ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
1. كىرىش سۆز ۋە مەنبەنىڭ ئومۇمىي ئارقا كۆرۈنۈشى
برۇكىڭس ئىنستىتۇتى جۇن ل. تورنتون خىتاي تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن تەييارلانغان ۋە ئاڭلىتىلغان «بېيجىڭ ئاخباراتى» ناملىق پودكاست پىروگراممىسىنىڭ 2026-يىلى 7-ئىيۇل سەيشەنبە كۈنى ئېلان قىلىنغان سانىدا «چەكلىمىسىز دەرىجىدىمۇ؟ خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتىنى سىناش» دېگەن تېما ئاستىدا چوڭقۇر ۋە ئىلمىي قىممىتى يۇقىرى مۇنازىرە ئېلىپ بېرىلدى[1-بەت]. مەزكۇر تارىخىي كۈندە ئېلان قىلىنغان سۆھبەت خاتىرىسى خەلقئارا سىياسەتنىڭ ئەڭ نېگىزلىك تېمىلىرىدىن بىرى بولغان بېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك مۇناسىۋىتىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەمەلىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى، خىرىسلىرىنى ۋە كەلگۈسى كۆلەم-يۆنىلىشىنى ئەتراپلىق باھالاش يۈزىسىدىن ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، پۈتكۈل دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتماقتا[1-بەت]. مەزكۇر تېمىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە يەرشارىۋى بىخەتەرلىك تەتقىقاتىدىكى ئەھمىيىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ داۋاملىشىشى ھەمدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سىياسىي ۋەزىيىتىدىكى ئۆزگىرىشلەر ئارقا كۆرۈنۈشىدە غەرب بىلەن شەرق ئوتتۇرىسىدىكى يېڭى بىر قۇتۇپلىشىشنى چۈشىنىشتە مۇھىم كۆزنەك سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ[1-بەت].
بۇ قېتىملىق ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك سۆھبەتنىڭ ساھىبخانلىقىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى برۇكىڭس ئىنستىتۇتى جۇن ل. تورنتون خىتاي تەتقىقات مەركىزىنىڭ ياردەمچى تەتقىقاتچىسى، سابىق ئىستىخبارات ئانالىزچىسى ۋە تاشقى سىياسەت تەتقىقاتى بويىچە مايكول خ. ئارماكوست كافېدراسىنىڭ ساھىبى جوناتان ئا. سىن ئۈستىگە ئالغان[1، 2-بەتلەر]. سۆھبەتكە خەلقئارا سىياسەت ساھەسىدە ئۆزلىرىنىڭ نوپۇزلۇق تەتقىقاتلىرى بىلەن تونۇلغان ئىككى چوڭ مۇتەخەسسىس تەكلىپ قىلىنغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىرى برۇكىڭس ئىنستىتۇتى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا مەركىزىنىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى، رۇسىيە ئىشلىرى بويىچە دۇنيادىكى يېتەكچى ئالىملارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدىغان فىئونا خىل خانىمدۇر[1-بەت]. يەنە بىر تەكلىپلىك مېھمان برۇكىڭس ئىنستىتۇتى ئاسىيا سىياسىتى تەتقىقات مەركىزى ھەمدە جۇن ل. تورنتون خىتاي تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى، شۇنداقلا خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋەتلىرى بويىچە يېڭى كىتابى يورۇق كۆرۈش ئالدىدا تۇرغان دوكتور پاترىسىيە م. كىمدۇر[1، 2-بەتلەر]. بۇ ئۈچ مۇتەخەسسىسنىڭ بىر يەرگە جەم بولۇپ، خىتاي ۋە رۇسىيە پېرسوناژلىرىنىڭ سىياسىي ھەرىكەت سىستېمىسىنى كۆزىتىشى پۈتۈن دۇنيا ئىستراتېگىيە ئانالىزچىلىرى ئۈچۈن قىممەتلىك بىلىم مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ[1-بەت].
ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ خەلقئارا تەرتىپكە ئېلىپ كەلگەن جىددىي تەسىرى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سابىق ۋە نۆۋەتتىكى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ دەۋرىدىكى تاشقى سىياسەت يۆنىلىشلىرىنىڭ ئېنىقسىزلىقى ۋە يەرشارى خاراكتېرلىك مۇقىمسىزلىقنىڭ كۈچىيىشى بېيجىڭ بىلەن موسكۋانىڭ ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك مۇناسىۋىتىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى يېڭى بىر باسقۇچقا ئېلىپ كەلدى[1، 2-بەتلەر]. خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى بۇ مۇناسىۋەت نۆۋەتتە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئاقىۋەتلەرنى يارىتىش ئېھتىمالى كۈچلۈك سىياسىي ئوقلارنىڭ بىرى سۈپىتىدە تەرەققىي قىلماقتا[1، 2-بەتلەر]. سۆھبەت جەريانىدا تەرەپلەر بېيجىڭ بىلەن موسكۋانىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەت بىردەكلىكى ۋە پىكىر ئوخشىماسلىقلىرىنى ئانالىز قىلىش بىلەن بىرگە، ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ شەخسىي مۇناسىۋەتلىرى ۋە دۆلەتنىڭ ئىچكى، تاشقى سىياسەت ئورگانلىرىنىڭ تەدبىر بەلگىلەش سىستېمىسىغا بولغان تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ[1، 2-بەتلەر]. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا مەزكۇر مەنبە رۇسىيەنىڭ خىتايغا بولغان بېقىندىلىق دەرىجىسى ۋە خىتاينىڭ بۇ بېقىندىلىقتىن ئۆز مەنپەئەتىنى قولغا كەلتۈرۈش جەريانىنى چۈشىنىشتە تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ[2-بەت].
بۇ مۇھاكىمە ماقالىسىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى مەزكۇر سۆھبەت خاتىرىسىدىكى پىكىر ۋە كۆز قاراشلارنى سىستېمىلىق، ئىلمىي ۋە كۆپ قاتلاملىق ھالەتتە رەتلەپ، تېكىستتىكى يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا مەنبەلەرگە تايىنىپ تۇرۇپ خىتاي-رۇسىيە سىياسىي ئىتتىپاقىنىڭ خاراكتېرىنى يورۇتۇشتىن ئىبارەتتۇر. ماقالىدە تارىخىي، ئىستراتېگىيەلىك ۋە شەخسىي تاشقى سىياسەت ئامىللىرىنىڭ بېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلەرنى قانداق شەكىللەندۈرگەنلىكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى رولىنىڭ بۇ مۇناسىۋەتتە قانداق تۈرتكە ياكى قوزغاتقۇچ ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە مەنبە ماقالىنىڭ ئەۋزەللىكلىرى ۋە مەلۇم دەرىجىدىكى يېتەرسىزلىكلىرى تەنقىدىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىنىدۇ.
2. خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتىنىڭ خەلقئارا سىستېمىغا ئېلىپ كەلگەن تەھدىت دەرىجىسىنى باھالاش
سۆھبەتنىڭ دەسلەپكى قىسمىدا رۇسىيە فېدېراتسىيەسى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارادىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا ئېلىپ كېلىدىغان تەھدىت دەرىجىسى سانلىق باھالاش سىستېمىسى بويىچە باھالانغان[3-بەت]. رىياسەتچى جوناتان ئا. سىن تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بىر تەھدىت دەرىجىسىنى بىر دىن ئونغىچە بولغان نومۇر بىلەن باھالاش تەكلىپىگە قارىتا، فىئونا خىل خانىم بۇ خىرىس ۋە تەھدىت دەرىجىسىنى يەتتە ياكى سەككىز دەپ باھالىغان[3-بەت]. بۇ نومۇرنىڭ تاللىنىشى تاسادىپىي بولماستىن، بەلكى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىردەكلىكنىڭ تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقى ۋە تاشقى سىياسەت يۆنىلىشلىرىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا قارشى بىرىكمە كۈچ ھاسىل قىلىۋاتقانلىقى بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ[3-بەت]. خىلنىڭ قارىشىچە، گەرچە ۋاشىنگتوندىكى نۆۋەتتىكى ھۆكۈمەت ياكى سىياسىي دائىرىلەرنىڭ بۇ تەھدىتنى يېتەرلىك دەرىجىدە تونۇپ يېتەلمىگەن بولۇشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ مۇناسىۋەت تارىخىي ئېقىننىڭ پۈتۈنلەي يېڭى بىر قۇتۇپقا بۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[3-بەت].
دوكتور پاترىسىيە م. كىممۇ فىئونا خىل بىلەن بىردەك پىكىردە بولۇپ، خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتىنىڭ تەھدىت دەرىجىسىنى سەككىز ئەتراپىدا دەپ بەلگىلىگەن[3-بەت]. كىمنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، گەرچە بېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدا رەسمىي ھەربىي ئىتتىپاق بولمىسىمۇ، لېكىن بۇ شېرىكچىلىك ئىنتايىن يۇقىرى خاراكتېرلىك ئاقىۋەتلەرنى يارىتىدىغان سىياسىي گەۋدە ھېسابلىنىدۇ[3-بەت]. ئىككى چوڭ دۆلەت دۇنيادا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلىتىش، ئۇنىڭ غەرب دۇنياسى بىلەن قۇرغان بىخەتەرلىك ئىتتىپاقلىرىنى پارچىلاش ۋە يەرشارىۋى تەرتىپنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن شەكىلدە قايتىدىن بېكىتىش پىلانىدا پۈتۈنلەي ئورتاق مەيدانغا ئىگە بولغان[3-بەت]. شۇڭلاشقا بۇ ئىككى قۇدرەتلىك سىستېمىنىڭ ئورتاق نىشانغا قاراپ مېڭىشىنىڭ ئۆزىلا غەرب دۇنياسى ئۈچۈن ساقلانغۇسىز زور سىياسىي ۋە ھەربىي جىددىيلىك تۇغدۇرىدۇ.
بۇ تەھدىتنى تەھلىل قىلغاندا، ئىككى دۆلەتنىڭ دۇنيانىڭ سىياسىي ۋەزىيىتىگە يۈزلىنىشتىكى تاكتىكىلىق پەرقىنى چۈشىنىشمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. فىئونا خىل خانىمنىڭ پىكىرىگە ئاساسلانغاندا، بېيجىڭ بىلەن موسكۋانىڭ ھەرىكەت يۆنىلىشى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى بىۋاسىتە ۋە جىسمانىي جەھەتتىن يوقىتىش ياكى ۋەيران قىلىشقا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تاشقى تەسىر دائىرىسىنى چەكلىمىگە ئۇچرىتىش، كۆپلىگەن خەلقئارالىق سۇپىلاردا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاشقى تاكتىكىلىق ھەملىلىرىنى توسۇپ قېلىشقا بېغىشلانغان[3-بەت]. بۇ خىل «توسۇپ قېلىش ۋە قارشى تۇرۇش» ئىستراتېگىيەسى دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان قۇتۇپلىرىدا مەيلى بىخەتەرلىك مەيلى يەرشارى ئىقتىسادىي سىستېمىسى بولسۇن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تەدبىر بەلگىلەش ئىقتىدارىنى زەربىگە ئۇچرىتىپ كەلمەكتە[3-بەت]. بۇ تەرىپى بىلەن بېيجىڭ ۋە موسكۋانىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق يارىتىش تىرىشچانلىقى ئىنتايىن ئۈنۈملۈك بىر خىرىس شەكىللەندۈرىدۇ[3-بەت].
خىتاي ۋە رۇسىيە سىياسىي جەھەتتىن ئىنتايىن «مۈجمەل ۋە قاراڭغۇ» بولغانلىقى ئۈچۈن، غەربنىڭ ئانالىزچىلىرى ۋە سىياسەتچىلىرى دائىم بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رېئال يۆنىلىشلەرنى باھالاشتا خاتالىشىپ قالىدۇ[3-بەت]. يېتەرلىك ئوچۇق-ئاشكارىلىققا ئىگە بولمىغان سىياسىي تۈزۈملەر بىلەن ھەمكارلىشىۋاتقان خەلقئارا جەمئىيەتتە بىلىم بىلەن يۈزەكى مەزمۇن ئوتتۇرىسىدىكى نىسبەت ئىنتايىن تەكشىسىز بولىدۇ[3-بەت]. يەنى تاشقى دۇنيادا تارقىتىلىۋاتقان ئۇچۇر ياكى مۇلاھىزىلەر ناھايىتى كۆپ بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ئەمەلىي كۈچى ۋە بىلىم قىممىتى ئىنتايىن چەكلىك بولۇپ قېلىۋاتىدۇ[3-بەت]. بۇ ئەھۋال سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ خاتا پەرەزلەرنى قىلىشىغا ۋە دۈشمەن گۇرۇپپىنىڭ ئەمەلىي كۈچىگە بەرگەن باھاسىدا تېيىلىپ كېتىشىگە سەۋەب بولماقتا[4-بەت].
شۇڭلاشقا خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتىنىڭ خەلقئارا تۈزۈمگە ئېلىپ كېلىدىغان تەھدىتى پەقەت كۆرۈنۈشتىكى ھەربىي يوشۇرۇن كۈچلەرنىڭ بىرلىشىشى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ غەربنىڭ دېموكراتىك سىستېمىلىرىنىڭ ماسلىشىشچانلىقىنى سىنايدىغان تۈزۈلمىۋى ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىش ياراتقانلىقى بىلەنمۇ ئۆلچىنىدۇ[3، 4-بەتلەر]. بېيجىڭ بىلەن موسكۋا خەلقئارا سەھنىدە دىپلوماتىك جەھەتتىن بىر-بىرىنىڭ بوشلۇقلىرىنى تولدۇرۇپ، ئىككى تەرەپلىك ۋە كۆپ تەرەپلىك سۇپىلاردا غەربنىڭ جازالاش مېخانىزملىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى ئۈزۈل-كېسىل ئاجىزلاشتۇرۇپ كېلىۋاتىدۇ[4-بەت]. بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك توسۇش مېخانىزمى دۆلەتلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانلىرىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي تەسىرىگە تاقابىل تۇرۇشنىڭ تايانچ نۇقتىسى بولۇپ قالدى[4-بەت].
3. ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىش ۋە «ھۇجۇمچى ئىت» مودېلى
فىئونا خىل خانىم سۆھبەت جەريانىدا خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئەمەلىي ئىقتىدار تەڭپۇڭلۇقى ۋە رول تاللاشنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئىنتايىن قىزىقارلىق ۋە سىمۋوللۇق ئوخشىتىشنى ئىشلەتكەن[2-بەت]. ئۇ رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنى خىتاينىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى «ھۇجۇمچى ئىتى»غا ئوخشاتقان[2-بەت]. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، رۇسىيە بىرىنچى سەپكە چىقىپ غەرب دۇنياسىغا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى بىخەتەرلىك سىستېمىسىغا قارشى تىنچسىزلىق يارىتىدۇ، سىستېمىنى ۋەيران قىلىشقا كۈچەيدۇ ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى تىنچلىقنى قالايمىقانلاشتۇرىدۇ[2-بەت]. ئارقىدىن خىتاي رۇسىيەنىڭ بۇ تىنچسىز ھەرىكەتلىرىگە غەرب دۇنياسى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى سىرتتىن كۆزىتىدۇ، غەربنىڭ ئاجىز نۇقتىلىرىنى بايقىۋالىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ كەلگۈسى تاشقى تاكتىكىلىق تاللاشلىرىنى شۇنىڭغا ئاساسەن تۈزۈپ چىقىدۇ[2-بەت].
رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى بېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۈزۈل-كېسىل خىتاينىڭ پايدىسىغا يۆتكىۋەتتى[5-بەت]. رۇسىيە ئۆزى تەرەپتىن قوزغىغان بۇ ئۇرۇش سەۋەبىدىن غەرب دۇنياسىنىڭ مىسلىسىز جازالىرىغا دۇچ كەلگەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي تەقدىرىنى تامامەن خىتايغا باغلاشقا مەجبۇر بولدى[5، 6-بەتلەر]. رۇسىيەنىڭ خىتايغا بولغان بېقىندىلىقى كۈنسېرى كۈچىيىپ بارماقتا، چۈنكى رۇسىيە ئۈچۈن خىتايدىن باشقا، سىرتتىن مال، تېخنىكا ۋە كاپىتال ئېلىپ كېلىدىغان باشقا لىنىيە قالمىدى[6-بەت]. بۇ خىل غايەت زور نىسبەتسىزلىك بېيجىڭغا موسكۋا ئۈستىدىن زور دەرىجىدە سۆز ھوقۇقى ۋە بېسىم كۈچى بەردى[5، 6-بەتلەر].
خىتاي ھازىر رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ مەۋجۇت قېلىشى ئۈچۈن ئايرىلىش مۇمكىن بولمايدىغان دەرىجىدە مۇھىم بولغان ئىقتىسادىي قۇتقۇزۇش لىنىيەسىگە ئايلاندى[6، 7-بەتلەر]. بولۇپمۇ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى باشلانغاندىن بۇيان رۇسىيە ئېنېرگىيە مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئاساسلىق بازار نۇقتىسى خىتاي بولۇپ قالدى، خىتاي بولسا رۇسىيەنى مىسلىسىز دەرىجىدە سانائەت تېخنىكىسى، ماشىنا-ئۈسكۈنىلەر، شۇنداقلا ھەربىي ساھەدە ئىشلىتىشكە بولىدىغان قوش پەنلىك تېخنىكا ۋە زاپچاسلار بىلەن تەمىنلىمەكتە[6، 7-بەتلەر]. بۇنىڭ بەدىلىگە رۇسىيە ئۆزىنىڭ ئېنېرگىيە بايلىقلىرى بىلەن خىتاينى تەمىنلەپلا قالماي، ئىلغار ھەربىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تېخنىكىلىرىنىمۇ خىتايغا ئېچىپ بېرىشكە باشلىدى[7-بەت].
رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە يۈز بەرگەن كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقىنىڭ زەربىسىنى يۇمشىتىش ئۈچۈن قوشنا دۆلەتلەرگە، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگە قاراتقان بېرىش-كېلىشلەرنى قويۇقلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا[6-بەت]. قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى دۆلەتلەر رۇسىيەگە غەرب جازالىرىدىن ئايلىنىپ ئۆتۈپ مال كىرگۈزىدىغان ئاساسلىق تۇتاشتۇرغۇچى كارىدور سۈپىتىدە خىزمەت قىلماقتا[6-بەت]. رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ئەڭ ئۇزۇن چېگرا لىنىيەسى خىتاي بىلەن بولسىمۇ، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرمۇ رۇسىيەنىڭ خەلقئارا ئىقتىسادتىن پۈتۈنلەي ئۈزۈلۈپ قالماسلىقىدا مۇھىم رول ئويناۋاتىدۇ[6-بەت]. بىراق بۇ رايونلاردىمۇ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرى رۇسىيەنى بېسىپ چۈشمەكتە[11-بەت].
ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ بېيجىڭغا قىلغان زىيارەتلىرىدە (ئۇ پۈتۈن ھاياتىدا بېيجىڭغا 25 قېتىم بارغان) رۇسىيە تەرەپنىڭ خىتاي بىلەن غايەت زور ئېنېرگىيە توختاملىرىنى ئىمزالاش، بولۇپمۇ رۇسىيە تەبىئىي گازىنى خىتايغا كۆپلەپ سېتىش كېلىشىمىگە ئېرىشىش ئارزۇسى بار ئىدى[5، 6-بەتلەر]. بىراق بۇ قېتىملىق ئالىي دەرىجىلىك ئۇچرىشىشتا پۇتىن ئۆزى كۈتكەن نەتىجىگە تولۇق ئېرىشەلمىدى[6-بەت]. چۈنكى خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭغا نىسبەتەن بۇنداق ئالىي دەرىجىلىك يىغىننىڭ ئۆزىلا سىياسىي نىشان ئىدى، خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى دىپلوماتىيە بازىرىدىكى ئورنىنى ساقلاش ئۈچۈن سۆھبەت ئۆتكۈزۈشنىلا كاپالەتكە ئىگە قىلدى، ئەمما رۇسىيەنىڭ قىيىن ئىقتىسادىي ئەھۋالىدىن پايدىلىنىپ تەبىئىي گاز باھالىرى بويىچە بوشلۇق ياراتمىدى[6-بەت]. بۇ ئەھۋال بېيجىڭ تەرەپنىڭ موسكۋانىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرىغا قارىتا ناھايىتى سوغۇققان سودا تاكتىكىسى قوللىنىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ[6-بەت].
رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى بىلەن بىر ۋاقىتتا غەربنىڭ تولۇق جازالىرىغا ئۇچرىشى ئۇنىڭ خەلقئارا سودا ئەندىزىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە مەجبۇر قىلدى[6-بەت]. رۇسىيە ئىلگىرى ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرى بىلەن يۈرگۈزگەن كۆپ مىلياردلىق سودا لىنىيەلىرىنى پۈتۈنلەي دەپتەردىن ئۆچۈرۈپ تاشلاپ، خىتاي بازارلىرىغا تېز سۈرئەتتە كىرىشكە تىرىشتى[6-بەت]. بۇ جەرياندا رۇسىيە فېدېراتسىيەسى خىتاي تەرەپنىڭ جازالاش بېسىمىنى پەسەيتىش ئۈچۈن قويغان شەرتلىرىگە بويۇن ئېگىشكە مەجبۇر بولدى[6-بەت]. نەتىجىدە بېيجىڭ تەرەپ رۇسىيەنىڭ خام ئەشيا ۋە ئېنېرگىيە بايلىقلىرىنى ئەڭ ئەرزان باھادا قولغا كەلتۈرۈش پۇرسىتىگە ئېرىشتى، بۇ بولسا ئىككى تەرەپلىك ھەمكارلىقنىڭ بېيجىڭنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن، تەڭسىز يۆنىلىشتە قۇرۇلغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ[5-بەت].
4. شەخسىي دوستلۇقتىن ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلارغىچە
دۇنيا مەتبۇئاتلىرىدا خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن ئوتتۇرىسىدىكى بىر-بىرىگە تايىنىشچانلىق ۋە يېقىنلىق دائىم ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىپ، بىر خىل شەخسىي دوستلۇق سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىپ كەلمەكتە[2، 9-بەتلەر]. تارىخقا قارىساق شى جىنپىڭ پۇتىننى ئۆزىنىڭ «ئەڭ يېقىن ۋە ئەڭ سەمىمىي دوستى» دەپ بېكىتكەن[9-بەت]. ئىككى دۆلەت رەھبىرىنىڭ ياش قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي ئوخشاش بولۇپ، ئىككىلىسى سوۋېت ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى كونا كوممۇنىستىك سىستېمىنىڭ ئۈمىدلىرى ۋە تەسىرى ئاستىدا چوڭ بولغان[8، 16-بەتلەر]. بۇ ئورتاق سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە ياشنىڭ ئوخشاشلىقى، ئۇلارنىڭ دۇنياۋى مەسىلىلەرنى بىر خىل كۆزنەكتىن كۆزىتىشىگە مەلۇم دەرىجىدە سەۋەب بولغان بولۇشى مۇمكىن[8-بەت].
رۇسىيە سىياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ پۈتۈنلەي بىر كىشىنىڭ يەككە ھوقۇقى ئاستىدا شەخسىيلىشىپ كېتىشى، يەنى پىرېزىدېنتلىق ئورگىنىدىن باشقا ھەر قانداق سىستېمىلىق ئورگاننىڭ كۈچىنى يوقىتىشى بىلەن، خىتاي سىياسىي سىستېمىسىنىڭمۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كوللېكتىپ رەھبەرلىكتىن كۈنسېرى شى جىنپىڭنىڭ شەخسىي رەھبەرلىكىگە قاراپ سىيرىلىپ مېڭىشى ئىككى رەھبەر ئوتتۇرىسىدا قۇرۇلمىلىق ماسلىشىش ياراتتى[8-بەت]. ئۇلار بۈگۈنكى كۈندە ئۆز دۆلەتلىرىنىڭ يەككە تەدبىر بەلگىلەش باشقۇرۇش مەركىزىگە ئايلاندى[8-بەت]. بۇنداق بىر «شەخسىيلەشكەن سىياسىي تۈزۈلمە» ئىككى دۆلەت رەھبىرىنىڭ تاشقى سىياسەتتە ناھايىتى قىسقا مۇددەتتە بىر-بىرى بىلەن دوست تارتىشىنى ئاسانلاشتۇردى[8-بەت].
بىراق دوكتور پاترىسىيە م. كىمنىڭ ئانالىزىغا قارىغاندا بۇ شەخسىي يېقىنلىقنىڭ تاشقى دۇنياغا كۆرسىتىلىۋاتقان سۈرىتى سۈنئىي بولۇپ، ئاستىدىكى رېئاللىق پۈتۈنلەي سوغۇق ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلارغا تايىنىدۇ[9-بەت]. بېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى شېرىكچىلىك شەخسىي ساداقەت بويىچە پائالىيەت ئېلىپ بارمايدۇ[9-بەت]. تۈپ مەنپەئەتكە چېتىلىدىغان بىرەر ئەھۋال كۆرۈلسە، مەيلى شى جىنپىڭ بولسۇن ياكى پۇتىن بولسۇن، ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ھوقۇقى ياكى سىياسىي قۇدرىتىنى خەتەرگە تاشلاپ تۇرۇپ دوستىنىڭ ياردىمىگە يۈگۈرۈپ كەلمەيدۇ[9-بەت]. بۇ ھەقتە بىز ئالغان ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مىساللارنىڭ بىرى 2023-يىلى رۇسىيەدە يۈز بەرگەن ۋە پۇتىن ھاكىمىيىتىگە كەلگەن ئەڭ كۈچلۈك خىرىس دەپ قارالغان «ۋاگنېر گۇرۇپپىسىنىڭ ھەربىي ئىسيانى»دۇر[9-بەت].
شۇ يىلى يۈز بەرگەن ۋاگنېر ئىسيانى جەريانىدا خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ ئۆزىنىڭ «ئەڭ سەمىمىي دوستى» بولغان ۋىلادىمىر پۇتىنغا ياردەم قىلىش ياكى ئۇنى قوغداش ئۈچۈن ھېچقانداق تېز ۋە كۈچلۈك ئاشكارا بايانات ئېلان قىلمىدى[9-بەت]. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ ئىسياندىن كېيىن ئېلان قىلغان رەسمىي باياناتى ئىنتايىن قىسقا، ئاران ئىككى جۈملىدىن تەركىب تاپقان سۇس خەۋەر بولۇپ، پەقەت رۇسىيەنىڭ سىياسىي مۇقىملىقىنى تىنچلىق بىلەن قوغدىشىنى كۈتىدىغانلىقىنىلا ئىپادىلىگەن[9-بەت]. بۇ ئەھۋال بېيجىڭنىڭ ساداقەتنى ئەمەس، بەلكى سىياسىي مۇقىملىق بىلەن سىرتقى جانلىقلىقنى ساقلاپ قېلىشنى، ئۆزىنى رۇسىيەنىڭ خەتەرلىك سىياسىي داۋالغۇشلىرىدىن يىراق تۇتۇشنى بىرىنچى ئورۇنغا قويغانلىقىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ[9-بەت].
شۇڭلاشقا بۇ مۇناسىۋەتنى پۈتۈنلەي يېقىن ئىشق-مۇھەببەت شەكلىدە ئەمەس، بەلكى ھازىرقى زامان ياشلىرىنىڭ تىلى بىلەن ئېيتقاندا، بىر خىل «ۋەزىيەت يۆنىلىشلىك مۇناسىۋەت» دەپ ئاتاش تېخىمۇ مۇۋاپىق كېلىدۇ[9-بەت]. تەرەپلەر بىر-بىرى بىلەن مەلۇم پايدىلىق ۋەزىيەتلەردە ماسلىشىدۇ، ئەمما مەنپەئەت توقۇنۇشى يۈز بېرىدىغان بىرىنچى تالاپەتلىك پەيتتە بىر-بىرىنى تاشلاپ قېچىشقا تەييار تۇرىدۇ[9-بەت]. خىتاي رەھبەرلىكى رۇسىيە رەھبىرىنىڭ قالايمىقان ئوت قويىدىغان ئىشلىرىنىڭ (چاتاق چىقىرىدىغان) خەلقئارالىق جازا ۋە جىددىيلىك بەدىلىنى ئورتاق گەدىنىگە ئېلىشتىن ناھايىتى ئەستايىدىللىق بىلەن قاچىدۇ[9، 10-بەتلەر].
خىتاينىڭ خەلقئارا سودا ۋە يەرشارى ئېكولوگىيە سىستېمىسى بىلەن، رۇسىيەگە قارىغاندا مىسلىسىز دەرىجىدە بىر گەۋدىلىشىپ كەتكەن بولۇشى ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ دۇنياۋى ۋەزىيەتكە تۇتقان پوزىتسىيە ۋە ھەرىكەتلىرىدىكى پەرقلەرنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقارغان[7-بەت]. خىتاي دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە شۇنداقلا ئەڭ چوڭ سودا دۆلىتى بولۇش سۈپىتى بىلەن يەرشارىۋى مۇقىملىقتىن تېخىمۇ كۆپ مەنپەئەت ئالىدۇ[11-بەت]. ئەمما رۇسىيە بولسا دۇنياۋى سىستېمىدا بىر ئويۇن بۇزغۇچى سۈپىتىدە كىرىپ، پۈتكۈل سىستېمىنى ۋەيران قىلىشقا تەييار بولغان دۆلەت سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىدۇ[12-بەت]. بۇ قۇرۇلمىلىق ئوخشىماسلىق بېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى بىر نېگىزلىك زىددىيەت نۇقتىسىدۇر[11، 12-بەتلەر].
5. تارىخىي ئىشەنچسىزلىك ۋە ئىچكى مۇنازىرىلەر
خىتاي تەتقىقاتچىلىرى ۋە سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئىچكى ئانالىزچىلار ئوتتۇرىسىدا بۈگۈنكى كۈندە رۇسىيەنىڭ خىتاي تاشقى سىياسىتىدىكى ئەمەلىي قىممىتى توغرىسىدا ناھايىتى چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق مۇنازىرە مەۋجۇت بولۇپ تۇرماقتا[10-بەت]. بۇ مۇنازىرىنىڭ نېگىزى رۇسىيەنىڭ خىتاي ئۈچۈن بىر «ئىستراتېگىيەلىك بايلىق» ياكى ئەكسىچە بىر «ئىستراتېگىيەلىك يۈك» ئىكەنلىكىگە مەركەزلەشكەن[10-بەت]. نۇرغۇنلىغان مۆتىدىل جۇڭگولۇق زىيالىيلار رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا ئۇرۇش قوزغىشى خىتاينىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈل-كېسىل بۇزۇۋەتتى، خىتاينىڭ خەلقئارا ئىناۋىتىگە زەربە بەردى ۋە غەرب بىخەتەرلىك كۈچلىرىنىڭ، جۈملىدىن شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بىرلىشىپ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن خىتايغا قارشى بىرىكمە لىنىيە تۈزۈشىگە يول ئاچتى دەپ قارايدۇ[10-بەت].
ئۇكرائىنا ئۇرۇشى يەنە دۇنيانىڭ دىققىتىنى تېز سۈرئەتتە تەيۋەن بوغۇزىغا تارتتى. پۈتكۈل خەلقئارا جەمئىيەت تەيۋەننى «كېلەر نۆۋەتلىك ئۇكرائىنا» بولۇپ قالىدۇ دەپ پەرەز قىلىشقا باشلىدى[10-بەت]. بۇ جەريان بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان ئىگىلىك ھوقۇقى قارشىلىشىشىنى كۆڭۈلدىكىدەك بولمىغان تاشقى بېسىملار ئاستىدا قويۇپ قويدى[10-بەت]. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا رۇسىيەنىڭ چەكتىن ئاشقان قوراللىق ھەرىكەتلىرى خىتايغا نۇرغۇنلىغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بەدەللەرنى تۆلەتتى ۋە تۆلىتىۋاتىدۇ[10-بەت].
ئەمما خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ ۋە بېيجىڭدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىك قاتلىمى بۇ تەنقىدلەر ۋە بەدەللەرگە قارىماي، رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى يەنىلا ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك مۇستەھكەملەش نۇقتىسى دەپ قارايدۇ[10-بەت]. چۈنكى ئۇلار ئۈچۈن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بېسىمىغا قارشى تۇرۇش، كۆپ قۇتۇپلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت بۈيۈك نىشانلار بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ[10-بەت]. شۇڭلاشقا بېيجىڭ رۇسىيەنى ئۈزۈل-كېسىل يالغۇز قالدۇرماسلىق، لېكىن شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇنىڭ ياراتقان قالايمىقانچىلىقلىرىدىن ئارىلىق ساقلاش لىنىيەسىنى ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق بىلەن يۈرگۈزمەكتە[9، 10-بەتلەر].
خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ بۈگۈنكى كۈندە رەسمىي بىر ھەربىي بىخەتەرلىك ئىتتىپاقى تۈزمەسلىكىنىڭ تۈپ سەۋەبى تەرەپلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئەركىنلىكى»نى ساقلاپ قېلىشنى خالىغانلىقىدۇر[10-بەت]. رەسمىي ئىتتىپاقلىق ئورنىتىلسا، تەرەپلەر بىر-بىرىنىڭ بىرىنچى سېپىدىكى ھەربىي تەھدىتلەر ئالدىدا، ئورتاق مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەت بىلەن قول تۇتۇشۇشى كېرەك بولۇپ قالىدۇ، بۇ بولسا بېيجىڭ بىلەن موسكۋا قەتئىي ئۈستىگە ئېلىشنى خالىمايدىغان مۇھىم زەنجىردۇر[10-بەت]. تارىخقا نەزەر سالساق 1950-يىللاردىكى خىتاي-سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەسمىي ھەربىي ئىتتىپاقى تارىخىي كۆلەم جەھەتتىن بىر نورمال سىستېما ئەمەس، بەلكى بىر قېتىملىق ئالاھىدە ۋەزىيەت شارائىتى ئىدى[10-بەت].
ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى تارىخىي جەريانلار ئەسىرلەردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئىشەنچسىزلىك، شۈبھە ۋە چېگرا توقۇنۇشلىرى بىلەن تولغان[10-بەت]. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيەت بېكىتكەندىن تارتىپ موسكۋانىڭ ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىشى، خىتاي ئۆزىنىڭ چېگرا رايونلىرى دەپ قارايدىغان مانجۇرىيە ۋە شەرقىي تۈركىستان رايونلىرىدىكى سىڭىپ كىرىش ۋە بۆلگۈنچىلىك قىلىش يوشۇرۇن كۈچىگە قارىتا چوڭقۇر گۇمانلىنىپ كەلگەن[10-بەت]. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى موسكۋانىڭ بۇ رايونلاردىكى سىياسىي ھەرىكەتلىرىگە، شۇنداقلا ئەتراپتىكى رايونلاردىن كورېيە يېرىم ئارىلى ۋە ھىندى-چىن رايونى قاتارلىق جايلاردىكى سوۋېت تەرەپدارى تەسىر دائىرىلىرىگە ئىزچىل زەربە بېرىپ ئۆزىنى قوغداپ كەلگەن[10-بەت].
بىز خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ خەلقئارالىق جەڭ تارىخىدىكى ئەڭ ئاخىرقى كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇشىنىڭ 1979-يىلى ۋىيېتنامغا قاراتقان ئۇرۇش بولغانلىقىنى ئەسلىيەلەيمىز[11-بەت]. خىتاي بىلەن ۋىيېتنام ئوتتۇرىسىدىكى بۇ ئۇرۇشنىڭ كېلىپ چىقىشىدىكى نېگىزلىك قوزغاتقۇچ كۈچ، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئەتراپىدىكى دۆلەتتە سوۋېت ئىتتىپاقى تەرىپىدىن قوللانغان ۋىيېتنامنىڭ تاشقى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۇرۇنۇشلىرىغا تاقابىل تۇرۇش، موسكۋانىڭ جەنۇبتىن ئوراپ قورشاش سىياسىتىنى بىتچىت قىلىش ئارزۇسى ئىدى[11-بەت]. بۇ خىل غايەت زور تارىخىي دەرتلەر بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئىككى دۆلەت ھەربىي ۋە سىياسىي قاتلاملىرىنىڭ بىر-بىرىگە نىسبەتەن تولۇق سەمىمىي بولالماسلىقىدىكى رېئال توسالغۇلاردۇر[11-بەت].
نۆۋەتتە رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ سىرلىق ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭمۇ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە يەنىلا بىر سىياسىي دۈشمەن ۋە يوشۇرۇن تەھدىت سۈپىتىدە قاراپ كېلىۋاتقانلىقى توغرىسىدا مۇھىم دوكلاتلار مەۋجۇت[11-بەت]. رۇسىيە ئىستىخبارات مەنبەلىرى خىتاينىڭ رۇسىيە ئىچىدىكى كەڭ كۆلەملىك جاسۇسلۇق ھەرىكەتلىرىگە، رۇسىيەنىڭ يىراق شەرق رايونلىرىدا خىتاي نوپۇسىنىڭ كۆپىيىپ كېتىشى ۋە كەلگۈسىدە خىتاينىڭ بۇ يەرلەرگە چېگرا داۋاسى قىلىپ سىڭىپ كىرىش ئېھتىماللىقىغا قارىتا ئىنتايىن ئەندىشە بىلەن قاراپ كەلگەن[11-بەت]. بۇ سۈركىلىش كۆزنەكلىرى ئىككى دۆلەت يۇقىرى قاتلاملىرىنىڭ دوستلۇق شوئارلىرى ئاستىدا تېخىچە ھايات رېئال كرىزىسلاردۇر[11-بەت].
6. كەلگۈسى بەش يىلدىن ئون يىلغىچە بولغان يۆنىلىش
كەلگۈسى بەش يىلدىن ئون يىلغىچە بولغان ئوتتۇرا مۇددەتلىك جەرياندا، ئەگەر دۇنيادا ئويلىنىپ باقمىغان مىسلىسىز بىرەر سىياسىي شوك ياكى گېئوپولىتىكىلىق كىرىزىس يۈز بەرمىسە، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئۆزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك بىردەكلىكىنى ساقلاپ قېلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ[16-بەت]. چۈنكى ئىككى دۆلەتنى بىر-بىرىگە ئىتتىرىۋاتقان سىرتقى بېسىملار، يەنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى غەرب دۇنياسىنىڭ تاشقى بېسىملىرى ئۇلارنى ئايرىۋېتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان ئايرىلىش كۈچلىرىگە قارىغاندا مىسلىسىز كۈچلۈك بولماقتا[13، 16-بەتلەر]. تاشقى جەھەتتىن بىرلىشىپ قارشى تۇرۇش ئېھتىياجى ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان سۈپىتىدە قالىدۇ[13-بەت].
بىراق تېمىغا ئائىت ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان يوشۇرۇن ئۆزگىرىش كۆرسەتكۈچى ئىككى دۆلەت رەھبىرىنىڭ ياش قۇرۇلمىسىدىكى ئامىلدۇر[14-بەت]. شى جىنپىڭ بىلەن ۋىلادىمىر پۇتىن ھەر ئىككىلىسى ئۆزلىرىنى مېدىيالاردا بىر خىل ئوتتۇرا ياشلىق قۇدرەتلىك كىشىلەردەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ھەر ئىككى رەھبەر ئۇزۇن يىللىق ھاياتىنى ياشاپ، 73-74 ياشلىق بوۋايغا ئايلىنىپ بولدى[14، 15-بەتلەر]. بۇ ئەھۋال ياشنىڭ چوڭىيىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۆلەتلەر ئىچىدە كەلگۈسى يىللاردا قۇتۇلغۇسىز دەرىجىدە بىر «ۋارىسلىق كىرىزىسى» مەيدانغا كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[14، 15-بەتلەر].
بولۇپمۇ رۇسىيەدە پۇتىن ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان دۆلەتتىكى تەشكىلىي ۋە ئورگانلىق تۈزۈملەرنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىپ، سىستېمىنى پەقەت ئۆزىنىڭ شەخسىي كۈچىگە تايىنىدىغان يەك يۆنىلىشلىك قۇرۇلمىغا ئايلاندۇرۇۋېلىشى ۋارىسلىق كىرىزىسىنىڭ ناھايىتى خەتەرلىك بولىدىغانلىقىدىن بېشارەت بېرىدۇ[15-بەت]. پۇتىن سەھنىدىن قالغاندا رۇسىيەدە سىستېمىلىق كىرىزىس ۋە تۈزۈم بوشلۇقىنىڭ مەيدانغا چىقىشى ناھايىتى ئېنىق[15، 16-بەتلەر]. بۇ خىل يوشۇرۇن داۋالغۇش خىتاينى ئۆزىنىڭ رۇسىيەگە تۇتقان تاشقى سىياسەت بوشلۇقىنى يەنە بىر قېتىم قايتىدىن بەلگىلەشكە ۋە موسكۋادىكى يېڭى رەھبەرنىڭ كىم بولىدىغانلىقىنى كۆزىتىشكە مەجبۇر قىلىدۇ[15، 16-بەتلەر].
رۇسىيە ئۇكرائىنا ئۇرۇشى بىلەن ئۆزىنىڭ دۆلەت كۈچىنى، ئىقتىسادىي بايلىقىنى ۋە خەلقئارادىكى قۇدرەت ئوبرازىنى مىسلىسىز دەرىجىدە خورىتىپ تۈگەتتى[14-بەت]. فىئونا خىل خانىمنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا رۇسىيە تەرەپتە ئۇكرائىنا ئۇرۇشى باشلانغاندىن تارتىپ جەمئىي 375 مىڭدىن ئارتۇق كىشى قازا قىلغان بولۇپ، بۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ كۆپ ئادەم قازا قىلغان قۇرۇقلۇق ئۇرۇشىدۇر[15-بەت]. رۇسىيە ئۈچۈن بۇ ئۇرۇشنىڭ كۈتۈلگەندەك تېز سۈرئەتتە غەلىبە بىلەن ئاخىرلىشالماسلىقى دۆلەتنى ئۇزۇن يىللىق پاتقاققا پاتۇرۇپ قويدى ۋە خىتاينىڭ نەزىرىدە رۇسىيەنى كۈچلۈك بىر سىياسىي ھەمراھ ئەمەس، بەلكى ئاجىز بىر «كۈچى تۈگىگەن گەۋدە» سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈردى[14، 15-بەتلەر].
يەنە بىر تەرەپتىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى دونالد ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ياراتقان سىرلىق، تۇراقسىز ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان تاشقى سىياسەت يۆنىلىشلىرى بېيجىڭ بىلەن موسكۋانى داۋاملىق بېسىم ئاستىدا تۇتماقتا[12، 13-بەتلەر]. غەرب ئىتتىپاقىنىڭ تارىخىي كۆلەم جەھەتتىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئېنىقسىز يۈزلىنىشلىرى سەۋەبىدىن ئۆز-ئۆزىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا باشلىشى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنى تېخىمۇ كۆپ قۇتۇپلىق ۋە مۇرەككەپ ئورۇنغا ئېلىپ كەلمەكتە[12، 13-بەتلەر]. بۇ خىل يېڭى تەڭپۇڭلۇق شارائىتىدا بېيجىڭ تەرەپ ئۆزىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئىقتىسادىي زەنجىرىنى قۇتقۇزۇپ قېلىش ئۈچۈن، موسكۋا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى يوشۇرۇن شەكىلدە تەڭشەشكە ئېھتىياج ھېس قىلىشى مۇمكىن[13، 16-بەتلەر].
8. خۇلاسە
يىغىپ ئېيتقاندا، برۇكىڭس ئىنستىتۇتى جۇن ل. تورنتون خىتاي تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن 2026-يىلى 7-ئىيۇل ئېلان قىلىنغان بۇ سۆھبەت دوكلاتى بېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك مۇناسىۋەتلىرىنى چۈشىنىشتە قىممەتلىك بىر مەنبە تەمىنلەيدۇ[1-بەت]. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ بۈگۈنكى مۇناسىۋىتى ئوچۇق ھەربىي ئىتتىپاقداشلىقتىن بەكرەك، خەلقئارالىق بېسىم بىلەن شەكىللەنگەن ئۆز-ئارا پايدىلىنىش خاراكتېرىدىكى «ۋەزىيەت مۇناسىۋىتى» دۇر[3، 9-بەتلەر]. ئىككى تەرەپ بۈگۈنكى دۇنيادا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى غەرب تەرتىپىگە قارشى تۇرۇشتا ئورتاق مەيدانغا ئىگە بولسىمۇ، ئاستىدىكى تارىخىي ئىشەنچسىزلىك ۋە يوشۇرۇن چېگرا كىرىزىسلىرى تېخى تۈگەپ كەتكەن ئەمەس[10، 11-بەتلەر].
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن ئەڭ ئاقىلانە سىياسىي يول بېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىغا سۈنئىي قارشىلىق قوزغىتىش ئەمەس، بەلكى ئۇلار ئوتتۇرىسىدا ئاللىبۇرۇن مەۋجۇت بولغان مۇشۇ ئىچكى ئىشەنچسىزلىك ۋە يوشۇرۇن مەنپەئەت توقۇنۇشى كۆزنىكىدىن پايدىلىنىش ھەمدە تاشقى تاكتىكا ئارقىلىق ئىككى دۆلەتنىڭ تېخىمۇ تېز ۋە تېخىمۇ چوڭقۇر يېقىنلىشىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر[13-بەت]. خەلقئارا تەرتىپنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى كۆپ دەرىجىدە بېيجىڭنىڭ بۇ سوغۇق ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلارنى داۋاملىق قانداق باشقۇرىدىغانلىقى ۋە رۇسىيەنىڭ كۈچ خوراش جەريانىنى قانداق تەڭشەيدىغانلىقى بىلەن بەلگىلىنىدۇ[12، 16-بەتلەر].
مەنبە دوكلات:
Czin, J. A., Hill, F., & Kim, P. M. (2026, July 7). No limits? Testing the China-Russia relationship. The Beijing Brief[Audio podcast transcript]. John L. Thornton China Center, The Brookings Institution.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
