلىدىغان چوڭ تىپتىكى غەرب ۋە تاشقى شىركەتلەردىن كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئېكولوگىيەلىك مۇھىتقا كاپالەتلىك قىلىش مەجبۇرىيىتىنى تەلەپ قىلىدۇ[16]. بۇ ئىككى تۈزۈم بىرلىشىپ، ياۋروپا بازىرىغا كىرىشنى ئارزۇ قىلىدىغان ھەر قانداق بىر خەلقئارالىق شىركەتنىڭ ئۈستىگە مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدىكى تېخنىكىلىق ۋە قانۇنىي مەجبۇرىيەتلەرنى يۈكلەيدۇ[16].

بۇ خىل قائىدە جېڭى دۇنيا سودا تەشكىلاتىدىمۇ جىددىي توقۇنۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. خىتاي ياۋروپانىڭ توكلۇق ئاپتوموبىل تاموژنا بېجىنى بىر تەرەپلىمىلىك قوغدىغۇچىلىق دەپ قاراپ دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا سىستېمىلىق ئەرز سۇندى[5]. بىراق، دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ نۆۋەتتىكى ئورگان ئاجىزلىقى يەر شارى سودا توقۇنۇشلىرىنى پەقەتلا سۆھبەت ۋە گېئوپولىتىكىلىق كۈچ ماسلىشىشى ئارقىلىق ھەل قىلىش يۆنىلىشىگە بۇراپ قويدى. بۇ يۆنىلىش، خەلقئارا ئىقتىسادىي قائىدىلەر تۈزۈلمىسىنىڭ قايتىدىن ئۆزگىرىش كىرىزىسىدۇر.

ياۋروپا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ كۆپ قىرلىق سودا چىگىشى يەر شارىدىكى باشقا كۈچلەرنىڭمۇ ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرىغا چوڭ تەسىر كۆرسەتمەكتە. ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى يەتتە دۆلەت گۇرۇھى (G7) ياۋروپانىڭ بېيجىڭغا قاراتقان چەكلىمىسىنى كۈچەيتىشنى ئارزۇ قىلسا، كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان كۆپ قۇتۇپلۇق كۈچلەر، يەنى كاپىتالىستىك كېڭىيىش كۆۋرۈكى بولغان كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى (BRICS) ۋە يەر شارى جەنۇبى (Global South) ئەللىرى بېيجىڭ تەرەپدارلىرى بولۇپ ئوتتۇرىغا چىقماقتا[12]. غەرب دۇنياسىنىڭ تېخنىكىلىق ۋە قىممەت قاراش قالقىنى، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ شەكىللىنىشى بىلەن جىددىي رىقابەتكە كىرمەكتە.

تۆتىنچى بۆلۈم: يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىرى ۋە 2035-يىلىغىچە بولغان سېنارىيەلەر

جاكۇس دېلورس ئىنستىتۇتىنىڭ ئۈچ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك پەرىزى

يۇقىرىدىكى سىستېمىلىق ئۆزگىرىشلەرنى ئاساس قىلىپ، ياۋروپانىڭ داڭلىق تەتقىقات مەركىزى بولغان جاكۇس دېلورس ئىنستىتۇتى(Jacques Delors Institute)  2035-يىلىغىچە بولغان خىتاي–ياۋروپا مۇناسىۋەتلىرى ھەققىدە، ئۈچ خىل مۇمكىن بولغان ئىستراتېگىيەلىك سېنارىيەنى ئوتتۇرىغا قويدى[1].

بىرىنچى سېنارىيە «ئۆزئارا يەرلىكلىشىش ۋە باشقۇرۇلىدىغان بېقىندىلىق» دەپ ئاتىلىدۇ[1]. بۇ سېنارىيەدە، ياۋروپانىڭ يولغا قويغان تاموژنا باجلىرى خىتاي شىركەتلىرىنى يالغۇز باج تاپشۇرۇش جەريانىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، ياۋروپا ئىچىگە كىرىپ بىۋاسىتە مەبلەغ سېلىشقا ۋە تېخنىكا كۆۋرۈكى ئورنىتىشقا مەجبۇر قىلىدۇ[1]. ياۋروپا ئۆزىنىڭ مۇھىت كاپالىتىگە يېشىل تېخنىكا بىلەن يېتىپ بارىدۇ، خىتاي شىركەتلىرى بولسا بازار بوشلۇقىنى قوغداپ قالىدۇ[1]. بۇ ئىككى تەرەپلىمىلىك پايدىلىق ۋە ماسلاشقان بىر سىستېما بوشلۇقىدۇر.

ئىككىنچى سېنارىيە «كونتروللۇق ئورتاق مەۋجۇتلۇق ۋە خەتەردىن ساقلىنىش» سېنارىيەسىدۇر[1]. بۇ نۆۋەتتىكى مۇناسىۋەت لىنىيەسىنىڭ داۋاملىشىشى بولۇپ، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ خەتەرسىزلەشتۈرۈش قەدەملىرىنى (CRMA ۋە رەقەملىك باشقۇرۇش ئارقىلىق) سىستېمىلىق داۋاملاشتۇرىدۇ، بىراق سەزگۈر بولمىغان ئەنئەنىۋى ساھەلەردە خىتاي بىلەن بولغان تاشقى سودىنى ساقلاپ قالىدۇ[1]. سودا سۈركىلىشلىرى بىر تەرەپلىمىلىك ئۇرۇشقا ئايلانماستىن، باھا ۋەدىسى قاتارلىق مۇرەسسە سىستېمىلىرى ئارقىلىق كونترول قىلىنىدۇ[1]. بېيجىڭ يەنىلا مۇھىم ھەمراھ بولۇپ قالىدۇ، بىراق ئىستراتېگىيەلىك بېقىندىلىق قورقۇنچى ئاستا-ئاستا تۈگەيدۇ.

ئۈچىنچى سېنارىيە بولسا، «تېزلەشكەن پارچىلىنىش ۋە ئوچۇق توقۇنۇش» سېنارىيەسىدۇر[12]. ئەگەر گېئوپولىتىكىلىق تەشۋىقاتلار، شۇنداقلا تەيۋەن بوغۇزىدىكى مۇرەككەپ كىرىزىسلار پارتلىسا، ياۋروپا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بارلىق سودا لىنىيەلىرى تېز سۈرئەتتە ئۈزۈلۈپ، تامامەن بىر يېڭى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى باشلىنىدۇ[12]. ياۋروپا شىركەتلىرى خىتايدىن ھاپىلا – شاپىلا ئايرىلىشقا مەجبۇر بولۇپ، تەننەرخ كىرىزىسى پارتلايدۇ[12]. غەرب دۇنياسى بىلەن بېيجىڭ-موسكۋا ئوقى ئوتتۇرىسىدا ئۈزۈل-كېسىل سىستېمىلىق توقۇنۇش شەكىللىنىدۇ.

 

خۇلاسە

يەكۈنلەپ ئېيتقاندا، خىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى سودا چىگىشى شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردىكى، يەر شارىلىشىشنىڭ پەقەت بازار پايدىسىنىلا نىشان قىلغان دەۋرى تامامەن ئاخىرلاشتى. ئىقتىساد ۋە تاشقى سودا ئەمدىلىكتە گېئوپولىتىكىلىق كۈچ جېڭىنىڭ يادرولۇق كوزىرىغا ئايلاندى. ياۋروپانىڭ خەتەرسىزلەشتۈرۈش قەدەملىرى بولسا، ئۆزىنىڭ سانائەت ئاساسىنى، تېخنىكا بىخەتەرلىكىنى ۋە قائىدە، قىممەت قاراشلىرىنى قوغداش يولىدىكى تارىخىي بۇرۇلۇشتۇر.

كەلگۈسىدە ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت گەرچە تولۇق ئايرىلىشقا قاراپ مېڭىش بەدىلىنى كۆتۈرەلمىسىمۇ، كونا ئەركىن بازار بىرلىشىشى ئۆتمۈشكە ئايلاندى. خىتاينىڭ دۆلەت كاپىتالىزمى بىلەن ياۋروپانىڭ قائىدىنى ئاساس قىلغان دۇنيا تەرتىپى ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت، يەر شارى گېئو-ئىقتىسادىي ئوقىنى قايتىدىن بېكىتىشتىكى ئەڭ ھالقىلىق جەريان بولۇپ قالغۇسى.

پايدىلانغان مەنبەلەر:

[1]       «Reconfiguring the Geoeconomic Axis: An In-Depth Policy Analysis of China-EU Trade Tensions, Economic Security, and the De-risking Paradigm (2023–2026).» Notebook Policy Paper, 2026.

[2]      «China-EU Economic Cooperation under the Belt and Road Initiative: Challenges and Policy Implications.» Scirp.org, 2013/2015.

[3]       «China’s Response to the EV Dispute: What it Tells us about the China–EU Rivalry.» PRIF Blog, January 2026.

[4]      «OECD reports Chinese firms enjoy far more industrial subsidies firms in than other countries.» BOFIT Weekly Review, June 2026.

[5]       Gros, Daniel, and Weinian Hu. «The EU’s Anti-Subsidy Investigation Against Chinese Battery Electric Vehicle Imports: Industrial Policy and Geopolitics in Disguise?» IEP@BU Policy Brief no. 39 (April 2025).

[6]      «MERICS Report on Overcapacities: The Systemic Nature of China’s Overcapacity Problem.» Mercator Institute for China Studies, April 2025.

[7]      «Why Are Chinese EVs So Cheap?» Rhodium Group, 2024.

[8]      «Electric vehicles from China: the EU’s anti subsidy duties and the emerging pathway for price undertakings.» CMS.law, October 2024.

[9]      «Notification of the Ministry of Commerce on the Progress of China-EU Consultations on the EU’s Anti-subsidy Case concerning Chinese Battery Electric Vehicles.» MOFCOM News, 2025/2026.

[10]    «Economic security and digital trade: the future of EU-China data flows.» Kommerskollegium, 2026.

[11]     «Strategic Global Supply Chains, China and the Role of Critical Raw Materials for the European Union.» ecares-ulb Working Paper, June 2026.

[12]    Bermann, Sylvie, and Elvire Fabry, eds. EU and China between De-Risking and Cooperation: Scenarios by 2035. Paris: Institut Jacques Delors, November 2023.

[13]     Gröniger, Jana. The Dynamics of Rare Earth Trade: China’s Dominance and the Institutional Adaptation of Japan, the United States, and the European Union. Florence: European University Institute (EUI Cadmus), May 2026.

[14]     «The EU Critical Raw Materials Act and Its Impact on the Mining Sector.» Jones Day White Paper, May 2026.

[15]     «EU Forced Labour Regulation: what it means for your business.» Ethical Trading Initiative, 2024.

[16]     «EU forced labor regulation: Impacts for global supply chains.» Moody’s, January 28, 2026.

[17]     «The EU’s Forced Labour Regulation Guidelines Are Sweeping. Here’s How To Comply.» Kharon Brief, July 07, 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.