ئوتتۇرا ئاسىيادىكى گېئوپولىتىكىلىق سىلكىنىش: خىتاينىڭ تەسىر كۈچى، ئىجتىمائىي قارشىلىق ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر ماقالە يەرشارىلىشىش دولقۇنى ۋە يېڭى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت مۇھىتىدا ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ، خۇسۇسەن قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ خىتايغا بولغان سىياسىي، ئىقتىسادىي بېقىندىلىقىنى، شۇنداقلا بۇ بېقىندىلىقتىن كېلىپ چىققان خەلق ئىچىدىكى خىتايغا قارشى ئىجتىمائىي خاھىشنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. سىياسىي پەلسەپە، جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەلىرىگە تايىنىپ تۇرۇپ يېزىلغان بۇ ماقالىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى شۇكى، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىكى ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان قېلىپىدىن چىققان باستۇرۇش سىياسەتلىرى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ كۈچلۈك قارشىلىقىنى قوزغىماقتا، ئەمما بۇ دۆلەتلەرنىڭ مۇستەبىت ھۆكۈمەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ ھاكىمىيەت مەنپەئەتى ئۈچۈن پۇقرالارنىڭ نىداسىغا قۇلاق سالماي، خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش سىستېمىسىغا ماسلاشماقتا. بۇ ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى خەلقئارا جەمئىيەتكە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى سىياسىي كىرىزىسنىڭ ئونتولوگىيەلىك، يەنى مەۋجۇدىيەت خاراكتېرلىك يىلتىزىنى ئېچىپ بېرىشىدىدۇر [1].

ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بۇ مەسىلە پەقەتلا بىر دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسىتى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئەكسىچە، ئۇ مۇستەقىل دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى بىلەن خەلقئارالىق كاپىتالنىڭ سىياسىي شەرتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى، شۇنداقلا ئىنسان ھەقلىرى بىلەن دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى ئوتتۇرىسىدىكى ئەخلاقىي تاللاشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنتايىن مۇرەككەپ كىرىزىستۇر. سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن بۇ دۆلەتلەر سىياسىي كىملىك يارىتىش بىلەن ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى قولغا كەلتۈرۈش ئوتتۇرىسىدا ئىزچىل گاڭگىراپ كەلمەكتە. خەلقئارالىق تەتقىقاتچىلار كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، ئوتتۇرا ئاسىيادا دېموكراتىيەلىشىش مۇساپىسىنىڭ مەغلۇپ بولۇشى دەل مۇشۇ خىل سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنى مەنبە قىلغان ھاكىمىيەت قۇرۇلمىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ھۆكۈمەت دائىرىلىرى خەلقنىڭ ئىرادىسىگە ئەمەس، تاشقى كۈچلەرنىڭ تىرىكىگە تايىنىشنى تاللىماقتا [2].

خىتاينىڭ رايوندىكى تەسىر كۈچىنىڭ مىسلىسىز دەرىجىدە ئېشىشىغا ئەگىشىپ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئاۋام خەلقنىڭ مىللىي كىملىك، دۆلەت مۇستەقىللىقى، جۇغراپىيەلىك پۈتۈنلۈك ۋە ئىقتىسادىي ئەركىنلىك توغرىسىدىكى ئەندىشىلىرى كۈنسايىن ئاشماقتا. بۇ خىل ئەندىشىلەر جەمئىيەتنىڭ ئاستى قاتلىمىدىن ئۈستىگە قاراپ تەرەققىي قىلىپ، ئاستا-ئاستا ئاشكارا سىياسىي نامايىشلارغا، شۇنداقلا خەلقنىڭ ئۆز ھۆكۈمەتلىرىگە بولغان چوڭقۇر ئىشەنچسىزلىكىگە ئايلىنىۋاتىدۇ. ھۆكۈمەت بىلەن خەلق ئوتتۇرىسىدىكى بۇ خىل ياتلىشىش، ئەمەلىيەتتە دېموكراتىك مېخانىزملارنىڭ كەمچىللىكىدىن ۋە خەلقنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاش، ئۇلار بىلەن دىئالوگ ئورنىتىش يوللىرىنىڭ تاقىلىپ قېلىشىدىن كېلىپ چىققان تارىخىي تىراگېدىيە ھېسابلىنىدۇ. ھۆكۈمەتلەر پەقەتلا كۈچ ئىشلىتىپ باستۇرۇشقا مايىل بولغاچقا، ئىجتىمائىي زىددىيەتلەر تېخىمۇ كەسكىنلەشمەكتە [3].

قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان قاتارلىق دۆلەتلەردە يۈز بېرىۋاتقان خىتايغا قارشى خاھىشلارنى ئىپادىلىگۈچى نامايىشلار پەقەتلا مەھەللىۋى خاراكتېرلىك كىچىك ۋەقەلەر ياكى ئاددىي بىر مىللەتچىلىك ھەرىكىتى بولماستىن، بەلكى يەرشارى خاراكتېرلىك ئەركىنلىك بىلەن دىكتاتۇرا ئوتتۇرىسىدىكى پەلسەپەۋىي كۈرەشنىڭ كىچىكلىتىلگەن جانلىق كۆرۈنۈشىدۇر. بۇ دۆلەتلەردىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان شەخسىي ۋە دۆلەت دەرىجىلىك ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنى قوغداش ئۈچۈن ئۆز پۇقرالىرىنى رەھىمسىزلەرچە تۈرمىگە تاشلىشى، زامانىۋى سىياسەتشۇناسلىقتىكى «ماكىياۋېللىزم» (يەنى، سىياسىي مەنپەئەت ۋە ھوقۇقنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ھەر قانداق ئەخلاقىي پىرىنسىپنى قۇربان قىلىش) پەلسەپىسىنىڭ ئەڭ تىپىك ئىپادىسى بولۇپ قالماقتا [4].

شۇڭا مەزكۇر ماقالىمىز دەل مۇشۇ يۈكسەك نۇقتىدىن يەكۈن چىقىرىپ، شەرقىي تۈركىستان كىرىزىسىنىڭ خىتاي بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا ئوتتۇرىسىدىكى گېئوپولىتىكىلىق مۇناسىۋەتلەرگە قانداق چوڭقۇر تەسىرلەرنى كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى ئانالىز قىلىدۇ. شۇنداقلا، خىتاينىڭ دۆلەت تېررورىزمىنىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش مېخانىزمى سۈپىتىدە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ئەدلىيە سىستېمىلىرىغا سىڭىپ كىرىپ، قانداق ئىجرا قىلىنىۋاتقانلىقىنى جەمئىيەتشۇناسلىق، سىياسەتشۇناسلىق ۋە ئىنسان ھەقلىرى خەلقئارا قانۇنلىرى ئاساسىدا ھەر تەرەپلىمە يورۇتۇپ بېرىدۇ.

يېڭى مۇستەملىكىچىلىك ۋە سىياسىي ئىقتىساد: خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى سىڭىپ كىرىش مېخانىزمى

خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىكى ئالدى بىلەن ئۇنىڭ مەشھۇر «بىر بەلۋاغ بىر يول » قۇرۇلۇشى ئارقىلىق مىسلىسىز دەرىجىدە دۆلەت ئىستراتېگىيەسىگە ئايلاندۇرۇلۇپ ئەمەلگە ئاشۇرۇلماقتا. بۇ غايەت زور ئىستراتېگىيەلىك پىلان سىرتقى يۈزىدە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى، ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇش ۋە ئورتاق گۈللىنىشنى مەقسەت قىلغاندەك كۆرۈنسىمۇ، سىياسىي ئىقتىساد ۋە پەلسەپە نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ئۇ يېڭىچە بىر ئىقتىسادىي مۇستەملىكىچىلىك قۇرۇلمىسىدۇر. خىتاي ئەمەلىيەتتە ئوتتۇرا ئاسىيانى پەقەتلا ئۆزىگە ئېنېرگىيە، خام ئەشيا تەمىنلەيدىغان ئارقا سەپ، ھەمدە ياۋروپا بازىرىغا بارىدىغان ئىستراتېگىيەلىك تىرانسپورت كارىدورى دەپ قارايدۇ [5].

بۇ جەرياندا خىتاينىڭ مەبلىغى، غەرب ئەللىرىنىڭ دۇنيا بانكىسىغا ئوخشاش تەشكىلاتلىرىغا ئوخشىمايدىغان ھالدا، ھېچقانداق دېموكراتىك شەرتلەر، كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرى ياكى مۇھىت ئاسراش تەلىپى قويمايدىغان بولغاچقا، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مۇستەبىت ھۆكۈمەتلەرگە، ئۆز ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ۋە ئىقتىسادىي بوھرانلاردىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئىنتايىن جەلپكار بىلىندى. لېكىن، بۇ خىل «قەرز تۇزىقى» دىپلوماتىيەسى رايوندىكى دۆلەتلەرنى تەدرىجىي ھالدا قايتۇرغىلى بولمايدىغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قەرزدارلىققا پاتۇرۇپ قويدى. قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستانغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا بولغان قەرزى دۆلەت ئومۇمىي قەرزىنىڭ غايەت زور نىسبىتىنى ئىگىلەپ، مۇستەقىل دۆلەت سىياسىتى يۈرگۈزۈش ئىقتىدارىنى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويدى [6].

ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقاتى ساھەسىدىكى ئاكادېمىك مۇتەخەسسىسلەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سىڭىپ كىرىشى بىۋاسىتە ھالدا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى «يېڭى پاترىمونىيالىزم» (Neo-patrimonialism)، يەنى دۆلەت ھوقۇقى بىلەن شەخسىي مەنپەئەت بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەن دۆلەت قۇرۇلمىسىنى تېخىمۇ ئەبجەش ۋە چىرىك ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى. خىتاي شىركەتلىرى مەبلەغ سالغاندا يەرلىك خەلق بىلەن نورمال مۇناسىۋەت ئورنىتىش، ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىش ئورنىغا، خىزمەتنى پەقەت يەرلىكتىكى ھوقۇقدار سىياسىي سەرخىللار بىلەنلا مەخپىي مەنپەئەت ئالماشتۇرۇش، يەنى پارا ۋە ئاستىرتىن كېلىشىملەر ئارقىلىق بېجىرىشنى تاللىدى [7].

يەرلىك ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنىڭ خىتاي مەبلىغىدىن پايدىلىنىپ شەخسىي يانچۇقىنى تومپايتىشى ۋە دۆلەت بايلىقىنى تالان-تاراج قىلىشى رايوندىكى چىرىكلىكنى مىسلىسىز دەرىجىگە يەتكۈزدى. قىرغىزىستان پايتەختى بېشكەكتىكى ئىسسىقلىق ئېلېكتىر ئىستانسىسىنىڭ رېمونت قىلىنىش جەريانىدا خىتاي شىركەتلىرى ۋە قىرغىز ئەمەلدارلىرى تەرىپىدىن يۈز بەرگەن ئون مىليونلىغان دوللارلىق چىرىكلىك سەتچىلىكى بۇنىڭ تىپىك، ئىنتايىن رەسۋا بىر مىسالىدۇر. بۇنداق مىساللار پەقەتلا بىر ئىقتىسادىي جىنايەت بولۇپ قالماستىن، بەلكى خەلقنىڭ ئۆز ھۆكۈمىتىگە ۋە دۆلەتنى سېتىۋالغان خىتايغا بولغان نەپرىتىنى ئۇرغۇتىدىغان سىياسىي پارتلاتقۇچقا ئايلاندى [5].

جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە سىنىپىي ئانالىز نۇقتىسىدىن قارايدىغان بولساق، سىياسىي سەرخىللار بىلەن ئاۋام خەلق ئوتتۇرىسىدىكى بۇ غايەت زور مەنپەئەت پەرقلىرى جەمئىيەتتە كېلىشتۈرگۈسىز قاتتىق بىر سىنىپىي زىددىيەتنى پەيدا قىلدى. ھۆكۈمەت باشلىقلىرى ۋە سىياسىيونلار خىتاينىڭ مەبلىغىنى «ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ موتورى» دەپ تەرغىب قىلسىمۇ، ئادەتتىكى خەلق ئۈچۈن بۇ خىل مەبلەغ سېلىش پەقەت مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشى، قىممەتلىك يەر-زېمىنلارنىڭ تارتىۋېلىنىشى ۋە ئۆزلىرىنىڭ ئىش پۇرسىتىنىڭ چەتئەلدىن كەلگەن تۈركۈملىگەن خىتاي ئىشچىلىرى تەرىپىدىن ئىگىلىۋېلىنىشىدىنلا ئىبارەت بولۇپ قالدى [8].

خىتاي دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ياكى خۇسۇسىي شىركەتلەر ئوتتۇرا ئاسىيادا مەبلەغ سالغاندا ياكى ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇش تۈرلىرىنى ھۆددىگە ئالغاندا، كۆپىنچە ئۆزلىرىنىڭ تېخنىك خادىملىرىنىلا ئەمەس، بەلكى ئاددىي قارا ئەمگەكچىلىرىنىمۇ زور تۈركۈمدە ئېلىپ كېلىدۇ. بۇ ئەھۋال يەرلىكتىكى ئىشسىز ياشلارنىڭ غەزىپىنى تېخىمۇ ئۆرلىتىۋەتكەن بولۇپ، يەرلىك خەلقنىڭ قەلبىدە ئىجتىمائىي ئادالەتسىزلىك تۇيغۇسىنى يۇقىرى پەللىگە چىقاردى. خەلق ئۆز ۋەتىنىدە تۇرۇپمۇ بۇ خىل تەڭسىزلىككە دۇچ كەلگەندە، ئۆزلىرىنى مۇستەقىل دۆلەتنىڭ ئىگىسى ئەمەس، بەلكى كۈچلۈك ئىمپېرىيەلىك كاپىتالنىڭ قۇربانى سۈپىتىدە ھېس قىلىشقا مەجبۇر بولدى.

مۇھىت ئاسراش ۋە ئېكولوگىيەلىك ئاڭ نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ۋەيران قىلغۇچى قېزىش ئۇسۇللىرى خەلقنى غەلىيانغا كەلتۈردى. قىرغىزىستاننىڭ سولتون-سارى (Solton-Sary) ئالتۇن كېنى قاتارلىق تۈرلىرىدە خىتاي كان شىركەتلىرىنىڭ يايلاقلارنى ۋە سۇ مەنبەلىرىنى ئېغىر دەرىجىدە بۇلغىغانلىقىنى، چارۋا-ماللارنىڭ زەھەرلىنىپ ئۆلۈپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن خەلق، ئۆز تۇرمۇش مەنبەسىدىن ئايرىلىپ قېلىش قورقۇنچى بىلەن كوچىلارغا چىقتى. بۇ ۋەقەلەر ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ قاتتىق باستۇرۇشىغا ئۇچرىغان بولسىمۇ، خىتاي كارخانىلىرىغا بولغان چوڭقۇر نەپرەتنى ھەرگىز پەسەيتەلمىدى [9].

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھۆكۈمەتنىڭ ئاشكارىلىق دەرىجىسىنىڭ تۆۋەن بولۇشى ۋە سىياسىي چىرىكلىك ھۆكۈمەت بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مەخپىي كېلىشىملەرنىڭ جەمئىيەتتە نورماللىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە دېموكراتىك نازارەت مېخانىزمى كەمچىل بولغان بۇ مۇستەبىت ئەللەردە، ئاۋام خەلق دۆلەتنىڭ قايسى يەرلىرىنىڭ، قايسى كانلىرىنىڭ قاچان ۋە قانچىلىك مەبلەغ بەدىلىگە خىتايغا سېتىۋېتىلگەنلىكىنى ياكى كېپىللىككە بېرىلگەنلىكىنى ھېچقاچان تولۇق ۋە توغرا بىلەلمەيدۇ. بۇ خىل ئۇچۇر يېپىقلىقى جەمئىيەتتە ھەر خىل سۈيقەست نەزەرىيەلىرىنىڭ ۋە تەھدىت ۋەھىمىسىنىڭ يامرىشىغا بىۋاسىتە تۈرتكە بولىدۇ [10].

يىغىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي سىڭىپ كىرىشى پەقەتلا بىر ئاددىي كاپىتال ئېكسپورتى بولماستىن، بەلكى ئۇ پۈتكۈل بىر رايوننىڭ سىياسىي ئېكولوگىيەسىنى بۇزۇپ تاشلىغان، دۆلەت ھاكىمىيىتىنى ئۆز خەلقىگە ياتلاشتۇرغان ۋە دۆلەت ئەربابلىرىنى ئەخلاقىي جەھەتتىن ۋەيران قىلغان سىستېمىلىق قۇرۇلۇشتۇر. دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ كۆز ئالدىدىكى خىتاي مەبلىغى ئۈچۈن خەلقنىڭ مىللىي غۇرۇرى ۋە پۇقرالارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى قۇربان قىلىشى، سىياسىي پەلسەپەدە ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي تۈۋرۈكىنى يوقىتىشى ھېسابلىنىدۇ [11].

شۇ سەۋەبتىن، كەلگۈسىدە رايوندىكى دۆلەتلەردە ئىقتىسادىي يىمىرىلىش كۆرۈلسە ياكى ھاكىمىيەتتە تاسادىپىي سىياسىي ئۆزگىرىشلەر يۈز بەرسە، خىتاينىڭ بۇ چىرىك قۇرۇلمىسى ئەڭ بىرىنچى بولۇپ خەلقنىڭ قەھرى-غەزىپىگە، زوراۋانلىقىغا ئۇچرايدىغان ئاساسلىق نىشان بولۇپ قالىدۇ. بۇ نۇقتا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى سىنوفوبىيەنىڭ (خىتاي قورقۇسىنىڭ) ئاساسىي پىسخىكىلىق يىلتىزىنى ۋە نامايىشلارنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى شەرھىلەش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم نەزەرىيەۋى ئاساستۇر [12].

تارىخىي ئەس، كىملىك كىرىزىسى ۋە ئىجتىمائىي پىسخولوگىيە: سىنوفوبىيەنىڭ ئويغىنىشى

ئوتتۇرا ئاسىيادىكى خىتايغا تۇتۇلغان تۇتۇم ياكى سىنوفوبىيە (Sinophobia) پەقەت قۇرۇق ئىرقىي ئۆچمەنلىك ياكى تاشقى كۈچلەرنىڭ يالغان ئۇچۇر تارقىتىشىنىڭ مەھسۇلى بولماستىن، بەلكى ئۇ كۈچلۈك تارىخىي، ئىجتىمائىي پىسخولوگىيەلىك ۋە ئەمەلىي سىياسىي-ئىقتىسادىي كىرىزىسلەر ئاساسىغا قۇرۇلغان مۇرەككەپ ئىجتىمائىي ھادىسىدۇر. تارىخقا نەزەر سالساق، ياۋروئاسىيا يايلىقىدىكى كۆچمەن مىللەتلەر بىلەن ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىكى خىتاي ئىمپېرىيەلىرى ئوتتۇرىسىدىكى نەچچە مىڭ يىللىق قانلىق توقۇنۇشلار خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىدا، قەھرىمانلىق داستانلىرىدا خىتاينى رەھىمسىز، ھىيلىگەر ۋە ئالدامچى بىر ھۆكۈمران كۈچ سۈپىتىدە ئەستە تۇتۇپ كەلگەن [9].

بۇ خىل ئەنئەنىۋى، تارىخىي قورقۇنچ ۋە سەزگۈرلۈك سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىكى سىستېمىلىق، دۆلەت دەرىجىلىك ئىدېئولوگىيەلىك تەشۋىقاتلار ئارقىلىق تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇلغان ۋە ئۆلچەملەشكەن. 1960-يىللاردىكى سوۋېت-خىتاي دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشىدىن ۋە چېگرا توقۇنۇشلىرىدىن كېيىن، موسكۋانىڭ كونتروللۇقىدىكى مەتبۇئاتلار ۋە مائارىپ سىستېمىسى خىتاينى دۇنيا تىنچلىقىغا، ھەمدە ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ فىزىكىلىق مەۋجۇتلۇقىغا بىۋاسىتە تەھدىت سېلىۋاتقان ئاساسلىق دۈشمەن قىلىپ تەسۋىرلىگەن. مانا بۇ كوللېكتىپ ئىجتىمائىي ئەس بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئاۋام خەلقنىڭ پىسخىكىسىدىن تامامەن يوقىلىپ كەتكىنى يوق [13].

تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، گەرچە نۇرغۇنلىغان ئوتتۇرا ئاسىيالىقلار خىتايغا نىسبەتەن بىتەرەپ ياكى بىلىمسىزلىك ھالىتىدە، يەنى «خىتاينى بىلمەس » (Sino-agnostic) بولسىمۇ، ئەمما ئۇچۇرنىڭ كەمچىللىكى ئۇلارنى سۈيقەست نەزەرىيەلىرىگە نىسبەتەن ئىنتايىن ئاسان ئالدىنىدىغان ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويىدۇ. خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئۆزىنى يېپىق تۇتۇشى، يەرلىك مەدەنىيەتكە ھۆرمەت قىلماسلىقى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يۇمشاق كۈچ (soft power) سىياسىتىنىڭ مەغلۇبىيىتى خەلق ئارىسىدىكى بۇ نامەلۇم قورقۇنچنى رېئال ئۆچمەنلىككە ئايلاندۇرماقتا [9]. خىتاي ھۆكۈمىتى قۇرغان كۇڭزى ئىنىستىتۇتلىرى پەقەت تىل ئۆگىتىش بىلەنلا چەكلىنىپ، مەدەنىيەت جەھەتتە خەلقنىڭ قەلبىگە كىرىشتە تارىخىي ۋە دىنىي توسالغۇلارنى يېڭەلمىدى.

مۇستەقىللىقتىن كېيىنكى دەۋرگە كەلگەندە، بۇ خىل خاھىشنىڭ قايتا ئويغىنىشى ۋە كۆچىيىشىگە ئەمەلىي سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كىرىزىسلەر، جۈملىدىن نوپۇس ۋە يەر خەۋپسىزلىكى مەسىلىسى بېۋاسىتە سەۋەب بولدى. 2016-يىلى قازاقىستان ھۆكۈمىتى يېزا-ئىگىلىك يەرلىرىنى چەتئەللىكلەرگە ئۇزۇن مۇددەت ئىجارىگە بېرىش توغرىسىدىكى يەر ئىسلاھاتى قانۇنىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، پۈتكۈل خەلقنىڭ نارازىلىقى يانار تاغدەك پارتلىدى. قازاقىستان خەلقى ئۈچۈن قازاق دالىسى، يەنى يەر-زېمىن پەقەتلا بىر ئىقتىسادىي مەنبە ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ ئونتولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇقىنىڭ، مىللىي غۇرۇرى ۋە تارىخىي مىراسىنىڭ يادروسى ئىدى [10].

شۇ قېتىملىق نامايىشچىلارنىڭ يېتەكچىلىرى بولغان، كېيىنچە سوتلىنىپ بەش يىللىق تۈرمىگە ھۆكۈم قىلىنغان ماكىس بوقايېۋ (Max Bokayev) ۋە تالغات ئايان (Talgat Ayan) خەلقنىڭ چوڭقۇر قورقۇنچىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا «ۋەتىنىڭ خەۋپ ئاستىدا!» دېگەن ئاگاھلاندۇرۇش شوئارى بىلەن نەچچە ئون مىڭلىغان كىشىنى شەھەر كوچىلىرىغا باشلاپ چىقتى. بۇ ھەرىكەت پەقەتلا ھۆكۈمەتنىڭ بىر تۈرلۈك يەر سىياسىتىگە بولغان ئاددىي قارشىلىق ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ دېموگرافىيەلىك ۋە سىياسىي جەھەتتىن قازاقىستاننى جىمجىت ھالدا بېسىۋېلىشىغا بولغان كۈچلۈك مەنىۋى ۋە مىللىي قارشىلىق ئىدى [11]. ھۆكۈمەت ئاخىرىدا ئەلنىڭ غەزىپىدىن قورقۇپ، بۇ يەر ئىسلاھاتىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا مەجبۇر بولدى.

بۇنىڭدىن باشقا، ئىجتىمائىي ئاڭدا يەنە بىر مۇھىم پىسخولوگىيەلىك ئامىل دېموگرافىيەلىك ۋە ئېتنىك قورقۇنچ ۋەھىمىسىدۇر. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى خەلقلەر نوپۇس جەھەتتىن نىسبەتەن ئاز بولغاچقا، خىتاينىڭ بىر مىليارد تۆت يۈز مىليونلۇق غايەت زور، يۇتۇۋالغۇچى نوپۇسى ئالدىدا ئۆزلىرىنى ئىنتايىن ئاجىز ۋە خەتەر ئىچىدە ھېس قىلىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا خىتاي ئىشچىلىرىنىڭ كۆپلەپ رايونغا كىرىشى ۋە يەرلىك قازاق ياكى قىرغىز قىزلىرى بىلەن توي قىلىشىغا دائىر تەشۋىقات ۋە سۈرەتلەرنىڭ تارقىلىشى مىللەتچىلەر تەرىپىدىن دۆلەتنىڭ مىللىي ساپلىقىغا ۋە گېن بىخەتەرلىكىگە قىلىنغان بىۋاسىتە تاجاۋۇز دەپ قارالدى [14].

قىرغىزىستاندىمۇ 2013- ۋە 2019-يىللىرى خىتاي ئىشچىلىرى بىلەن يەرلىكلەر ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن قۇرۇلۇش مەيدانلىرىدىكى تۇقۇنۇشلار دەل مۇشۇ خىل ئېتنىك زىددىيەتنىڭ ۋە ئىجتىمائىي تەڭسىزلىك تۇيغۇسىنىڭ نەتىجىسى ئىدى. مەسىلەن، قىرغىزىستاندىكى «قىرىق چورالار» (Kyrk Choro) غا ئوخشاش ئاشقۇن مىللەتچى تەشكىلاتلار دەل مۇشۇ خەلق ئارىسىدىكى قورقۇنچتىن پايدىلىنىپ مەيدانغا كەلدى. ئۇلار خىتاي كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىنى، كارخانىلارنى ۋە بازارلارنى تەكشۈرۈپ، گويا ئۆزلىرىنى دۆلەتنىڭ مىللىي غورۇرىنى قوغدىغۇچى قەھرىمانلاردەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇندى. بۇنداق ئاشقۇن گۇرۇپپىلارنىڭ پەيدا بولۇشى، ئەمەلىيەتتە قانۇننىڭ ئاجىزلىقىنى ۋە دۆلەتنىڭ خەلقنى قوغداش ئىقتىدارىغا بولغان ئىشەنچنىڭ يوقالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [15].

ئىقتىسادىي قۇرۇلما نۇقتىسىدىن، خىتاينىڭ سودا كېڭەيمىچىلىكى كىچىك تىجارەتچىلەرنىڭ جان تومۇرىنى بوغدى. قىرغىزىستان ۋە قازاقىستاندىكى دوردوي (Dordoi) ۋە قاراسۇ (Karasuu) قاتارلىق چوڭ كۆلەملىك ئاساسلىق سودا بازارلىرىنى خىتاي تىجارەتچىلىرىنىڭ يوشۇرۇن ئىگىلەپ كېتىشى، يەرلىك كارخانىچىلار ۋە كىچىك سودىگەرلەرنىڭ رىقابەتتە يېڭىلىپ ۋەيران بولۇشىغا سەۋەب بولدى. چۈنكى خىتاي سودىگەرلىرى خىتاي دۆلىتىنىڭ يۇمشاق قەرزلىرىدىن ۋە ئەرزان مال مەنبەلىرىدىن نەپ ئالاتتى. بۇ ئەھۋال سودىگەرلەر سىنىپىدا خىتايغا قارشى كۈچلۈك ئىقتىسادىي مىللەتچىلىكنى بارلىققا كەلتۈردى [16].

سىياسىي ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق نەزەرىيەلىرىدە، بۇ خىل سىنوفوبىيە ھادىسىسىنى يەنە ئۆكتىچى سىياسەتنىڭ ۋاسىتىسى، يەنى «بېسىمنى يۆتكەش مېخانىزمى» سۈپىتىدە چۈشىنىشكە بولىدۇ. قاتتىق مۇستەبىت تۈزۈم ئاستىدا ھۆكۈمەتنىڭ ئۆزىنى، سىياسىتىنى ۋە دۆلەت رەھبىرىنى بىۋاسىتە تەنقىد قىلىش ئىنتايىن خەتەرلىك ۋە تۈرمىگە كىرىش بىلەن نەتىجىلىنىدىغان بولغاچقا، خەلق ئۆز غەزىپىنى، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي نارازىلىقىنى ھۆكۈمەت بىلەن چەمبەرچەس باغلانغان خىتايغا ۋە خىتاي تۈرلىرىگە قارىتىش ئارقىلىق ئاشكارا قىلماقتا. شۇڭا، «خىتايغا قارشى تۇرۇش» ماھىيەتتە «چىرىك ۋە ساتقۇن ھۆكۈمەتكە قارشى تۇرۇش» نىڭ بىخەتەررەك سىمۋولىغا ئايلىنىپ قالدى [12].

يىغىنچاقلىغاندا، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى خىتايغا قارشى خاھىش خەلقنىڭ ئۆز فىزىكىلىق مەۋجۇتلۇقىنى، مىللىي كىملىكىنى، دۆلىتىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ۋە كېلەچەك ئەۋلادلىرىنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن قىلغان قەتئىي ئىرادىسىنىڭ مەھسۇلىدۇر. بۇ پەقەت بىر كور ئۆچمەنلىكلا ئەمەس، بەلكى ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ قولدىن كېتىش خەۋپىگە، مەدەنىيەت جەھەتتە يۇتۇلۇپ كېتىش تەھدىتىگە ۋە ھاكىمىيەتنىڭ سېتىلىپ كېتىشىگە يۈزلەنگەن بىر مىللەتنىڭ تەبىئىي، ئۆزىنى قوغداش رېفلېكسىدۇر.

شەرقىي تۈركىستان ئامىلى: ئېتنىك رىشتە، كىملىك كىرىزىسى ۋە خەلقئارالىق سۈركىلىش

ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى ئەڭ نازۇك، پىسخىكىلىق جەھەتتە ئەڭ ھېسسىياتلىق ۋە ئەخلاقىي جەھەتتە ئەڭ قانلىق تۈگۈن، شەك-شۈبھىسىزكى، شەرقىي تۈركىستان كىرىزىسىدۇر. جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە خەلقئارا سىياسەت نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىي ئېڭى، تارىخىي كىملىكى ۋە ئەخلاقىي تومۇرى سىنىلىدىغان ئەڭ چوڭ سىناق مەيدانىغا ئايلاندى. چۈنكى ئۇ يەردىكى مىليونلىغان ئۇيغۇر، شۇنداقلا 1.6 مىليوندىن ئارتۇق قازاق ۋە 200 مىڭدىن ئارتۇق قىرغىز ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرى بىلەن تىل، دىن، مەدەنىيەت، قان-قېرىنداشلىق، ھەتتا بىۋاسىتە تۇغقانچىلىق جەھەتتىن ئايرىلماس رىشتىگە ئىگە [17].

-2017يىلىدىن باشلاپ، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندا 21-ئەسىردىكى ئەڭ رەھىمسىز ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى ھەمدە دۆلەت تېرورىزمى خاراكتېرىدىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرى سىياسىتىنى يولغا قويدى. مىليونلىغان ئۇيغۇرلار بىلەن بىللە يۈزمىڭلىغان قازاق ۋە قىرغىزلارمۇ ھېچقانداق قانۇنىي سەۋەبسىزلا، پەقەتلا ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغانلىقى، مىللىي كىملىكىنى ساقلىغانلىقى ۋە چەتئەلدىكى تۇغقانلىرى بىلەن ئالاقە قىلغانلىقى ئۈچۈنلا بۇ جەھەننەمگە تاشلاندى. خىتاينىڭ بۇ ھەرىكىتى پەقەت ئاددىي بىر دۆلەت ئىچكى سىياسىتى بولماستىن، بەلكى پۈتكۈل تۈرك-ئىسلام كىملىكىگە قىلىنغان سىستېمىلىق، ئىستراتېگىيەلىك يوقىتىش ھۇجۇمى ئىدى.

بۇ ئېچىنىشلىق ۋە قورقۇنچلۇق ئەھۋال قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئادەتتىكى پۇقرالار ئارىسىدا مىسلىسىز دەرىجىدە دەھشەت، چۆچۈش، ئىچ ئاغرىتىش ۋە قاتتىق غەزەپ قوزغىدى. بۇ دۆلەتلەردىكى خەلق ئۆز ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ، قېرىنداشلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلاردا قىيىن-قىستاققا ئېلىنىۋاتقانلىقىنى، دىنىي ئېتىقادىنىڭ دەپسەندە قىلىنىپ مەسچىتلەرنىڭ چېقىلغانلىقىنى ۋە قۇرئانلارنىڭ كۆيدۈرۈلگەنلىكىنى تاراتقۇلاردا ۋە قېچىپ چىققانلارنىڭ ئاغزىدىن ئۆز كۆزى بىلەن كۆردى ۋە ئاڭلىدى. خىتاينىڭ ئەسەبىي ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى رايون خەلقىنىڭ قەلبىدە خىتايغا بولغان يىرگىنىش ۋە دۈشمەنلىك تۇيغۇسىنى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىقاردى.

دەسلەپتە قازاقىستان خەلقى بۇ زۇلۇمغا ۋە ئادالەتسىزلىككە قارشى تۇرۇش، خىتاي دۆلىتىگە بولغان بېسىمنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق لاگېردىكى تۇغقانلىرىنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ئۆزلۈكىدىن خەلق ئىچىدىن چىققان سىياسىي ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنى قۇردى. بۇنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ مەشھۇرى ۋە تەسىر كۈچى ئەڭ چوڭ بولغىنى «ئاتاجۇرت پىدائىيلىرى» (Nagyz Atajurt Eriktileri) ھەرىكىتى بولۇپ، سېرىكجان بىلەش باشچىلىقىدىكى بۇ كىشىلىك ھوقۇق ئورگىنى غايەت زور جاسارەت ۋە تەۋەككۈلچىلىك بىلەن شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىق پاكىتلىرىنى، جۈملىدىن خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى پۈتۈن دۇنياغا ئاشكارىلىدى [18].

ئاتاجۇرت ھەرىكىتى خىزمەت قىلغان يىللاردا ئۇلار 11 مىڭدىن ئارتۇق گۇۋاھچىنىڭ سىنلىق ئىسپاتلىرىنى توپلاپ YouTube قانىلىغا چىقاردى. بۇ سىنلاردا قازاقلار، ئۇيغۇرلار ئۆز يېقىنلىرىنىڭ كىملىكلىرىنى كۆتۈرۈپ يىغلاپ تۇرۇپ گۇۋاھلىق بەردى. بۇ غايەت زور گۇۋاھلىق ئامبىرى خىتاينىڭ «تەربىيەلەش مەكتىپى» دېگەن يالغان تەشۋىقاتلىرىنى پۈتۈنلەي بىتچىت قىلىپ تاشلىدى ۋە غەرب تاراتقۇلىرى، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ئۈچۈن شىنجاڭدىكى ۋەزىيەتنى يورۇتۇپ بېرىدىغان ئەڭ ئىشەنچلىك ۋە مۇھىم بىرىنچى قول مەنبەگە ئايلاندى. لېكىن، خىتاي ھۆكۈمىتى تىغ ئۇچىنى بۇ YouTube قانىلىغا قارىتىپ، ئۇنىڭ سىنلىرىنى سىستېمىلىق كوللېكتىپ شىكايەت قىلىپ تاقىتىۋەتكەندىن كېيىن، ئاتاجۇرت ئۆز ئارخىپلىرىنى Odysee قاتارلىق مەركەزلەشمىگەن سۇپىلارغا يۆتكەشكە مەجبۇر بولدى [19].

مۇشۇ جەرياندا، كىشىلىك ھوقۇق ۋە خەلقئارا قانۇن نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاندىن قېچىپ چىققان سەيراگۈل ساۋۇتباي قاتارلىق لاگېر شاھىتلىرىنىڭ سوتى قازاقىستان جەمئىيىتىدە مىسلىسىز سىلكىنىش ۋە ئەخلاقىي سوئاللارنى قوزغىدى. ئۇنىڭ لاگېردىكى ئېچىنىشلىق قىيىن-قىستاقلارنى سوت مەيدانىدا يىغلاپ تۇرۇپ بايان قىلىشى پۈتكۈل قازاقىستان خەلقىنى كۆز يېشىغا غەرق قىلدى. گەرچە خەلق ئۇنى قوغداشقا، پاناھلىق بېرىشكە پۈتۈن كۈچى بىلەن تىرىشقان، كوچىلارغا چىققان بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ دىپلوماتىك بېسىمى ئاستىدا ھۆكۈمەت ئۇنىڭغا پاناھلىق بېرىشنى قەتئىي رەت قىلىپ، ئاخىرىدا ئۇنى ياۋروپاغا، يەنى شىۋېتسىيەگە كېتىشكە مەجبۇرلىدى. بۇ دۆلەتنىڭ ئۆز قېرىندىشىنى قوغداشتىكى سىياسىي ئاجىزلىقىنىڭ تىپىك ئىپادىسى ئىدى [17].

ئەمما بۇ يەردە ئەڭ چوڭ پەلسەپەۋىي، سىياسىي ۋە ئەخلاقىي پاجىئە شۇ بولدىكى، قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان ھۆكۈمەتلىرى ئۆز قېرىنداشلىرىنى، تارىخىي ۋەتىنىگە قايتىپ كەلگەن دۆلەت پۇقرالىرىنى («قانداشلارنى») قوغداش، شۇنداقلا ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلارنى ياقىلاش ئورنىغا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى، يوشۇرۇن قەرزلىرى ۋە سىياسىي بېسىمىغا باش ئېگىپ، مۇتلەق سۈكۈت قىلىشنى تاللىدى. بۇ دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ ئەخلاق بىلەن مەنپەئەت توقۇنۇشىدا شەيتان بىلەن كېلىشىم تۈزگەنلىكىنىڭ، ئەخلاقنىڭ پۈتۈنلەي مەغلۇپ بولغانلىقىنىڭ ئېچىنىشلىق ۋە رەسۋا كۆرۈنۈشىدۇر.

بۇ خىل سۈكۈت ۋە باستۇرۇشنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى، 2019-يىلى مارتتا قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ بېيجىڭنىڭ بېسىمى بىلەن سېرىكجان بىلەشنى قولغا ئېلىشى، كېيىنچە ئۇنى تۈرمىگە تاشلاپ ئاۋازىنى بوغۇشى بولدى. ئۇ ئاخىرىدا «مىللىي ئۆچمەنلىك قوزغاش» جىنايىتىنى بوينىغا ئېلىشقا ۋە يەتتە يىلغىچە سىياسىي پائالىيەتلەرنى توختىتىشقا مەجبۇرلىنىپ، سۈرگۈن قىلىنىش خاراكتېرىدە ئامېرىكىغا كېتىشكە قىستالدى [20]. بۇ سوتلىنىش جەريانى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە دۆلەتنىڭ خىتاي پوزىتسىيەسىگە تولۇق ۋە قەتئىي تەسلىم بولغانلىقىنى ئوچۇقلاشتۇرۇپ بەردى. ھۆكۈمەت ئۈچۈن خىتايدىن كېلىدىغان مەبلەغ، يىپەك يولىدىكى سودا توختاملىرى، ئۆز خەلقىنىڭ قان-قېرىنداشلىرىنىڭ ھاياتى ۋە مىللىي ئىززىتىدىن نەچچە ھەسسە قىممەتلىك بىلىندى [21].

بۇ پىسخىكىلىق مۇھىت تارىخىي ۋەتىنىگە قايتىپ كەلگەن قازاقلار (قانداشلار) جەمئىيىتىدە مىسلىسىز كىرىزىس ۋە خامۇشلۇق ياراتتى. ئۇلار تارىخىي ۋەتىنىگە كەلگەندە مۇستەقىل ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قوغدىلىشنى، باغرىغا بېسىشنى ئۈمىد قىلغان ئىدى، ئەمما قازاقىستان ھۆكۈمىتى خىتاي بىلەن تىل بىرىكتۈرۈپ ئۇلارنىڭ ئاۋازىنى كۈچ بىلەن بوغدى ۋە تۈرمىلەر بىلەن قورقۇتتى. بۇ بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ مەنىۋىيىتىگە، ئىشەنچىسىگە ئۇرۇلغان ئىنتايىن ئېغىر، ئەسلىگە كەلمەس پىسخولوگىيەلىك زەربە بولدى.

شۇڭلاشقا، شەرقىي تۈركىستان ئامىلى پەقەت خىتاينىڭ تەرغىب قىلغىنىدەك ئاددىي بىر «دۆلەتنىڭ ئىچكى مەسىلىسى» بولماستىن، بەلكى ئۇ خەلقئارا گېئوپولىتىكىدىكى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ئەخلاقىي چەك-چېگراسىدىكى ئۇل تېشىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. بۇ كىرىزىس خىتاينىڭ «تىنچ قەد كۆتۈرۈش» ۋە «ئورتاق گۈللىنىش» شوئارىنىڭ ئارقىسىدا يوشۇرۇنغان رەھىمسىز، ئاسسىمىلياتسىيەچى ۋە كېڭەيمىچى جاھانگىرلىك مىجەزىنى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقىگە پۈتۈنلەي ئېچىپ تاشلاپ بەردى. بۇ رېئاللىقنى خەلق تولۇق چۈشەنگەن بولسىمۇ، ھاكىمىيەت بېشىدىكى سىياسىيونلار بۇنى بىلىپ تۇرۇپ رەت قىلماقتا ۋە مەنپەئەت ئۈچۈن كۆز يۇمماقتا.

دۆلەت تېررورى، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ۋە ئەدلىيەلىك سېتىلىش

«دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش» (Transnational Repression) زامانىۋى سىياسەتشۇناسلىق ۋە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق قانۇنىدا، مۇستەبىت ۋە دىكتاتور دۆلەتلەرنىڭ ئۆز دۆلەت چېگراسىدىن يىراققا ھالقىپ، چەتئەللەردە پاناھلىنىۋاتقان سىياسىي ئۆكتىچىلەرنى، پائالىيەتچىلەرنى ۋە ئاز سانلىق مىللەتلەرنى تەھدىت سېلىش، تۇتقۇن قىلىش ياكى جىمىقتۇرۇش ئۈچۈن باشقا مۇستەقىل دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەت ۋە ئەدلىيە ئاپپاراتلىرىنى قانۇنسىز ۋاسىتە قىلىپ قوللىنىش قىلمىشىنى كۆرسىتىدۇ [22]. خىتاي نۆۋەتتە دۇنيا بويىچە بۇ ساھەدە ئەڭ ئىلغار تېخنىكىلارغا ئىگە، ئەڭ كۆلەملىك دۆلەت تېررورىنى، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشنى رەھىمسىزلەرچە ئىجرا قىلغۇچى دۆلەتتۇر. خىتاي ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي قۇدرىتى، ئىنتېرپولنى سۇيىئىستېمال قىلىش ۋە دىپلوماتىك بېسىملىرى ئارقىلىق باشقا دۆلەتلەرنى ئۆزىنىڭ ساقچىسىغا ئايلاندۇرۇۋالدى.

-2026يىلى 4-ئايدا قازاقىستاندا يۈز بەرگەن، 19 نەپەر ئاتاجۇرت كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىلغان، خەلقئارانى ھەيران قالدۇرغان كەڭ كۆلەملىك سوت ھۆكۈمى، دەل مۇشۇ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ ئەڭ رەزىل، ئەڭ ئوپئوچۇق ۋە يالىڭاچ كۆرۈنۈشىدۇر. بۇ ۋەقە قازاقىستاننىڭ ئەدلىيە سىستېمىسىنىڭ مۇستەقىللىقىنى قۇربان قىلىپ، خىتاينىڭ خەلقئارالىق باستۇرۇش مېخانىزمىنىڭ بىر تارمىقىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنىڭ تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ.

بۇ پاجىئەلىك دېلونىڭ باشلىنىشى، 2025-يىلى 11-ئاينىڭ 13-كۈنىگە تۇتىشىدۇ. شۇ كۈنى، 19 نەپەر ئاتاجۇرت پائالىيەتچىسى قازاقىستان بىلەن خىتاي چېگراسىغا يېقىن بولغان غالجات يېزىسىدا تىنچ نامايىش ئۆتكۈزگەن. ئۇلارنىڭ بۇ نامايىشىدىكى ئاساسلىق تەلەپلىرى، خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن 2025-يىلى 7-ئايدا شەرقىي تۈركىستاندا ھېچقانداق جىنايى سەۋەبسىزلا تۇتقۇن قىلىنغان قازاقىستان پۇقراسى ئالىمنۇر تۇرغانباينى (Alimnur Turganbay) شەرتسىز قويۇپ بېرىش ئىدى. ئالىمنۇر تۇرغانباي بىر قانچە يىل ئىلگىرى شەرقىي تۈركىستاندا پەقەتلا ناماز ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن 17 يىللىق كېسىۋېتىلگەن جىيەنى سېرىك داۋۇتبەكنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى تەلەپ قىلىپ خەلقئارادا سىن تارقاتقان ۋە تېگىشلىك ئەرزلەرنى سۇنغان بولۇپ، دەل مۇشۇ سەۋەب بىلەن خىتاينىڭ قارا تىزىملىكىدىكى سىياسىي زەربە بېرىش نىشانىغا ئايلانغان ئىدى [23].

بۇ قېتىملىق تىنچ نامايىشتا پائالىيەتچىلەر خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۇستەبىت، قانخور تۈزۈمىگە قارشى غەزەپلىك شوئارلارنى توۋلاپ، خىتاينىڭ دۆلەت بايرىقى ۋە شى جىنپىڭنىڭ سۈرىتىنى كۆيدۈرۈش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ مىللىي نارازىلىقىنى، سىياسىي غەزىپىنى كۈچلۈك ئىپادىلىگەن. دەسلەپتە قازاقىستاننىڭ يەرلىك ساقچىلىرى ۋە قانۇن ئىجرا قىلغۇچىلىرى بۇ ھەرىكەتنى پەقەت مەمۇرىي جازاغا تارتىلىدىغان ئاددىي بىر «ئۇششاق قىلمىش» (يەنى جەمئىيەت ئامانلىقىنى قەستەن بۇزۇش) سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىپ، نامايىشچىلارغا پەقەت 7 كۈندىن 15 كۈنگىچە بولغان قىسقا مۇددەتلىك مەمۇرىي قاماق ۋە جەرىمانە جازاسى بىلەن ئاياغلاشتۇرغان ئىدى. بۇ ھالەت مۇستەقىل بىر دۆلەت بولغان قازاقىستان قانۇنىدىكى مۇشۇ خىل نامايىشلارنى بىر تەرەپ قىلىشنىڭ نورمال يۈرۈشۈش جەريانى ئىدى [24].

بىراق، ۋەزىيەت دەل 2025-يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن باشلاپ بىر كېچىدىلا، ئويلاپ يەتكۈسىز دەرىجىدە پۈتۈنلەي ئۆزگەردى. خىتاينىڭ ئالمۇتادا تۇرۇشلۇق كونسۇلخانىسى قازاقىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا جىددىي ۋە ئاگاھلاندۇرۇش خاراكتېرىدىكى رەسمىي دىپلوماتىك نوتا تاپشۇرۇپ، بۇ نامايىشنى «خىتاينىڭ مىللىي ئىززىتىگە ۋە دۆلەت رەھبىرىگە قىلىنغان قەستەنلىك، ئاشكارە ئىغۋاگەرچىلىك» دەپ تەسۋىرلىگەن ۋە قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ئىشقا دەرھال سىياسىي جەھەتتىن ئارىلىشىشىنى ھەمدە نامايىشچىلارغا قارىتا ئېغىر جىنايى تەدبىر كۆرۈشىنى يۇقىرى تەلەپپۇزدا تەلەپ قىلغان. خىتاينىڭ بۇ بىر پارچە نوتىسىلا قازاقىستاننىڭ ئۆزىنىڭ پۈتكۈل ئەدلىيە سىستېمىسىنى ئۆز خەلقىگە قارشى قورال قىلىپ ئىشلىتىشكە ۋە بۇرۇنقى مەمۇرىي قارارنى ئۆزگەرتىۋېتىشكە يەتكۈدەك غايەت زور كۈچكە ۋە بۇيرۇققا ئىگە بولدى [23].

نوتىنىڭ ئارقىسىدىنلا قازاقىستان دائىرىلىرى، يەنى تەكشۈرگۈچىلەر ۋە تەپتىشلەر ئۆزلىرى چىقارغان مەمۇرىي جازانى بىكار قىلىپ، پائالىيەتچىلەرگە قارشى بىۋاسىتە ئېغىر جىنايى ئىشلار دېلوسى تۇرغۇزدى. پائالىيەتچىلەر قازاقىستان جىنايى ئىشلار قانۇنىنىڭ دۇنياغا مەشھۇر، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى ئىزچىل تەنقىدلەپ كېلىۋاتقان ۋە قورقۇنچلۇق 174-ماددىسى، يەنى «مىللىي، ئىجتىمائىي ياكى سىنىپىي ئۆچمەنلىك قوزغاش» جىنايىتى بىلەن رەسمىي ئەيىبلەندى. كىشىلىك ھوقۇق كۆزەتكۈچىلىرى، ئاكادېمىكلار ۋە قانۇنشۇناسلار كۆپ قېتىم كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، بۇ 174-ماددا قازاقىستاندىكى مۇستەبىت ھاكىمىيەتنىڭ ئۆزلىرىگە قارشى سىياسىي ئۆكتىچىلەرنى جىمىقتۇرۇشىدىكى، ئۇلارنىڭ ئاۋازىنى بوغۇشىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە خالىغانچە ئىشلىتىدىغان قانۇنىي قورالى بولۇپ، ئۇنىڭ قانۇنىي ئېنىقلىمىسى قەستەن مۇجمەل قىلىنغان ۋە ھاكىمىيەتنىڭ، شۇنداقلا خىتاينىڭ سىياسىي خاھىشى بويىچە چۈشەندۈرۈشكە تامامەن ماسلاشتۇرۇلغان ئىدى [25].

-2026يىلى 1-ئايدىن باشلاپ، نامايىش يۈز بەرگەن جايدىن نەچچە يۈز كىلومېتىر يىراق بولغان، سوتنىڭ تەسىرىنى ئازايتىش مەقسىتىدە تالدىقورغان شەھىرىگە يۆتكەلگەن سوت، قاتتىق يېپىق ۋە بىنورمال ھالەتتە ئېلىپ بېرىلدى. مۇستەقىل كۆزەتكۈچىلەر، خەلقئارالىق مۇخبىرلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئادۋوكاتلىرىنىڭ سوتنى ئىزچىل ۋە ئاشكارا كۆزىتىشىگە دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە باشقا ھەر خىل ئاساسسىز باھانىلەر بىلەن چەكلىمە قويۇلدى. سوت جەريانىدا خىتاي دۆلىتىنىڭ قىرغىنچىلىق سىياسىتىگە قارشى پىكىر قىلىش بىر پۈتۈن «خىتاي مىللىتىگە ۋە ئېتنىك توپقا نەپرەتلىنىش» سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇلۇپ، پۇقرالارنىڭ سىياسىي پىكىر بايان قىلىش ئەركىنلىكى، نارازىلىق بىلدۈرۈش ھوقۇقى، ئاساسىي قانۇنلۇق سۆز ئەركىنلىكى پۈتۈنلەي دەپسەندە قىلىندى ۋە ئىنكار قىلىندى.

-2026يىلى 13-ئاپرېل كۈنى، سوتچى ئېرجان بايبولوف (Erzhan Baibolov) تەرىپىدىن چىقىرىلغان ئاخىرقى ھۆكۈم ھەقىقىي مەنىدىكى بىر قانۇنىي مەسخىرە ۋە ئەدلىيەلىك تىراگېدىيە بولدى. سوتقا تارتىلغان 19 نەپەر پائالىيەتچىنىڭ ھەممىسى بىردەك جىنايەتچى دەپ بېكىتىلدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى 11 نەپىرى (بۇلارنىڭ ئىچىدە ئاتاجۇرتنىڭ نۆۋەتتىكى يېتەكچىسى، بەكزات مەقسۇتقانمۇ بار ئىدى) بەش يىللىق مۇددەتلىك ئېغىر تۈرمە قاماق جازاسىغا؛ قالغان سەككىز نەپىرى دۆلەتنىڭ قاتتىق چەكلەنگەن ۋە نازارەت قىلىنىدىغان ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قىلىش، يەنى مەھەللىدىن ئايرىلماسلىق جازاسىغا بىۋاسىتە ھۆكۈم قىلىندى [26]. بۇنىڭدىن باشقا بۇ 19 كىشىنىڭ ھەممىسىنىڭ كېيىنكى ئۈچ يىلغىچە ھېچقانداق سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشى چەكلەندى، شۇنداقلا ئۇلار خەتەرلىك سىياسىي جىنايەتچىلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلۈپ، بانكا ھېساباتلىرى توڭلىتىلدى ۋە ھەر قانداق ئىقتىسادىي پائالىيەت قىلىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىندى [27].

بۇ پاجىئەنىڭ ئەڭ رەھىمسىز، ئىنسانىيەتنىڭ ۋىجدانىنى ئەڭ ئازابلايدىغان ۋە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان يېرى شۇكى، تۈرمىگە ھۆكۈم قىلىنغانلار ئارىسىدا خىتايدا سەۋەبسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئېرى ئالىمنۇر تۇرغانباينى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن كۆز يېشى قىلىپ پەريات قىلغان بىگۇناھ ئايال گۈلدارىيە شەھرىزادمۇ بار ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، سوت مەزگىلىدە يەتتە ئايلىق ئېغىر ھامىلىدار بولغان، ھەتتا تۇغۇت ئوپېراتسىيەسىدىن كېيىن ئورنىدىن تۇرالماي، كېسەل كارىۋىتىدا يېتىپ ئىنتېرنېت ئارقىلىق سوتقا قاتنىشىشقا ۋە ھۆكۈم ئاڭلاشقا مەجبۇرلانغان نازىگۈل مەقسۇتقانمۇ جازالانغۇچىلار تىزىملىكىدە بار ئىدى [28]. قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ بىر چەتئەل دىكتاتۇرىسىنى خۇش قىلىش، ئۇنىڭ ئىقتىسادىي ياردىمىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۆز پۇقرالىرى بولغان، ئادالەت تىلىگەن ئاجىز ئاياللارغا ۋە ئانىلارغا مۇشۇنچىلىك رەھىمسىزلىك قىلىشى ۋە ۋىجدانسىزلىقى، دۆلەتنىڭ ئەخلاقىي جەھەتتىن قانچىلىك چىرىكلىشىپ ۋە تۆۋەنلەپ كەتكەنلىكىنى پۈتۈن دۇنياغا ئاشكارىلاپ قويدى.

خەلقئارالىق داڭلىق تەتقىقات ئورۇنلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى، خۇسۇسەن «كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى» (Human Rights Watch)، «خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى» (Amnesty International) ۋە «خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ھەمكارلىقى» (IPHR) قاتارلىقلار بۇ ھۆكۈمنى بىر ئاۋازدىن «ئادالەتنىڭ ئاياغ ئاستى قىلىنىشى»، «ھۆكۈمەتنىڭ جىنايى ئىشلار قانۇنىنى سۇيىئىستېمال قىلىشى» دېگەن سۆزلەر بىلەن يۇقىرى ئاۋازدا، كەسكىن تەنقىد قىلدى [29]. ئۇلار قازاقىستاننىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتنى، يەنى يىپەك يولى قۇرۇلۇشىدىكى قەرز ۋە مەبلەغنى دەپ ئۆز پۇقرالارنىڭ ئاساسىي قانۇنلۇق ھوقۇقلىرىنى ۋە سۆز ئەركىنلىكىنى قۇربانلىق قويىغا ئايلاندۇرغانلىقىنى تارىخىي پاكىت سۈپىتىدە كۆرسىتىپ بەردى. بۇ رەھىمسىز ۋە سىياسىي جازا ئەمەلىيەتتە، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھەرقانداق كىشىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە خىتاينى ئاشكارا تەنقىد قىلسا، خىتاينىڭ ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە ئۆز دۆلىتى ۋە ئۆز قانۇنى تەرىپىدىن رەھىمسىزلەرچە جازالىنىدىغانلىقىدىن ئىبارەت بىر ۋەھىمىلىك، قانلىق قىزىل سىگنالنى رايونغا ۋە پۈتۈن دۇنياغا تارقاتتى [30].

سىياسىي پەلسەپە ۋە زامانىۋى خەلقئارا ھوقۇقشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلغاندا، بۇ دېلو قازاقىستاننىڭ ئەدلىيە مۇستەقىللىقىنىڭ، سوتنىڭ تەرەپسىزلىك پۈتۈنلۈكىنىڭ يوقىلىپ تۈگىگەنلىكىنىڭ ئەڭ روشەن ئالامىتىدۇر. قازاقىستان سوت مەھكىمىسى دۆلەتنىڭ مۇستەقىل ئاساسىي قانۇنى ۋە خەلق ئىرادىسىگە ئەمەس، بەلكى خىتاي دىپلوماتلىرىنىڭ دىپلوماتىك نوتىسىغا ۋە يوشۇرۇن بۇيرۇقىغا شەرتسىز بويسۇندى. دۆلەتنىڭ جازالاش، تەكشۈرۈش ئاپپاراتلىرى ۋە تۈرمىلىرى پەقەت ئىچكى مۇقىملىقنى ۋە ئادالەتنى ساقلاش قورالى بولۇشتىن ھالقىپ، خىتاينىڭ دۇنياۋى ۋە خەلقئارالىق باستۇرۇش، دۆلەت ھالقىغان تەقىبلەش مېخانىزمىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا، يەنى خىتاينىڭ چېگرا سىرتىدىكى قورچاق قورالىغا ئايلىنىپ قالدى [31].

بۇ خىل ئوچۇق-ئاشكارا سىياسىي ۋە ئەدلىيەلىك سېتىلىش ھادىسىسى قازاقىستاننىڭ مۇستەقىل ئىگىلىك ھوقۇقىغا ۋە دۆلەتلىك غۇرۇرىغا قارىتىلغان ئەڭ چوڭ سىياسىي مەسخىرە ۋە دەخلى-تەرۇزدۇر. خىتاي دۆلىتى قازاقىستان تېررىتورىيەسىگە بىرەر تالمۇ ئەسكەر چىقارماي تۇرۇپلا، پەقەت يۇمشاق كۈچ، قەرز دېپلوماتىيەسى، مەبلەغ تەھدىتى ۋە دىپلوماتىك بېسىم ئارقىلىقلا، قەغەز يۈزىدە تولۇق ئىگىلىك ھوقۇقلۇق بىر تەرەپسىز دۆلەتنىڭ قانۇنىنى ئۆزىنىڭ سىياسىي دۈشمەنلىرىنى، يەنى شىنجاڭدىكى قىرغىنچىلىقنى ئاشكارىلىغۇچىلارنى تازىلاش ئۈچۈن ئىشلىتىشكە مۇۋەپپەق بولدى. بۇ خىل يۇمشاق ئەمما ئەجەللىك دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش، كەلگۈسىدە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى دۇنيا كۈنتەرتىپىدىن يوقىتىشنىڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقىنىڭ ئېڭىدىن مەجبۇرىي سىقىپ چىقىرىشنىڭ ئەڭ ئەسەبىي سىياسىي ئىستراتېگىيەسى ھېسابلىنىدۇ.

گېئوپولىتىكىلىق تەڭپۇڭلۇقنىڭ يىمىرىلىشى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق دىپلوماتىيەنىڭ كىرىزىسى

قازاقىستان ۋە باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلەرى مۇستەقىل بولغاندىن تارتىپ ئۆزلىرىنىڭ تاشقى سىياسىتىدە باشتىن-ئاخىر «كۆپ قۇتۇپلۇق دىپلوماتىيە» (Multi-vector foreign policy) ئىستراتېگىيەسىنى كۈچلۈك تەشەببۇس قىلىپ ۋە پەخىرلىنىپ تەرغىب قىلىپ كەلگەن ئىدى. بۇ سىياسەتنىڭ مەركىزىي ئوقى ۋە لوگىكىسى شۇكى، رۇسىيە، خىتاي ۋە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى، شۇنداقلا ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتارلىق غەرب دۇنياسى ئوتتۇرىسىدا ئىنچىكە ۋە سىلىق بىر سىياسىي تەڭپۇڭلۇقنى ئىزچىل ساقلاپ، ھېچقايسى چوڭ دۆلەتكە پۈتۈنلەي بېقىندى ۋە قورچاق بولۇپ قالماستىن، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، ئىقتىسادىي خەۋپسىزلىكى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئىتىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش ئىدى [3].

ئەمما، دۇنيادىكى ۋە خۇسۇسەن ياۋروئاسىيادىكى مۇرەككەپ، تېز ئۆزگىرىشچان ۋە رەھىمسىز گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىق ئالدىدا بۇ پۈتۈنلەي تەسەۋۋۇرغا ۋە كۆڭۈلدىكى ئارزۇغا تايانغان پەلسەپەۋىي ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق كۆزقاراش پۈتۈنلەي سۇغا چۆكتى. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىدىن كېيىن، غەربنىڭ تارىختىكى ئەڭ قاتتىق ئېمبارگوسى ۋە ئىقتىسادىي ئېمبارگوسى ئاستىدا قىينىلىۋاتقان رۇسىيەنىڭ رايوندىكى تەسىرى، خۇسۇسەن ھەربىي قوغداش ۋە ئىقتىسادىي تەمىنات كاپالىتى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاجىزلاشتى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە غەرب دۇنياسىنىڭ رايونغا، يەنى ئوتتۇرا ئاسىياغا كۆڭۈل بۆلۈشى ۋە مەبلەغ سېلىشى يەنىلا چەكلىك ۋە نىسبەتەن پاسسىپ ھالەتتە قالدى [32].

بۇ غايەت زور ۋە خەتەرلىك گېئوپولىتىكىلىق بوشلۇقنى پەقەت خىتاي دۆلىتىلا ئۆزىنىڭ غايەت زور كاپىتالى، چەكسىز مەبلىغى، بىر بەلۋاغ بىر يول قۇرۇلۇشىدىكى ئۇل-ئەسلىھە تۈرلىرى ۋە سىياسىي ھىيلە-مىكىرى بىلەن تېزلىكتە تولدۇردى. غەربنىڭ دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇققا قويغان تەلەپلىرى ئالدىدا قىينالغان ئوتتۇرا ئاسىيا رەھبەرلىرى، خىتاينىڭ ھېچقانداق سىياسىي ئىسلاھات تەلەپ قىلمايدىغان كاپىتالىغا ئۆزلىرىنى ئاتتى. نەتىجىدە، پەخىرلىنىدىغان كۆپ قۇتۇپلۇق سىياسەت ئەمەلىيەتتە بىر تەرەپلىمىلىك ۋە قۇتۇلغۇسىز ھالدا خىتايغا بېقىندىلىق ۋە تەسلىم بولۇش سىياسىتىگە ئايلىنىپ قالدى. بۇ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىق دۆلەتنىڭ ئىچكى مېخانىزمىدىكى چىرىكلىك، شۇنداقلا ھاكىمىيەتنىڭ بىر ئادەمگە ياكى كىچىك بىر گۇرۇپپىغا مەركەزلىشىش كېسىلى بىلەن زىچ باغلانغانلىقى ئۈچۈن، تېخىمۇ خەتەرلىك ۋە ئاپەت خاراكتېرلىك تۈس ئالدى. مۇستەبىت رەھبەرلەر ئۆز ھوقۇقىنى خەلقتىن قوغداپ قېلىش ۋە شەخسىي بايلىق توپلاش، ئائىلىسىنىڭ كېلەچىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن پۈتۈنلەي خىتاينىڭ مەخپىي قەرزلىرىگە تاياندى، خىتاي بولسا بۇ تارىخىي پۇرسەتتىن تولۇق ۋە ئۇستىلىق بىلەن پايدىلىنىپ، دۆلەت رەھبەرلىرىنى ۋە دۆلەت ئاپپاراتلىرىنى سىياسىي ۋە دىپلوماتىك جەھەتتە گۆرۈگە ئالدى.

ئىچكى سىياسەتتىكى يەنە بىر مۇھىم بۇرۇلۇش، قازاقىستاننىڭ خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش مۇستەبىت دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى ۋە قانۇنلىرىنى بىۋاسىتە كۆچۈرۈپ كېلىپ، ئۆز خەلقىگە تەتبىقلىشىدۇر. مەسىلەن، يېقىندا قازاقىستان پارلامېنتى ماقۇللىغان ۋە رۇسىيەنىڭ قانۇنىغا ئوخشاپ كېتىدىغان LGBTQ غا قارشى «تەشۋىقات» نى چەكلەش قانۇنى، پۇقرالىق جەمئىيىتىنى ۋە مۇستەقىل ئاۋازلارنى جىمىقتۇرۇشنىڭ يېڭى بىر قورالى سۈپىتىدە خىزمەت قىلماقتا [33]. چەتئەلدىن مەبلەغ ئالىدىغان ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ قاتتىق تىزىمغا ئېلىنىشى ۋە ئۇلارنىڭ «چەتئەل ۋاكالەتچىسى» دەپ قارىلىشى خىتاي ۋە رۇسىيە مودېلىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا يىلتىز تارتقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، مۇستەقىل تاراتقۇلار ۋە مۇخبىرلار ھۆكۈمەتنىڭ مىسلىسىز زەربىسىگە ئۇچرىماقتا. مەسىلەن، چىرىكلىكنى پاش قىلغان Orda.kz سۇپىسىنىڭ تەكشۈرۈلۈشى، باش مۇھەررىرلەرنىڭ ئۆي تۇتقۇنى قىلىنىشى، ھەتتا ئۇلارنى قوغدىغان ئادۋوكاتلارنىڭ كەسپىي كىنىشكىسىنىڭ تارتىۋېلىنىشى دۆلەتنىڭ پۇقرالارنىڭ سۆز ئەركىنلىكىگە قىلغان بىۋاسىتە تاجاۋۇزىدۇر [33]. بۇنداق دىكتاتورا خاھىشى، دۆلەتنىڭ يوقىلىپ بېرىۋاتقان دېموكراتىك نىقابىنى پۈتۈنلەي يىرتىپ تاشلاپ، خەلق بىلەن ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كۆۋرۈكىنى ۋەيران قىلدى.

ئېكولوگىيە ۋە ئېنېرگىيە سىياسىتىدىمۇ ھۆكۈمەت خەلقنىڭ ئاۋازىنى بوغماقتا. قازاقىستاندا يېڭىدىن قۇرۇلماقچى بولغان يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسىغا قارشى پىكىر بايان قىلغان، مۇھىت ئاسراشنى تەلەپ قىلغان ئاكتىۋىستلار «توپىلاڭ چىقىرىشقا ئۇرۇنۇش» جىنايىتى بىلەن ئەيىبلىنىپ، سوتلىنىپ جازالاندى [34]. دۆلەت ئۆزىنىڭ قارارلىرىغا قارشى چىققان ھەر قانداق كىشىنى، مەيلى ئۇ سىياسىي ئۆكتىچى ياكى مۇھىت ئاسرىغۇچى بولسۇن، سىستېمىلىق ھالدا تازىلاشنى ۋە تۈرمىگە تاشلاشنى ئۆزىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى قىلىپ بېكىتتى. خۇددى قىرغىزىستاندا مائارىپ ساھەسىدىكى مۇستەقىل سابات (Sapat) مەكتەپلىرىنىڭ دۆلەت تەرىپىدىن تارتىۋېلىنىپ تۈركىيە ھۆكۈمىتىگە سېتىپ بېرىلىشىگە ئوخشاش، قازاقىستانمۇ چەتئەل ھۆكۈمەتلىرى ئۈچۈن ئۆز ئىچىدە تازىلاش ئېلىپ بارماقتا.

شۇ ۋەجىدىن، ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ خىتايغا قارشى خاھىشى، كوچىدىكى نارازىلىقلىرى ۋە نامايىشلىرى ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ سېتىلغان ھاكىمىيىتىگە، چىرىك ۋە چەتئەلگە بېقىندى سىستېمىسىغا بولغان قارشىلىقنىڭ بىۋاسىتە ۋە قانلىق سىمۋولىغا ئايلاندى. خەلق خىتاينىڭ تاجاۋۇزىدىن قانچىلىك نەپرەتلەنسە، خىتايغا دۆلەتنى ساتقان ئۆز ھۆكۈمىتىدىن ۋە ئەمەلدارلىرىدىن شۇنچىلىك نەپرەتلەنمەكتە [35]. بۇ ئەھۋال دېموكراتىيەنى رەت قىلغان ھاكىمىيەتلەرنىڭ ئاخىرى بېرىپ يېڭى تىپتىكى مۇستەملىكىنىڭ قورچاقلىرىغا ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئەڭ تىپىك تارىخىي كۆرۈنۈشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

خۇلاسە

خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىكى پەقەتلا ئاددىي بىر قىسقا مۇددەتلىك مەبلەغ سېلىش پىلانى بولماستىن، بەلكى ئۇ ئىنتايىن سىستېمىلىق ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر گېئوپولىتىكىلىق يۇتۇش ئىستراتېگىيەسىدۇر. ئۇ پەقەتلا تەبىئىي بايلىق ۋە كانلارنى تالىشىش بىلەن چەكلەنمەيدۇ. خىتاينىڭ تۈپ مەقسىتى بىر پۈتۈن رايوننىڭ ئېتنىك كىملىكىنى، تارىخىي رىشتىنى سۇسلاشتۇرۇش، خەلقلەر ئارىسىدىكى ئىسلامىي ۋە تۈركىي تومۇرنى ئۈزۈپ تاشلاش ۋە ئاخىرىدا سىياسىي، ئىقتىسادىي، ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە پۈتۈنلەي ئۆزىگە بېقىندى قىلىپ دۆلەت مۇستەقىللىقىنى ۋەيران قىلىشنى نىشان قىلغان يېڭىچە مۇستەملىكىچىلىك ھەرىكىتىدۇر.

19 نەپەر ئاتاجۇرت پائالىيەتچىسىنىڭ خىتاينىڭ بىر پارچە نوتىسى بىلەنلا ئۆز دۆلىتىدە ئېغىر جىنايەتلەر بىلەن تۈرمىگە تاشلىنىشى، بۇ گېئوپولىتىكىلىق مەغلۇبىيەتنىڭ، دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ يوقىلىشىنىڭ ئەڭ جانلىق ۋە ئەڭ قانلىق ئىسپاتىدۇر. سوت ئارقىلىق ئۆز خەلقىنى خىتاينىڭ تەلىپى بىلەن جازالىغان قازاقىستان ھۆكۈمىتى، دۆلەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىدىكى ئەڭ تۈپ ئەخلاقىي ئاساس، يەنى «پۇقرالارنى قوغداش» پىرىنسىپىنى پۈتۈنلەي ئاياغ ئاستى قىلدى. دۆلەت رەھبەرلىرى ئۆز خەلقىنىڭ، ئۆز ئانىلىرىنىڭ ۋە تۈرمىدە ئازاب تارتىۋاتقان قېرىنداشلىرىنىڭ قانلىق نىداسىنى بوغۇپ، خىتاينىڭ دۆلەت مەنپەئەتىنى ۋە كاپىتالىنى قوغدىشى، سىياسىي قۇرۇلمىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە چىرىك، ساتقۇن ۋە زەئىپلىشىپ كەتكەنلىكىنى پۈتۈن دۇنياغا ئېچىپ تاشلاپ بەردى. بۇ پەقەتلا بىر يەرلىك سوت دېلوسى بولماستىن، ئۇ خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تولۇق سىياسىي غەلىبىسىنىڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يېڭىچە مۇستەملىكە دەۋرىگە پۈتۈنلەي قەدەم قويغانلىقىنىڭ تارىخىي ئابىدىسىدۇر [36].

ئەگەر قازاقىستان ۋە باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى نۆۋەتتىكىدىن ئوخشاشلا، داۋاملىق تۈردە خىتاينىڭ دىپلوماتىك بېسىمىغا ۋە پۇلىغا باش ئېگىپ، ئۆز خەلقىنىڭ ئەركىنلىكىنى ۋە كىشىلىك ھوقۇقىنى قۇربان قىلىشنى، ھەق سۆزلىگەن پۇقرالىرىنى تۈرمىگە تاشلاپ باستۇرۇشنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرسا، جەمئىيەتتىكى بۇ يوشۇرۇن نارازىلىق ئوتى، بۇ قانلىق غەزەپ يەنىمۇ يوغىناپ، كەلگۈسىدە تېخىمۇ چوڭ، تىزگىنلىگىلى ۋە توسۇپ قالغىلى بولمايدىغان سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئىنقىلابلارغا، قانلىق پارتلاشلارغا يول ئاچىدۇ. دۆلەت ئەخلاقتىن، ھۆكۈمەت خەلقتىن ۋە ئەدلىيە سىستېمىسى ئادالەتتىن ئايرىلىپ قالغان چاغدا، ھېچقانداق چەتئەل كاپىتالى ياكى شىددەتلىك ھەربىي باستۇرۇش ئۇ ھاكىمىيەتنىڭ يىمىرىلىشىنى ۋە زاۋاللىققا يۈزلىنىشىنى توسۇپ قالالمايدۇ. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئەسىرلەردىن بېرى تارتىۋاتقان دەرد-ئەلىمى ۋە ئۇلارنى قوغدىغۇچى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى جەسۇر خەلقلەرنىڭ تۆكۈلگەن يېشى ۋە قېنى، شەك-شۈبھىسىزكى كەلگۈسىدىكى تارىخىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق چوڭ ئۆزگىرىشلەرنىڭ تۈپ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ قۇدرەتلىك كۈچى بولۇپ قالغۇسى.

پايدىلىنىلغان مەنبەلەر:

1           Lillis, Joanna. Kazakhstan: Nations in Transit 2017 Country Report. Freedom House, 2017.

2          Djumanova, Munisa. Why Has Central Asia Resisted Democratization? Yale Journal of International Affairs, Volume 21, Issue 1, December 7, 2025.

3           Kassenova, Nargis. Kazakhstan: An Aspiring Middle Power in the Heart of Eurasia. Belfer Center for Science and International Affairs, Harvard Kennedy School, Spring 2026.

4           Anonymous Author. Diasporic geopolitics and differentiated policies of transnational repression. Taylor & Francis Online, 2026.

5           Baş, Doğukan. Rising Sinophobia in Kyrgyzstan: The Role of Political Corruption. M.Sc. Thesis, Middle East Technical University (METU), September 2020.

6           Temerko, Anastasia. Anti-China Protests in Kazakhstan: Signaling the Slowdown of the Belt and Road Initiative? Atlas Institute for International Affairs, 2025.

7           Karibayeva Meyer, Akbota. SPECIAL REPORT: Public Attitudes Toward China in Central Asia. Caspian Policy Center, May 11, 2020.

8           Kulintsev, Yuri V., et al. Sinophobia in the Post-Soviet Space. Russia in Global Affairs, No. 3 2020.

9           McGlinchey, Eric. Questioning Sinophobia in Central Asia. PONARS Eurasia Policy Memo, December 2019.

10         Shoraka, Madison. Kazakh Citizens protests against land bills, 2016. Global Nonviolent Action Database, Swarthmore College, 2017.

11         Columbia Global Freedom of Expression. The Case of Max Kebenuly Bokaev and Talgat Tulepkalievich Ayanov.

12        Plakhina, Yevgeniya. How Sinophobia is instrumentalized in Kazakhstan as a form of oppositional politics. Global Voices, 15 June 2021.

13         Umarov, Temur.  What’s Behind Protests Against China in Kazakhstan?  Carnegie Moscow Center, 2019.

14         Niyazbekov, Nurseit. Potential Democratizing Effects of Central Asian Anti-Chinese Sentiments. OSCE Academy in Bishkek, Policy Brief #55, January 2020.

15         RFE/RL’s Kyrgyz Service. Brawl Exposes Growing Anti-Chinese Sentiment In Kyrgyzstan. Radio Free Europe / Radio Liberty, 2026.

16         Bekmurzaev, Nurbek and Hioe, Brian. Clashes, protests, and raids: The story of backlash to China in Kyrgyzstan. Global Voices, 20 November 2025.

17         Svoboda, Emma. ***Has Kazakhstan Failed Xinjiang’s Ethnic Kazakhs?***. Lawfare, April 5, 2021.

18         Mukanova, Zarina. Introduction to Atajurt Human Rights activities in Kazakhstan. Remote Xuar, May 7, 2024.

19         Waldersee, Victoria and Dave, Paresh. YouTube takes down Xinjiang videos, forces rights group to seek alternative. Reuters, June 25, 2021.

20        Radio Free Asia. Freed Kazakh Activist Says Authorities Offered Plea Bargain to Placate China. August 22, 2019.

21        Agence France-Presse. Xinjiang activist freed in Kazakh court after agreeing to stop campaigning. The Guardian, August 16, 2019.

22        Schenkkan, Nate, et al. Perpetrators and methods of transnational repression and possible counter strategies. European Parliament Directorate-General for External Policies, January 2026.

23        Mukankyzy, Maqpal, et al. China’s Diplomatic Pressure Looms Over Case Against Xinjiang Activists In Kazakhstan. Radio Free Europe / Radio Liberty, January 19, 2026.

24        Corley, Felix. KAZAKHSTAN: Husband jailed in Xinjiang, wife to be jailed from 2027. Forum 18 News Service, 17 April 2026.

25        IPHR & KIBHR. Criminalising Peaceful Protest: Kazakhstan’s Case Against Atajurt Activists. January 15, 2026.

26        Amnesty International. Kazakhstan: Sentencing of 19 activists over peaceful Xinjiang protest a travesty of justice. Press Release, 14 April 2026.

27        Human Rights Watch. Kazakhstan Jails Activists for Peaceful Xinjiang Protest. Dispatches, April 13, 2026.

28        FIDH & OMCT. Kazakhstan: Alarming arbitrary arrest, detention and judicial harassment of 19 human rights activists, including seven-month-pregnant Nazigul Maksutkhan. Urgent Appeal, 2 February 2026.

29        IPHR. Kazakhstan: Convictions of Atajurt Activists Reflect Misuse of Criminal Law to Silence Dissent. April 14, 2026.

30        Kang, Dake. Kazakhstan sentences 19 for protest against repression in China’s Xinjiang region. The Associated Press (AP News), April 16, 2026.

31         Howard, Angela and Burnham, Jack. China Uses Political Leverage To Influence Foreign Courts. Foundation for Defense of Democracies (FDD) Policy Brief, April 15, 2026.

32        Weitz, Richard. Sino-Russian Interactions Regarding Central Asia: Preliminary Summary. Hudson Institute, July 21, 2025.

33         CIVICUS Monitor. Kazakhstan: Pressure on media, LGBTQI+ “propaganda” law, and criminal cases against activists. January 27, 2026.

34         Human Rights Watch. World Report 2026: Kazakhstan. 2026.

35         Koçak, Muhammet and Gürel Yeşilçimen, Gökçen. Kazakhstan’s Anti-China Protests: Implications for the Belt and Road Initiative in Central Asia. Alternatif Politika, 2024.

36         Freedom Now. Kazakhstan: Freedom Now Condemns Sentencing of 18 Human Rights Activists. April 13, 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.