جەڭسىز غەلىبە قىلىش ئىستراتېگىيەسى: خىتاينىڭ تەيۋەننى سىياسىي جەھەتتىن بويسۇندۇرۇش پىلانى ۋە ئامېرىكانىڭ سىياسەت كىرىزىسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

دۇنيانىڭ نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىكىلىق خىرىسلىرى ئىچىدە، تەيۋەن بوغۇزى مەسىلىسى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئەڭ مۇقىمسىز، ئەڭ يادرولۇق ۋە ئەڭ خەتەرلىك توقۇنۇش نۇقتىلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە گەۋدىلەنمەكتە. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ نوپۇزلۇق ژۇرنىلى «تاشقى سىياسەت» (Foreign Affairs) 2026-يىلى 22- ئىيۇندا داڭلىق دىپلومات رىچارد خائاس (Richard Haass) ۋە ئاسىيا تەتقىقاتى مۇتەخەسسىسى داۋىد ساكىس (David Sacks) نىڭ  «خىتاي ئۇرۇش قىلماي تۇرۇپمۇ تەيۋەننى قولغا كەلتۈرەلەيدۇ» ناملىق ماقالىسى، دەل مۇشۇ خەتەرلىك ۋەزىيەتنىڭ ئەڭ يېڭى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىپ بەرگەن [Richard Haass and David Sacks, 2026]. مەزكۇر ماقالە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېڭى نۆۋەتلىك پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ بىلەن خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ بېيجىڭدا ئۆتكۈزگەن يۇقىرى دەرىجىلىك باشلىقلار ئۇچرىشىشىدىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رەسمىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ يۆنىلىشى ۋە بۇ ۋەزىيەتنىڭ تەيۋەننىڭ تەقدىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى ئاكادېمىك تىل ئارقىلىق چۈشىنىشلىك يورۇتۇپ بېرىدۇ.

ئاپتورلارنىڭ «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى» (Council on Foreign Relations) گە ئوخشاش داڭلىق تەتقىقات ئاپپاراتلىرىدىكى ئۇزۇن يىللىق تەتقىقات تەجرىبىلىرىگە ئاساسلانغان يەكۈنلىرى، بۇ مەسىلىنىڭ ئادەتتىكى بىر ھەربىي تېما بولۇپلا قالماستىن، بەلكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ يېڭىچە سىياسىي ۋە پىسخىكىلىق بېسىم ئىستراتېگىيەسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ماقالىنىڭ ئاكادېمىك قىممىتى شۇ يەردە ئىپادىلىنىدۇكى، ئۇ خىتاينىڭ تەيۋەننى پەقەت ھەربىي تاجاۋۇزچىلىق ئارقىلىقلا ئۆزىگە قوشۇۋېلىش پىلانى بار دەيدىغان ئەنئەنىۋى قاراشلارغا مەيدان ئوقۇپ، «ئۇرۇشماي غەلىبە قىلىش»، يەنى تەيۋەننىڭ مۇداپىئە ئىرادىسىنى پىسخىكىلىق جەھەتتىن سۇندۇرۇش ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ياردەم بېرىش ئىشەنچىنى يوقىتىش ئارقىلىق مەقسەتكە يېتىش ئىستراتېگىيەسىنى ئانالىز قىلىدۇ. بۇنداق كۆپ قاتلاملىق ئانالىز، ھازىرقى زامان گېئوپولىتىكىلىق ئۆزگىرىشلىرىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم بىر بىلىش قورالى ھېسابلىنىدۇ.

ماقالىنىڭ باش تېمىسى، خىتاينىڭ سىياسىي جەھەتتىن بېسىم ئىشلىتىش ئارقىلىق، تەيۋەننى قوراللىق توقۇنۇش چىقارماستىن ئۆزىگە بويسۇندۇرۇش ئېھتىماللىقىنى پەرەز قىلىشقا مەركەزلەشكەن. ئاپتورلار ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى رەھبەرلىكىنىڭ قورال يەتكۈزۈپ بېرىش مەسىلىسىدىكى تەۋرىنىشلىرى ۋە سودا-ئىقتىسادنى بىرىنچى ئورۇنغا قويىدىغان دىپلوماتىيە ئۇسلۇبىنىڭ بېيجىڭ تەرىپىدىن قانداق بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال، پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى خىتاينىڭ پايدىسىغا بۇراپ تاشلىشى مۇمكىن، شۇڭا بۇ ماقالە ھەم سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر، ھەم خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن قىممەتلىك بىر پايدىلىنىش ماتېرىيالىدۇر .

سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشلار

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاي بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەت، دەپ تەرىپلىنىپ كەلدى. بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن ئىككى تەرەپ باشلىقلىرىنىڭ يىغىنى، تۇنجى قاراشتا ئىككى تەرەپنىڭ بىر-بىرىنىڭ قىزىل سىزىقلىرىنى چۈشىنىشىگە ياردەم بەرگەندەك قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بېيجىڭ تەرەپنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى بېسىمنى ئاشۇرۇشىغا ئاساس سېلىپ بەردى. شى جىنپىڭ دونالد ترامپقا تەيۋەن مەسىلىسىنىڭ «توغرا بىر تەرەپ قىلىنىشى» ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەت مۇقىملىقىنىڭ كاپالىتى ئىكەنلىكىنى، ئەكسىچە بولغاندا قوراللىق توقۇنۇشنىڭ كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ئوچۇق ئاگاھلاندۇردى. بۇ ئاگاھلاندۇرۇش خىتاينىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى تەيۋەندىن يىراقلاشتۇرۇش ئۈچۈن باشلىغان يېڭى بىر سىياسىي جېڭىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدۇر.

خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ ئۆزىنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش مۇددىتىدە تەيۋەن مەسىلىسىنى بىر تەرەپ قىلىشنى تارىخىي ۋەزىپە، دەپ قارايدۇ. خىتاي، ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت قۇرغانلىقىنىڭ بىر ئەسىرلىك بايرىمى بولغان 2049-يىلىغىچە تەيۋەننى تولۇق ئۆزىگە قوشۇۋېلىپ، «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ بۈيۈك گۈللىنىشى» نى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى نىشان قىلغان. خىتاينىڭ بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا يۈرگۈزۈۋاتقان مۇتلەق سىياسىي كونتروللۇقى ۋە مىللىي بىرگەۋدىلەشتۈرۈش سىياسىتى بېيجىڭ رەھبەرلىكىنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكى مەسىلىسىدە قانچىلىك مۇرەسسەسىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شى جىنپىڭ ئۆز تارىخىدا تەيۋەننىڭ مەڭگۈلۈك ئايرىلىپ كېتىشىگە يول قويماسلىق ئۈچۈن، بۇ مەسىلىنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇرماسلىق توغرىسىدا ئىلگىرىمۇ ئوچۇق ۋەدە بەرگەن ئىدى.

گەرچە خىتاي ئۆز ئارمىيەسىگە 2027-يىلىغىچە تەيۋەننى ھەربىي كۈچ بىلەن ئېلىش توغرىسىدا تەييارلىق قىلىشنى بۇيرۇغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇرۇش قىلماي تۇرۇپ غەلىبە قىلىش ھەمىشە ئەڭ ئەۋزەل تاللاش ھېسابلىنىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى بىلەن كېلىپ چىققان ئۇزۇن مۇددەتلىك توقۇنۇشلار ۋە بۇ دۆلەتلەر دۇچ كەلگەن خەلقئارالىق جازالار بېيجىڭ ئۈچۈن چوڭ بىر ساۋاق بولدى. شى جىنپىڭ ياخشى بىلىدۇكى، ئەگەر تەيۋەنگە قارشى رەسمىي ئۇرۇش ئېلان قىلىنسا، خىتاي يۇقىرى تېخنىكىلىق تەمىنلەش زەنجىرىدىن ئۈزۈلۈپ قالىدۇ ۋە ئېغىر دەرىجىدىكى ئىقتىسادىي جازالارغا دۇچ كېلىپ، ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ھاكىمىيەت قانۇنىيلىقىنى خەتەرگە ئىتتىرىدۇ . شۇڭا، بېيجىڭ ھەربىي توقۇنۇشتىن قېچىپ، يۇمشاق كۈچ ۋە سىياسىي بېسىم ئىشلىتىشنى ئەۋزەل كۆرىدۇ.

بۇ جەرياندا دونالد ترامپنىڭ سىياسىي پوزىتسىيەسى خىتاينىڭ بۇ ئىستراتېگىيەسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشىغا ماس كېلىدىغان ئىنتايىن ياخشى پۇرسەت يارىتىپ بەردى. پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ تەيۋەننىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن 9500 مىل يىراقلىقتا ئىكەنلىكىنى ھەمدە تەيۋەننىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ سانائىتىنى «ئوغرىلىغانلىقىنى» ئوتتۇرىغا قويۇشى، بېيجىڭنىڭ سىياسىي بايانلىرىغا ناھايىتى ماس كەلدى. بۇ خىل قاراشلارنىڭ ئەمەلىيەتكە ئايلىنىشى نەتىجىسىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى پېت خېگسېتنىڭ سىنگاپوردىكى «شاڭرىلا دىئالوگى» دا تەيۋەن مەسىلىسىنى تىلغا ئالماسلىقى، يېقىنقى ئون يىلدىن بۇيانقى تۇنجى قېتىملىق كۆرۈنەرلىك سىياسىي بۇرۇلۇش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

خىتاينىڭ «يېڭى نورمال» يارىتىش ئىستراتېگىيەسى

بېيجىڭ رەھبەرلىكى دونالد ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ دىپلوماتىيەدىكى سودىلىشىش خاراكتېرىدىن پايدىلىنىپ، ئىككى باسقۇچلۇق پىلاننى يولغا قويدى. بىرىنچى باسقۇچتا، شى جىنپىڭ دونالد ترامپنى تەيۋەن رەھبەرلىكىنىڭ رەسمىي مۇستەقىللىق پائالىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى خىتاي بىلەن ئۇرۇشقا سۆرەپ كىرىشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىغا ئىشەندۈرۈشكە تىرىشتى . گەرچە تەيۋەندىكى تەيۋەن دېموكراتىك ئىلگىرىلەش پارتىيەسى دۆلەتنىڭ نۆۋەتتىكى تىنچ ۋەزىيىتىنى ساقلاپ قېلىشقا ئىزچىل تىرىشىپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما دونالد ترامپ خىتاينىڭ بۇ سىياسىي سۆز ئويۇنلىرىغا تېزلا ئىشىنىپ، تاراتقۇلاردا تەيۋەن دائىرىلىرىنى ئاگاھلاندۇردى.

ئىككىنچى باسقۇچ بولسا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تەيۋەنگە سېتىپ بېرىشنى پىلانلىغان 14 مىليارد دوللارلىق قورال-ياراغلىرىنى توسۇپ قېلىش ئىدى. دونالد ترامپ بۇ قوراللارنى بېيجىڭ بىلەن بولغان سودا سۆھبىتىدە بىر «سودىلىشىش كوزىرى» سۈپىتىدە ۋاقىتلىق توختىتىپ قويدى. بۇ ھەرىكەت، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىلگىرى تەيۋەنگە قورال سېتىپ بېرىش مەسىلىسىدە خىتاي بىلەن سۆھبەتلەشمەسلىك توغرىسىدىكى بىر قانچە ئون يىللىق دىپلوماتىيە پىرىنسىپىغا تۈپتىن زىت كېلىدۇ.

قورال يەتكۈزۈش قەدىمىنىڭ كېچىكتۈرۈلۈشى بېيجىڭ ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك غەلىبە ئېلىپ كەلدى. خىتاي ئۈچۈن قورالنىڭ قاچان يېتىپ بېرىشى ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ قورال سېتىش سىياسىتىدە بېيجىڭ بىلەن مەسلىھەتلىشىشى ۋە بۇ ئارقىلىق تەيۋەن جەمئىيىتىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىشەنچلىك دەرىجىسىگە قارىتا گۇمان پەيدا قىلىش ئەڭ مۇھىم ئىدى . ئەگەر تەيۋەن خەلقى ئۆزىنى قوغداشتا يالغۇز قالغانلىقىنى ھېس قىلسا، ئۇلارنىڭ مۇداپىئە ئىرادىسى ئاجىزلاپ، بېيجىڭنىڭ سىياسىي شەرتلىرىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.

شى جىنپىڭ ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي مەيدانىدىن چېكىنىشكە مايىللىقىنى كۆرسە، تېخىمۇ چوڭ تەلەپلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەسىلەن، ترامپ ھاكىمىيىتىدىن تەيۋەننى خىتاينىڭ بىر قىسمى دەپ ئوچۇق ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلىشى، شۇنداقلا ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن ۋە ياپونىيە بىلەن بولغان رايون خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى تۆۋەنلىتىشكە بېسىم ئىشلىتىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋاللار ئەمەلگە ئاشسا، رايون بويىچە بىر تەرەپلىمىلىك كۈچ سىستېمىسى بەرپا بولىدۇ.

بۇ خىل يېڭى قائىدىلەرنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي يەنە تەيۋەن بوغۇزىدا «كۈلرەڭ رايون تاكتىكىسى» نى ئىشقا سالدى. بېيجىڭ دائىرىلىرى تەيۋەننىڭ شەرقىي قىرغاقلىرىدا «ئالاھىدە دېڭىز-ئوكيان قانۇن ئىجرا قىلىش ھەرىكىتى» نى قانات يايدۇرۇپ، سودا پاراخوتلىرىنى تەكشۈرۈشنى باشلىدى . بۇ ھەرىكەتلەر ئارقىلىق خىتاي تەيۋەن ئەتراپىدىكى سۇ تەۋەلىكىگە قارىتا ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە قانۇنىي باشقۇرۇش ھوقۇقى بارلىقىنى دەۋا قىلىپ، كەلگۈسىدىكى تولۇق قامال قىلىش پىلانىنىڭ ئاساسىنى ياراتماقتا.

تەيۋەننىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە ئىچكى سىياسىي تەۋرىنىشلىرى

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تەيۋەنگە تۇتقان پوزىتسىيەسىدىكى تەۋرىنىشلەر، تەيۋەننىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىش يولىدىكى ئىلگىرىلەشلىرىگە ئېغىر زەربە بەرمەكتە. تەيۋەن يېقىنقى ئون يىلدا مۇداپىئە خامچوتىنى ئىككى ھەسسە كۆپەيتىپ، دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ %3.3 گە يەتكۈزدى ۋە ئۇنى ئەسىر ئاخىرىغىچە %5 كە يەتكۈزۈشنى نىشان قىلدى. تەيۋەن پارلامېنتى ھاۋا مۇداپىئە ۋە تانكىغا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى سېتىۋېلىش ئۈچۈن 25 مىليارد دوللارلىق ئالاھىدە مۇداپىئە خامچوتىنى تەستىقلىغان بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن تىرەك بولۇشى بولمىسا، بۇنداق زور خىراجەت سىياسىي قارشىلىقلارغا دۇچ كېلىدۇ .

2026-يىلى تەيۋەندە ئېلىپ بېرىلغان بىر قېتىملىق سىياسىي راي سىناش نەتىجىسى شۇنى كۆرسەتتىكى، تەيۋەنلىكلەرنىڭ ئاران %34 ى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى «ئىشەنچلىك دۆلەت» دەپ قارايدۇ. بۇ كۆرسەتكۈچ يېقىنقى بەش يىل ئىچىدە %10 تىن كۆپرەك تۆۋەنلەپ كەتكەن بولۇپ، دونالد ترامپنىڭ سۆزلىرى بۇ گۇمانلارنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتتى. ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ قوغداش كاپالىتى يوقالسا، تەيۋەننىڭ مۇداپىئە خامچوتىنى كۆپەيتىشكە قارشى تۇرىدىغان سىياسىيونلار بېسىم پەيدا قىلىپ، خىتاي بىلەن مۇرەسسە قىلىش تەرەپدارلىرىنىڭ كۈچىيىشىگە سەۋەب بولىدۇ.

بېيجىڭ دەل مۇشۇ ئىچكى سىياسىي بوشلۇقتىن پايدىلىنىپ، تەيۋەندىكى ئۆكتىچى گومىنداڭ پارتىيەسىنى ئۆزىگە يېقىنلاشتۇرۇش ۋە ئۇلارنى 2028-يىلدىكى سايلامدا ھاكىمىيەت بېشىغا چىقىرىش ئۈچۈن سىياسىي پىلان تۈزمەكتە. ئەگەر خىتايغا مايىل كۈچلەر تەيۋەندە غەلىبە قىلسا، خىتاي ھېچقانداق ھەربىي كۈچ ئىشلەتمەيلا تەيۋەننىڭ سىياسىي يۆنىلىشىنى ئۆزىگە بۇراپ، ئاخىرىدا تىنچ بىرلىككە كەلتۈرۈشنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدۇ . بۇنداق سىياسىي يۆنىلىش پۈتكۈل دېموكراتىك لاگېر ئۈچۈن زور زەربە بولىدۇ.

ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىستراتېگىيەلىك زەنجىرسىمان ئىنكاسلار

تەيۋەن مەسىلىسى پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەدىسىنىڭ دەرىجىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان مۇھىم كۆرسەتكۈچتۇر. ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەيۋەننى خىتاينىڭ قولىغا تاشلاپ بەرسە، رايوندىكى باشقا دۆلەتلەر ئۆز بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن باشقا تاللاشلارنى ئىزدىمەكتىن باشقا چارە تاپالمايدۇ. ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر، ئۆزلىرى قوراللىنىش ياكى يادرو قوراللىرىغا ئېرىشىش ئارقىلىق ئۆز ئالدىغا تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈشكە مەجبۇر بولۇشى مۇمكىن.

بۇ خىل ئەھۋال ئاستىدا، كۆپلىگەن كىچىك دۆلەتلەر بېيجىڭنىڭ سىياسىي تەلەپلىرىگە بويسۇنۇشقا مەجبۇر بولىدۇ. نەتىجىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئاسىيادىكى ئۇزۇن يىللىق ئىتتىپاقداشلار تورى يىمىرىلىپ، كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى خىتاينىڭ پايدىسىغا تۈپتىن ئۆزگىرىدۇ . خىتاينىڭ رايوندىكى تەسىر كۈچىنىڭ كۈچىيىشى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ رايون بىلەن بولغان سودا-ئىقتىساد مۇناسىۋەتلىرىنى چەكلەپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇشقا سەۋەبچى قىلىدۇ.

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەيۋەن مەسىلىسىنى خەلقئارالاشتۇرۇپ، يەتتە دۆلەت گۇرۇھى، ياۋروپا ئىتتىپاقى، ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە بىلەن بىرلىكتە تەيۋەن بوغۇزىنىڭ تىنچلىقىنى قوغداش توغرىسىدا ئورتاق باياناتلارنى ئېلان قىلدى. بۇ دۆلەتلەرنىڭ خىتاينىڭ نارازىلىقىغا قارىماي تەيۋەننى قوللىشى دەل ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئارقا تىرەك بولۇشىغا باغلىق ئىدى. ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆز ۋەدىسىدىن يانسا، يۇقىرىدىكى ئىتتىپاقداشلارمۇ ئۆز سىياسەتلىرىنى قايتىدىن باھالاپ چىقىپ، تەيۋەننى قوللاشتىن ۋاز كېچىشى مۇمكىن.

جۇغراپىيەلىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، تەيۋەن ياپونىيەدىن فىلىپپىنغىچە سوزۇلغان بىرىنچى ئارال زەنجىرىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقاندۇر. ئەگەر خىتاي تەيۋەننى كونترول قىلسا، ئۇنىڭ تىنچ ئوكيانغا كۈچ چىقىرىشى ئاسانلىشىدۇ ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى بويسۇندۇرۇش ئىقتىدارى كۈچىيىدۇ. خىتاي ياپونىيەنىڭ ئېنېرگىيە ۋە يېمەكلىك ئىمپورت قىلىدىغان دېڭىز لىنىيەلىرىنى كونترول قىلىپ، توكيونى بويسۇندۇرۇشقا ئاساس ياراتماقچى بولىدۇ . شۇنداقلا، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزچىلىقىدىن كېيىن تەيۋەننىڭمۇ خىتاي تەرىپىدىن بېسىۋېلىنىشى، خەلقئارا تەرتىپنىڭ زور دەرىجىدە زەربىگە ئۇچرايدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

ئىقتىسادىي ئاقىۋەت ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ زەنجىرى

تەيۋەندىكى توقۇنۇش دۇنيا ئىقتىسادى ئۈچۈنمۇ ۋەيران قىلغۇچ ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. بلۇمبېرگنىڭ مۆلچەرىچە، تەيۋەندە يۈز بەرگەن ئۇرۇش يەر شارى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىگە 10 تىرىليون دوللار زىيان كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بولۇپ، بۇ تاجىسىمان ۋىرۇس يۇقۇمىدىنمۇ ئېغىر بىر ئىقتىسادىي كىرىزىس، دېمەكتۇر. بۇ زىياننىڭ ئاساسلىق سەۋەبى شۇكى، تەيۋەن دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئىشلەپچىقىرىدۇ. بۇ ئۆزەكلەر يانفون، كومپيۇتېر، زامانىۋى قوراللار ۋە سۈنئىي ئەقىل مۇلازىمېتىرلىرى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ھالقىلىق ئامىلدۇر.

يېرىم ئۆتكۈزگۈچ سانائىتىدىن باشقا، پۈتكۈل سۈنئىي ئەقىل تەمىنلەش زەنجىرى تەيۋەندىكى يۈزلىگەن يەرلىك تېخنىكا شىركەتلىرى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. نۆۋەتتە تەيۋەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تۆتىنچى چوڭ سودا شېرىكى ھېسابلىنىدۇ، ھەتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تەيۋەندىن قىلىدىغان ئىمپورتى خىتايدىن قىلىدىغان ئىمپورتىدىنمۇ ئېشىپ كەتكەن . گەرچە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىشنى ئۆز زېمىنىغا قايتۇرۇپ كېلىشكە تىرىشىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما يەنىلا ئەڭ ئىلغار ئۆزەكلەرنى پىششىقلاپ ئىشلەش ئۈچۈن تەيۋەنگە تايىنىشقا مەجبۇردۇر.

تەيۋەن دېموكراتىيەسىنىڭ گۇمران بولۇشى رايوندىكى ۋە دۇنيادىكى لىبېرال دېموكراتىك قىممەت قاراشلار ئۈچۈن ئېغىر زەربە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. تەيۋەن خەلقى كۈچلۈك ھاكىممۇتلەق تۈزۈمدىكى قوشنىسىنىڭ تەھدىتى ئاستىدا تۇرۇپمۇ، ئاسىيادىكى ئەڭ مۇستەھكەم دېموكراتىك سىستېمىنى بەرپا قىلدى. تەيۋەن خىتاي پۇقرالىرىغا خىتاي جەمئىيىتىنىڭمۇ دېموكراتىيە تۈزۈمىدە ياشىيالايدىغانلىقىنىڭ جانلىق كۆرسەتكۈچى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىۋاتىدۇ، شۇڭا ئۇنىڭ يوقىلىشى دۇنيا تەرتىپىنى تېخىمۇ چوڭ مالىمانچىلىققا ئېلىپ بارىدۇ.

باھا: ماقالىنىڭ ئارتۇقچىلىق ۋە كەمچىلىكلىرى

رىچارد خائاس بىلەن داۋىد ساكىسنىڭ مەزكۇر ماقالىسى نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىكىلىق مۇناسىۋەتلەرنى تەكشۈرۈشتە يۇقىرى ئاكادېمىك قىممەتكە ئىگە. ماقالىنىڭ ئاساسلىق ئارتۇقچىلىقى شۇ يەردە ئىپادىلىنىدۇكى، ئاپتورلار خىتاينىڭ تاكتىكىلىق يۆنىلىشلىرىنى توغرا باھالاپ، ھەربىي توقۇنۇش كىرىزىسىنىڭ سىرتىدىكى پىسخىكىلىق ۋە دىپلوماتىيەلىك بۇرۇلۇشلارنى سىستېمىلىق شەرھلەپ بەرگەن. ئۇلار سىياسەت بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلەرنى، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى رەھبەرلىكىنىڭ قورال-ياراغ سېتىپ بېرىشنى توختىتىپ قويۇش ئارقىلىق خىتاينىڭ تەھدىت سىياسىتىگە بېقىنىپ قالغانلىقىنى ناھايىتى سىلىق بىر سىياسىي تىل بىلەن ئوتتۇرىغا قويغان .

ماقالىدىكى يەنە بىر چوڭ ئارتۇقچىلىق شۇكى، ئاپتورلار قۇرۇق ۋەھىمە سېلىش بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ھۆكۈمىتىگە ئەمەلىي، سىستېمىلىق سىياسەت تەكلىپلىرىنى سۇنغان. ئۇلار دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىنى بىرلىكتە تەرەققىي قىلدۇرۇش، تېخنىكا يۆتكەش ۋە تەيۋەن دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتى بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش قاتارلىق ئەمەلىي قەدەملەرنى تەۋسىيە قىلىش ئارقىلىق، ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىق يارىتىشنىڭ دۇنيا تىنچلىقىنى قوغداشتىكى بىرىنچى ئامىل ئىكەنلىكىنى تەرغىب قىلغان.

شۇنداقتىمۇ، ماقالىنىڭ بەزى ئاكادېمىك كەمچىلىكلىرى ۋە بىر تەرەپلىمىلىك نۇقتىلىرىمۇ يوق ئەمەس. ماقالىدە پۈتۈن تەيۋەن مەسىلىسى پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بىر تەرەپلىمىلىك كۈرەش سۈپىتىدىلا بېرىلگەن بولۇپ، تەيۋەننىڭ ئۆزىنىڭ سىياسىي ئىرادىسى، پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ قارشىلىق قىلىش كۈچى ۋە يەرلىك سىياسەت بەلگىلەش جەريانلىرىغا سەل قارالغان. تەيۋەننى پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىتىگە بېقىنىپ تۇرىدىغان، پاسسىپ ھالەتتىكى بىر ئوبيېكت سۈپىتىدە باھالاش، گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقنى بەكلا ئاددىيلاشتۇرۇۋەتكەنلىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، ئاپتورلارنىڭ تەيۋەندىكى گومىنداڭ پارتىيەسىنى پەقەتلا بېيجىڭ تەرىپىدىن مۇرەسسە قىلىنىدىغان ۋە ئاسانلا بويسۇندۇرۇلىدىغان بىر تەرەپ، دەپ قارىشى سەل يۈزەكىلىكتۇر. زامانىۋى تەيۋەن سىياسىتىدىكى ئۆكتىچى پارتىيەلەرنىڭمۇ دېموكراتىك تۈزۈمگە بولغان سادىقلىقى ۋە دۆلەتنىڭ ئەمەلىي مۇستەقىللىقىنى قوغداشتىكى ئورتاق مەيدانى مەۋجۇت بولۇپ، ئۇلارنىڭ خىتاي بىلەن سۆھبەتلىشىشنى تاللىشى سۇنۇپ بېرىش بىلەن تەڭ ئەمەس. مەنبە ماقالىدە بۇنداق سىياسىي ئىنچىكە پەرقلەرگە يېتەرلىك ئورۇن بېرىلمىگەن بولۇپ، تېخىمۇ كۆپ قاتلاملىق باھالاشلار ئېلىپ بېرىلغان بولسا تېخىمۇ ياخشى بولاتتى .

ئاخىرقى سۆز

يىغىپ ئېيتقاندا، رىچارد خائاس ۋە داۋىد ساكىسنىڭ تەيۋەن بوغۇزى ۋەزىيىتى ھەققىدىكى ئانالىزى دونالد ترامپ ھاكىمىيىتى ئۈچۈن جىددىي بىر سىگنال ھېسابلىنىدۇ. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ قوراللىق ھەرىكەت قوللانماي تۇرۇپمۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئىشەنچلىكلىكىنى سۇندۇرۇش ئارقىلىق غەلىبىگە ئېرىشەلەيدىغانلىقى جەزمەن ئالدىنى ئېلىشقا تېگىشلىك ئەڭ چوڭ كىرىزىستۇر . ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى رەھبەرلىرىنىڭ خىتاينىڭ تۈپ نىيىتىنى تونۇپ يېتىشى ۋە قورال سېتىش، بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى مەسىلىسىدە قەتئىي تەۋرەنمەس پوزىتسىيە تۇتۇشىلا تەيۋەننىڭ دېموكراتىك تۈزۈمىنى ۋە دۇنيانىڭ مۇقىملىقىنى قوغداپ قالالايدۇ.

كەلگۈسى گېئوپولىتىكىلىق تەرەققىياتلار ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي ئىرادىسىگە بىۋاسىتە باغلىقتۇر. شى جىنپىڭنىڭ بېسىم ئىستراتېگىيەسىنى مەغلۇپ قىلىش ئۈچۈن، بېيجىڭنىڭ ئالدىدا ئېنىق ۋە كۈچلۈك بولغان قايتۇرما ئىنكاس بولۇشى زۆرۈردۇر. ماقالىنىڭ بىزگە بەرگەن تۈپ دەرسى شۇكى، تەيۋەننىڭ تىنچلىقىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ كاپالەتلىك يولى بېيجىڭغا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ۋەدىسىدىن ھەرگىز گۇمانلانمايدىغان بىر مۇستەھكەم ئىرادىنى نامايان قىلىشتۇر.

مەنبە ماقالە:

Haass, Richard, and David Sacks. «China Could Win Taiwan Without Fighting.» Foreign Affairs, July/August 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.