تۆۋەن سەۋىيەلىك تىنچلىق، يۇقىرى دەرىجىلىك چەتكە قېقىش

2026-يىلى 20-ئاۋغۇست

تالىبان ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى ئافغانىستاننىڭ بەش يىلى

2021-يىلى 15-ئاۋغۇستتىن 2026-يىلى ئاۋغۇستقىچە

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

قىسقىچە مەزمۇن: بۇ ماقالە 2021-يىلى 15-ئاۋغۇستتىن 2026-يىلى ئاۋغۇستقىچە بولغان تالىبان ھاكىمىيىتىنى «ھاكىمىيەتنىڭ مۇستەھكەملىنىشى، دۆلەتنىڭ ئورگانلىشىشى ۋە جەمئىيەتنىڭ پاراۋانلىقى» دېگەن ئۈچ ئايرىم ئۆلچەمدە باھالايدۇ. ئاساسىي خۇلاسە شۇكى، تالىبان يۇقىرى سەۋىيەلىك ئۇرۇشنى ئازايتىپ، زېمىن، باج ۋە بىخەتەرلىك ئۈستىدىكى كونترولنى كۈچەيتتى، لېكىن سايلام، ئاساسىي قانۇن، ۋەكىللىك ۋە ئاياللارنىڭ ئاممىۋى ھاياتى بولمىغانلىقى ئۈچۈن بۇ نەتىجە قانۇنغا تايانغان، جەمئىيەت قوبۇل قىلغان مۇقىم دۆلەتكە ئايلىنالمىدى. 2025-يىلدىكى 4.8 پىرسەنتلىك ئىقتىسادىي ئېشىش نوپۇس ۋە قايتقۇچىلار بېسىمىدا كىشى بېشىغا 5.6 پىرسەنتلىك تۆۋەنلەش بىلەن بىللە ماڭدى. ئاياللارغا قويۇلغان يۈزدىن ئارتۇق چەكلىمە بولسا ئىنسان كۈچى ۋە خەلقئارا قانۇنىيلىقنى ئۇزۇن مۇددەتلىك زىيانغا ئۇچراتتى. شۇڭا بەش يىللىق نەتىجە «ئۇرۇشتىن كېيىنكى مۇقىملىق»تىن كۆپرەك، ھەربىي توقۇنۇشنىڭ ئورنىغا سىياسىي يالغۇزلاشتۇرۇش، نامراتلىق دەسسىگەن «سەلبىي تىنچلىق»تۇر.[1][4][5][7][29][30]

ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئافغانىستان، تالىبان، ئافغانىستان ئىسلام ئەمىرلىكى، شەرىئەت، ئاياللار ھوقۇقى، خەلقئارا ئېتىراپ، ئىقتىساد، بىخەتەرلىك

تەييارلانغان ۋاقتى: 2026-يىلى 16-ئاۋغۇست

كىرىش: بەش يىللىق دەۋرنى قانداق ئۆلچەش كېرەك؟

2021-يىلى 15-ئاۋغۇستتا كابۇلنىڭ يىقىلىشى پەقەت بىر ھۆكۈمەتنىڭ ئالماشقانلىقى ئەمەس، بەلكى يىگىرمە يىللىق خەلقئارالىق دۆلەت قۇرۇش تەجرىبىسىنىڭ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى ھەربىي ئارىلىشىشنىڭ ۋە تالىباننىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىسيانچىلىق ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا سىناققا چۈشكەن پەيتى ئىدى. 2026-يىلى ئاۋغۇستقا كەلگەندە، ئارىدا ئۆتكەن بۇ ۋاقىت بىر ھادىسە توغرىسىدىكى دەسلەپكى تەسىراتتىن ھالقىپ، يېڭى ھاكىمىيەتنىڭ قانداق تۈزۈمگە ئايلانغانلىقىنى باھالاشقا يېتەرلىك بولدى. شۇڭا بۇ بەش يىلنى تەھلىل قىلىش ئافغانىستاننىڭلا ئەمەس، قوراللىق ئىسلامىي ھەرىكەتنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش قابىلىيىتى ۋە غەربنىڭ دۆلەت قۇرۇش مودېلىنىڭ چېكى ھەققىدىكى مۇھىم سىياسىي تەجرىبىدۇر.[1][11]

بۇ دەۋرنى بىرلا ئۆلچەم بىلەن، مەسىلەن «ئۇرۇش ئازايدى» ياكى «ئاياللارنىڭ ھوقۇقى يوقىتىلدى» دېگەن يەككە ھۆكۈم بىلەن چۈشەندۈرۈش يېتەرلىك ئەمەس. توغرا باھالاش ئۈچ قاتلامنى بىرلىكتە كۆرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ: بىرىنچىسى، دۆلەتنىڭ زوراۋانلىقنى كونترول قىلىش، باج يىغىش ۋە بۇيرۇقنى ئورۇنلىتىش ئىقتىدارى؛ ئىككىنچىسى، قانۇن، ۋەكىللىك، ھېساب بېرىش ۋە سىياسىي قانۇنىيلىق؛ ئۈچىنچىسى، پۇقرالارنىڭ بىخەتەرلىك، كىرىم، مائارىپ ۋە ئەركىنلىكتىن ئەمەلىي بەھرىمەن بولۇش سەۋىيەسىدۇر. بۇ ئۆلچەملەر بويىچە قارىغاندا، ھاكىمىيەتنىڭ نىسبەتەن مۇستەھكەملىنىشى بىلەن دۆلەت ۋە جەمئىيەتنىڭ ئاجىزلىشىشى بىر ۋاقىتتا يۈز بەرگەنلىكى كۆرۈلىدۇ.[4][5][7]

ماقالە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئافغانىستانغا ياردەم بېرىش ئۆمىكى، دۇنيا بانكىسى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاياللار ئورگىنى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى زەھەرلىك چېكىملىك ۋە جىنايەت ئىشخانىسىنىڭ ئەڭ يېڭى دوكلاتلىرىنى ئاساس قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىنگلىزچە، ئەرەبچە، خىتايچە ۋە تۈركچە ئاكادېمىك ئەسەرلەر، رايون دۆلەتلىرىنىڭ رەسمىي باياناتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە تالىباننىڭ ئۆز بايانلىرىمۇ سېلىشتۇرۇلىدۇ. ھەر بىر مەنبەنىڭ ئۆزىگە خاس ئارتۇقچىلىق ۋە ئاجىزلىقلىرى بار: خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ نەق مەيدانغا كىرىشى چەكلىك، ھوقۇق تەشكىلاتلىرى نۆۋەتتىكى ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە مەركەزلەشكەن، رەسمىي باياناتلار بولسا قانۇنىيلىق يارىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.[1][2][4][5][6][13][14][21][30]

بۇ كۆپ مەنبەلىك سېلىشتۇرۇشتىن چىقىدىغان ئاساسىي ھۆكۈم شۇكى، تالىبان بىر قوراللىق ھەرىكەتتىن دۆلەت زېمىنىنى ئىدارە قىلىدىغان ھاكىمىيەتكە ئايلاندى، ئەمما شەخسىي رەھبەرلىكتىن ئۈستۈن تۇرىدىغان، قانۇن بىلەن باشقۇرۇلىدىغان ۋە جەمئىيەتكە ۋەكىللىك قىلىدىغان «ئورگانلاشقان دۆلەت»كە تېخى ئايلانمىدى. ئۇنىڭ مۇقىملىقى ھەربىي غەلىبە، ئىچكى ئىتتىپاق ۋە زورلاش كۈچىگە تايىنىدۇ، ئۇنىڭ ئاجىزلىقى بولسا جەمئىيەتنىڭ يېرىمىنى ئاممىۋى ھاياتتىن چىقىرىۋېتىش، ئىقتىسادتا ياردەمگە باغلىنىش ۋە خەلقئارا قانۇنىيلىقنىڭ كەملىكىدىن كېلىدۇ. بۇ «مۇستەھكەم ھاكىمىيەت، ئاجىز دۆلەت، زەئىپ جەمئىيەت» تىن ئىبارەت ئۈچلۈك تەسۋىر بەش يىللىق دەۋرنىڭ ئەڭ توغرا تەسۋىرىدۇر.[7][9][12]

بەش يىللىق دەۋرنىڭ سانلىق ئىزنالىرى

كۆرسەتكۈچسانئانالىز مەنىسىمەنبە
ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىشنىڭ 2025-يىللىق ئېشىشى4.8%ئومۇمىي ئەسلىگە كېلىش بار، ئەمما ئائىلە بېشىغا بايلىق كۆپەيمىگەن[4]
كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئىشلەپچىقىرىش−5.6%نوپۇس ۋە قايتقۇچىلار ئېشىشى ئومۇمىي ئېشىشنى بېسىپ كەتكەن[4]
2025-يىلدىكى قايتقۇچىلار3.7 مىليونخىزمەت، ئۆي، يەر ۋە مۇلازىمەتكە جىددىي بېسىم[4]
نوپۇسنىڭ تەخمىنىي ئېشىشى11%ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىشنى كىشى بېشىغا بۆلگەندە تۆۋەنلەش[4]
دۆلەت كىرىمى / ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش19.8%باج-تاموژنا ئىقتىدارى كۈچەيگەن، ئاشكارا خامچوت يەنىلا كەم[4]
نۆۋەتتىكى ھېساب قىزىل رەقىمى36.1%ئىمپورت، ياردەم ۋە تاشقى نەق پۇلغا چوڭقۇر باغلىنىش[4]
2026-يىلى مارتتىكى يىللىق پۇل پاخاللىقى7.6%تۆۋەن تەلەپكە قارىماي باھا بېسىمى قايتىدىن كۈچەيگەن[4]
ئۆيدىن ئايدا ئىككى قېتىم ياكى ئاز چىقىدىغان ئاياللار52%ئاممىۋى ھاياتتىن سىستېمىلىق ئايرىلىش[5]
روھىي سالامەتلىكىنى ناچار ياكى ئىنتايىن ناچار دېگەن ئاياللار70%چەكلىمىنىڭ جەمئىيەت-سالامەتلىك تەننەرخى[5]
مائارىپقا ئېرىشىش يولى تۆۋەنلىگەنلىكىنى بىلدۈرگەن ئاياللار76%بىر ئەۋلادنىڭ ئىنسانىي كاپىتالىغا ئۇزۇن زىيان[5]
ئاياللارنىڭ پۇرسەتكە ئېرىشىشدە تالىبان بىلەن قىممەت قاراش پەرقى بار دەپ قارىغانلار91%ئىجتىمائىي رازى بولۇش بىلەن زورلاپ ئىتائەت قىلدۇرۇشنىڭ پەرقى[5]
2025-يىللىق كۆكنار تېرىلغۇسى10,200 گېكتار2024-يىلدىن 20% تۆۋەن، زەھەرلىك زىرائەتنى چەكلەش ئىقتىدارى[6]
2025-يىللىق ئەپيۇن مەھسۇلاتى296 توننا2024-يىلدىن 32% تۆۋەن، دېھقان كىرىمى ۋە سۈنئىي زەھەر خەتىرى بار[6]
ئافغانىستاندا مەۋجۇت قوراللىق/تېررورلۇق گۇرۇپپىلار20 دىن ئارتۇقتۆۋەن كۆرۈنۈشلۈك، ئەمما رايونلاشقان بىخەتەرلىك خەتىرى[2]

ئەسكەرتىش: پىرسەنتلەر مۇناسىۋەتلىك مەنبەنىڭ ۋاقىت دائىرىسىگە تەۋە؛ ئىشلەپچىقىرىش ۋە نوپۇس سانلىرى مۆلچەر بولۇپ، ئوخشاش بىر «پاراۋانلىق» ئۆلچىمى دەپ ئوقۇلماسلىقى كېرەك.[2][4][5][6]

تالىباننىڭ قايتىپ كېلىشى: ئىچكى چىرىش بىلەن تاشقى چېكىنىشنىڭ قوشۇلۇشى

تالىباننىڭ 2021-يىلى قايتا ھاكىمىيەتكە كېلىشىنى پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ چېكىنىشى بىلەنلا چۈشەندۈرگىلى بولمايدۇ. ئافغانىستان جۇمھۇرىيىتىدە سايلام تالاش-تارتىشى، ھاكىمىيەتنىڭ كابۇلغا ھەددىدىن زىيادە مەركەزلىشىشى، ۋىلايەتلەرگە تەڭسىز بايلىق تەقسىم قىلىش، چىرىكلىك ۋە ھامىيلىق تورى دۆلەت بىلەن يېزا جەمئىيىتى ئارىسىدىكى ئىشەنچنى پارچىلاپ بولغان ئىدى. ئەسكەر سانى ۋە مەبلەغ قەغەزدە زور كۆرۈنگەن بولسىمۇ، نۇرغۇن قىسىملارنىڭ مائاش، تەمىنات، ئاۋىئاتسىيە ياردىمى ۋە سىياسىي رەھبەرلىككە تايىنىشى ئۇلارنى ئۆز ئالدىغا ئۇرۇش قىلىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قىلدى.[11][19][27]

تالىبان بولسا مەغلۇب بولغان بىر توپ سۈپىتىدە ئەمەس، يوشۇرۇن دۆلەت تورى سۈپىتىدە ساقلىنىپ قالدى. ئۇ يېزا رايونلىرىدا كۆلەڭگە ۋالىيلار، شەرىئەت سوتلىرى، باج ۋە يول ھەققى يىغىش تۈزۈمى، يەرلىك قوماندانلار بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە ۋە مەدرىسە-قەبىلە تورىنى قۇرۇپ چىقتى. بۇ تۈزۈم ھەمىشە ئادىل ياكى قانۇنىي بولمىسىمۇ، رەسمىي سوتلارنىڭ پارىخورلۇقى ۋە ئاستىلىقىدىن نارازى بولغان بەزى جامائەتلەرگە تېز ھۆكۈم ۋە مۇقىم قائىدە تەمىنلىدى. مۇشۇ «ئىسيانچى ئىدارە» كېيىنكى كۈندە مىنىستىرلىق ۋە ۋىلايەتلىك باشقۇرۇشقا كۆچۈرۈلگەن تەشكىلىي يادرو بولدى.[11][20][27]

تاشقى ئامىللارنىڭ ئىچىدە 2020-يىللىق دوھا كېلىشىمى ھالقىلىق رول ئوينىدى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن تالىبان ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن بۇ كېلىشىم كابۇل ھۆكۈمىتىنى سۆھبەتنىڭ مەركىزىدىن سىرتقا سۈرۈپ، تالىبانغا خەلقئارالىق سىياسىي سالاھىيەت بەردى. چېكىنىش كۈنتەرتىپى تالىبانغا ۋاقىت، جۇمھۇرىيەتكە بولسا ۋاقىت چەكلىمىسى ياراتتى. پاكىستاندىكى پاناھگاھ ۋە ئەشيا تورى، قاتارنىڭ ۋاسىتىچىلىق مەيدانى، غەرب دۆلەتلىرىدىكى ئۇرۇشتىن چارچاش ھېسسىياتى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىچكى سىياسىي قارارى بۇ يۆنىلىشنى كۈچەيتتى.[10][11][16][28]

2021-يىلى يازدىكى تېز يىمىرىلىش ئومۇمىي ھەربىي غەلىبىدىن كۆپرەك، سىياسىي-روھىي زەنجىرسىمان يىقىلىش ئىدى. تالىبان كۆپلىگەن ناھىيە ۋە ۋىلايەتلەردە يەرلىك ئاقساقاللار، قىسىم باشلىقلىرى ۋە ۋالىيلار بىلەن تەسلىم بولۇش كېلىشىمى تۈزدى. كابۇلنىڭ ياردەم بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشەنچ يوقالغاندا، ھەر بىر رايوننىڭ ئۆز ئالدىغا كېلىشىم قىلىشى تېزلىشىپ كەتتى. پىرېزىدېنت ئەشرەف غەنىنىڭ دۆلەتتىن چىقىپ كېتىشى ئاخىرقى بۇيرۇق زەنجىرىنى ئۈزدى. شۇڭا كابۇلنىڭ يىقىلىشى تالىباننىڭ كۈچى بىلەنلا ئەمەس، جۇمھۇرىيەتنىڭ بىرلىككە كەلگەن سىياسىي ئىرادىنى يوقىتىشى بىلەن يۈز بەردى.[11][19][27]

تالىبان بۇ نەتىجىنى «ئىشغالدىن ئازاد بولۇش» ۋە «ئىسلامىي غەلىبە» دەپ تونۇشتۇردى. 2026-يىللىق بەش يىللىق باياناتىدا ئىگىلىك ھوقۇق، مىللىي بىرلىك، شەرىئەت ۋە بىخەتەرلىكنى ئۆزىنىڭ قانۇنىيلىق مەنبەسى قىلىپ كۆرسەتتى.[13] بۇ بايان ئۇرۇشتىن ھارغىنلىققا پاتقان كەتكەن جەمئىيەتنىڭ مەلۇم بىر قاتلىمىدا ئەكس سادا ياراتقان بولسىمۇ، ئۇ سايلام ياكى ئومۇمىي خەلق رازىلىقى بىلەن سىنالمىدى. گېرمانىيە دولقۇنلىرىنىڭ 2026-يىللىق دوكلاتى بىلەن تۈركىيە رادىيو-تېلېۋىزىيە شىركىتىنىڭ شۇ يىللىق ئوبزورىمۇ مۇشۇ مەسىلىنى پەرقلىق نۇقتىدىن ئايدىڭلاشتۇرىدۇ: بىرى ئاچلىق ۋە قىزلارنىڭ مەكتەپتىن مەھرۇملىقىنى، يەنە بىرى بىخەتەرلىك، باج ۋە قۇرۇلۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ.[29][30]

قوراللىق ھەرىكەتتىن ھاكىمىيەت ماشىنىسىغا: ئورگانلىشىشنىڭ چېكى

تالىبان ھاكىمىيەتنى ئۆتكۈزۈۋالغاندىن كېيىن ئىلگىرىكى دۆلەتنىڭ مىنىستىرلىق، مەركىزىي بانكا، تاموژنا، ۋىلايەت ۋە ناھىيە قۇرۇلمىلىرىنى پۈتۈنلەي بىكار قىلمىدى. ئۇلارنىڭ ئۈستىگە ئۆز ئەمىر-قوماندانلىرىنى قويۇپ، تېخنىكىلىق خادىملارنىڭ بىر قىسمىنى ساقلاپ قالدى. بۇ ئۇسۇل توك، تاموژنا، ھۆججەت، بانكا ۋە سودا قاتارلىق كۈندىلىك خىزمەتلەرنىڭ ئۈزۈلۈپ قالماسلىقىغا ياردەم بەردى. لېكىن سىياسىي ھوقۇقنىڭ قەندىھاردىكى مىنىستىرلىقلاردىن يۇقىرى دىنىي رەھبەرلىك ۋە ئەمىرنىڭ پەرمانلىرىغا باغلىنىشى، مەمۇرىي تۈزۈمنى مۇستەقىل ئورگان ئەمەس، ھەرىكەتنىڭ ئىجرا قورالىغا ئايلاندۇردى.[7][19][25]

بەش يىل ئىچىدە كۆرۈلگەن ئەمەلىي نەتىجىلەرنى ئىنكار قىلىشقا بولمايدۇ. تالىبان كۆپ قىسىم زېمىندا بىرلا بۇيرۇق زەنجىرىنى ئورنىتىپ، ئىلگىرىكى كۆپ قاتلاملىق تەكشۈرۈش پونكىتلىرى ۋە رەقىب قوراللىق كۈچلەرنى ئازايتتى. تاموژنا بىلەن ئىچكى باجنى مەركەزلەشتۈردى، بەزى يول ۋە سۇ قۇرۇلۇشلىرىنى داۋاملاشتۇردى. تۈركىيە رادىيو-تېلېۋىزىيە شىركىتى بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەرنى كۆرۈنەرلىك بايان قىلىدۇ، دۇنيا بانكىسىمۇ ئافغانىستان دۆلەت كىرىمىنىڭ يۇقىرىلىغانلىقىنى خاتىرىلەيدۇ. ئەمما باج يىغىشنىڭ ياخشىلىنىشىنىڭ ئۆزىلا ھەرگىزمۇ ئاشكارا خامچوت، مۇستەقىل تەپتىش ياكى ئادىل خىزمەت تەقسىماتى دېگەنلىكتىن دېرەك بەرمەيدۇ.[4][7][30]

ئورگانلىشىشنىڭ ئەڭ چوڭ توسالغۇسى قانۇن بىلەن پەرماننىڭ مۇناسىۋىتىدۇر. ئاساسىي قانۇن يوق، قانۇن چىقىرىدىغان سايلانغان مەجلىس يوق، سوتلارنىڭ پەرماننى تەكشۈرۈش ھوقۇقى يوق. خادىملارنىڭ تەيىنلىنىشىدە سادىقلىق، دىنىي تەربىيە ۋە ھەرىكەت ئىچىدىكى خىزمەت تارىخى كەسپىي سالاھىيەتتىن ئۈستۈن تۇرالايدۇ. خىتاي سودا مىنىستىرلىقىنىڭ 2025-يىللىق دۆلەتلەر ئەھۋالى قوللانمىسىمۇ ئافغانىستاننىڭ مەبلەغ سېلىش مۇھىتىدىكى قائىدىنىڭ ئۆزگىرىشچانلىقى، بىخەتەرلىك ۋە گۇرۇھ ئىچىدىكى خەتەرلەرنى ئالاھىدە ئەسكەرتىدۇ. بۇ رەسمىي خىتاي مەنبەسى بولغاچقا، ئۇ يەردىكى كان ئېچىش پۇرسىتىنى چوڭايتىش غەرىزىنى نەزەردىن ساقىت قىلماي كېرەك.[7][22][25]

بىخەتەرلىك ساھەسى بۇ قوش ماھىيەتنى تېخىمۇ روشەن كۆرسىتىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئافغانىستانغا ياردەم بېرىش ئۆمىكى 2026-يىلى ساقچى ۋە بىخەتەرلىك ئورگانلىرىدا ئىچكى ھېساب سۈرۈشتۈرۈش بۆلۈملىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى خاتىرىلىدى. بۇ تالىباننىڭ پۈتۈنلەي قائىدىسىز قوراللىق توپ ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن ئەرز يوللىرىنىڭ ئاشكارا ئەمەسلىكى، نەتىجىنىڭ ئېلان قىلىنمايدىغانلىقى، ئۆچ ئېلىشتىن قورقۇش ۋە ئاياللارنىڭ بۇ يوللارغا ئۇلىشالماسلىقى ھېساب بېرىشنى شەكىلۋازلىققا ئايلاندۇرىدۇ.[3]

شۇڭا «تالىبان دۆلەتكە ئايلاندىمۇ؟» دېگەن سوئالغا ئىككى قىسىملىق جاۋاب بېرىش كېرەك. ئەگەر دۆلەت دېگىنىمىز زېمىن، خەزىنە، قورال ۋە بۇيرۇقنى كونترول قىلىدىغان مەركەز بولسا، جاۋاب كۆپ جەھەتتىن ھەئە. ئەگەر دۆلەت دېگىنىمىز شەخسلەردىن ئۈستۈن قانۇن، ئالماشتۇرغىلى بولىدىغان رەھبەرلىك، پۇقرالارنىڭ باراۋەر ھوقۇقى ۋە ھېساب بېرىدىغان ئورگانلار بولسا، جاۋاب ياق. ئارنې ستراند تەسۋىرلىگەن يەرلىك سۆھبەت بوشلۇقى مەۋجۇت بولسىمۇ، ئۇ ئومۇمىي سىياسىي ھوقۇق ئەمەس. تالىباننىڭ ھازىرقى شەكلى «ھەرىكەت-دۆلەت» بولۇپ، بىرىنچى قىسىم ئىككىنچىسىنى بويسۇندۇرىدۇ.[9][25]

ھەقىقىي قارار مەركىزى، ئىچكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە ۋەكىللىك

ھەقىقىي قارار چىقىرىش كۈچىنىڭ مەركىزى كابۇلدىكى كابىنېت ئەمەس، قەندىھاردىكى ئەمىر ھىبەتۇللاھ ئاخۇنزادە، ئۇنىڭ دىنىي مەسلىھەتچىلىرى ۋە رەھبەرلىك شۇراسىدۇر. ئەمىر يۇقىرى دەرىجىلىك تەيىنلەش، شەرىئەتكە دائىر سىياسەت، ئاياللار مائارىپى ۋە ئاممىۋى ئەخلاققا ئائىت ئاخىرقى سۆزنى قىلىدۇ. كابۇلدىكى ئىجرائىيە ئورگانلىرى تېخنىكىلىق ۋە كۈندىلىك باشقۇرۇشنى ئېلىپ بارسىمۇ، قەندىھارنىڭ پىكرىي سىزىقىدىن چىقىپ كېتەلمەيدۇ. دىنىي ئۆلىمالارنىڭ ھاكىمىيەتتىكى ئورنى شەرئىي قانۇنىيلىق بىلەن سىياسىي كونترولنى بىر زەنجىرگە باغلايدۇ.[7][12][17]

تالىبان ئىچىدىكى كۈچ توپلىرىنى مۇقىم پارتىيە قاناتلىرىدەك چۈشىنىش توغرا ئەمەس. قەندىھار چەمبىرىكى ئىدىيە ۋە تەيىنلەشنى؛ ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى سىراجىددىن ھەققانىغا باغلانغان ھەققانى تورى بىخەتەرلىك ۋە پايتەختتىكى تەسىرنى؛ مۇئاۋىن باش ۋەزىر ئابدۇلغېنى بەرادەرگە يېقىن دوھا سۆھبەتچىلىرى تاشقى دىپلوماتىيە ۋە ئىقتىسادىي ئالاقىنى؛ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى مۇھەممەد ياقۇبقا يېقىن قىسىملار ھەربىي ئاپپاراتنى كۈچ مەنبەسى قىلىدۇ. بۇ تورلار رىقابەتلەشسىمۇ، خىزمەت، مەنپەئەت، ئورتاق جەڭ تارىخى ۋە ئەمىرگە بەيئەت ئۇلارنى بىرلەشتۈرىدۇ.[11][12][19]

ئىچكى ئىختىلاپلار ھەقىقىي مەۋجۇت، بولۇپمۇ قىزلار مائارىپى، خەلقئارا ياردەمگە يول ئېچىش، تاراتقۇلارغا مۇئامىلە ۋە ھوقۇقنىڭ قەندىھارغا توپلىنىشىدا پەرق بار. بەزى كابۇل ئەمەلدارلىرىنىڭ ئاشكارا ياكى يېرىم ئاشكارا باياناتلىرى تۈزۈمنىڭ ئىچىدە ئەمەلىيەتچىل يولنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن 2026-يىلىغىچە بۇ پەرق سىياسەتنى ئۆزگەرتەلەيدىغان بىرلەشمە قاناتقا ئايلانمىدى. چاسام سارىيى ۋە يېقىنقى ئاكادېمىك تەتقىقاتلارنىڭ ئورتاق قارىشىچە، ئىختىلاپلارنى «پات يېقىندا پارچىلىنىش» دەپ ئوقۇش ئارتۇقچە ئۈمىدۋارلىق. ھەر قايسى تورلارنىڭ ھاكىمىيەتنى ساقلاشتىكى ئورتاق مەنپەئەتى ئۇلارنىڭ تالاش-تارتىشىدىن زور.[9][12][17]

ۋەكىللىك جەھەتتىن، ھۆكۈمەت ئاساسەن پۇشتۇ، سۈننىي-ھەنەفىي ۋە ئەر دىنىي خادىملارنىڭ ھۆكۈمىتىدۇر. تاجىك، ئۆزبېك، ھەزارە ۋە باشقا مىللەتلەردىن بەزى شەخسلەر تۆۋەن ياكى ئوتتۇرا ئورۇنغا تەيىنلەنگەن بولسىمۇ، ئۇلار مۇستەقىل سىياسىي جامائەتنىڭ ۋەكىلى ئەمەس، ھەرىكەتكە سادىق شەخسلەر سۈپىتىدە تاللانغان. شىئە دىنىي رەھبەرلىرى، سىياسىي پارتىيەلەر، سابىق جۇمھۇرىيەت خادىملىرى، پۇقرالار جەمئىيىتى ۋە ئاياللار قارار چىقىرىشتىن سىرتتا قالدۇرۇلغان. بۇ تۈزۈم «بىز بارلىق ئافغانلارغا ۋەكىللىك قىلىمىز» دەيدۇ، ئەمما ۋەكىللىكنى سايلام ياكى ئەركىن كېڭەش ئارقىلىق ئۆلچەشكە يول قويمايدۇ.[7][19][25]

تالىبان شۇڭا خەلق ئىرادىسىدىن ئەمەس، باشقا تۆت خىل مەنبەدىن قانۇنىيلىق ئىزدەيدۇ: شەرىئەتكە خىزمەت قىلىش، تاشقى كۈچنى مەغلۇپ قىلىش، ئۇرۇشنى ئازايتىش ۋە مەمۇرىي خىزمەت كۆرسىتىش. بۇلارنىڭ بىر قىسمى ئەمەلىي ئىقتىدارغا تايىنىدۇ، بىر قىسمى سىمۋوللۇق دىنىي بايان، يەنە بىر قىسمى زورلۇق كۈچكە تايىنىدۇ. رەسمىي «غەلىبە كۈنى» باياناتى بىلەن دۆلەت كونتروللۇقىدىكى تاراتقۇلار بىخەتەرلىك ۋە قۇرۇلۇشنى بۇ قانۇنىيلىقنىڭ دەلىلى قىلىدۇ، لېكىن سايلام، ئاساسىي قانۇن ۋە ئەركىن جامائەت مۇنازىرىسى بولمىغاندا، بۇ قانۇنىيلىق جەمئىيەتنىڭ پەقەت قانچىلىك ئىتائەت قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ، قانچىلىك رازىلىقىنى ئەمەس.[7][13][30]

شەرىئەت دۆلىتى، 1996–2001-يىللار ئارىسىدىكىدەك ۋەزىيەت ۋە پەرق

تالىباننىڭ دۆلەت چۈشەنچىسىدە خەلق ئىگىلىكىگە ئەمەس، شەرىئەتنىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە ئەمىرگە ئىتائەت قىلىشقا ئالدىنلىق بېرىلىدۇ. ئەمىر «قانۇن چىقارغۇچى» بولۇشنى رەت قىلىپ، ئۆزىنى ئىلاھىي قانۇننى ئىجرا قىلغۇچى دەپ كۆرسىتىدۇ، ئەمما قايسى فىقھىي قاراشنىڭ قانداق سىياسەتكە ئايلىنىدىغانلىقىنى ئەمىر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئۆلىمالار بەلگىلەيدۇ. نەتىجىدە شەرىئەتنىڭ مەنىسى جەمئىيەتتىكى كۆپ خىل ئىسلامىي قاراشلار ئارىسىدىكى مۇنازىرىدىن ئەمەس، يۇقىرىدىن تۆۋەنگە پەرمان بىلەن مۇقىملاشتۇرۇلىدۇ. بۇ تۈزۈم دىنىي قانۇنىيلىقنى مەركەزلەشتۈرگەن سىياسىي ئىتائەت تۈزۈمىگە ئايلاندۇرىدۇ.[8][20]

2021-يىلدىن كېيىن بۇ قاراش تېخىمۇ ئورگانلاشتى. ياخشىلىققا بۇيرۇپ يامانلىقتىن توسۇش مىنىستىرلىقى، دىنىي سوتلار، پەرمان توپلىمى ۋە ئۆلىمالار يىغىنى ئارقىلىق كىيىم، ھەرىكەت، سەپەر، تاراتقۇ، ئىبادەت ۋە جىنسىي ئايرىشقا دائىر قائىدىلەر دۆلەتنىڭ كۈندىلىك مەمۇرىيىتىگە كىرگۈزۈلدى. ھارۇن رەھىمى بۇنى پەقەت ئەخلاق ساقچىلىقىنىڭ قايتىشى ئەمەس، بەلكى «ياخشىلىققا بۇيرۇش»نى ھۆكۈمەتنىڭ ئۆزىنى ئىسپاتلاش ۋە ئىجرا تورىغا ئايلاندۇرۇش جەريانى دەپ كۆرسىتىدۇ. دىنىي ئۆلىمالار شۇ ئارقىلىق قانۇنىيلىق بەرگۈچى ھەم كونترول قىلغۇچى سىنىپقا ئايلاندى.[8][17]

1996–2001-يىللاردىكى بىرىنچى ئەمىرلىك بىلەن ئەڭ چوڭ ئوخشاشلىق ئاياللارنىڭ ئايرىپ باشقۇرۇلۇشى، قاتتىق جازالار، سىياسىي كۆپ خىللىقنى رەت قىلىش ۋە سۈننىي-ھەنەفىي، دىيوبەندى تەسىرىدىكى شەرىئەت چۈشەنچىسىدۇر. ئىككى دەۋردىمۇ سايلاملىق پارلامېنت ۋە خەلقنىڭ ئاساسىي قانۇن ئارقىلىق ھوقۇق بېرىشى رەت قىلىندى. دەسلەپتە «تالىبان 2.0» دەپ ئاتالغان يۇمشاش ئۈمىدى، بولۇپمۇ قىزلار مائارىپى ۋە ئاياللار خىزمىتىدە، ۋاقىتلىق دىپلوماتىك تىلنىڭ ماھىيەتلىك ئۆزگىرىش ئەمەسلىكىنى كۆرسەتتى.[16][20][27]

پەرق بولسا ئۇسۇل ۋە دۆلەت ئىقتىدارىدا. ھازىرقى تالىبان رەقەملىك تاراتقۇ، كۆپ تىللىق بايانات، پاسپورت-تاموژنا سىستېمىسى، مەركىزىي بانكا، كان كېلىشىمى، رايون دىپلوماتىيەسى ۋە خەلقئارا ياردەم ماشىنىسىنى ئىشلىتىشنى ئۆگەندى. بىرىنچى دەۋردىكىگە قارىغاندا، ئۇ خەلقئارا ۋە رايون دۆلەتلىرى بىلەن تېخنىكىلىق ئالاقىنى كەڭ ساقلاپ، مەمۇرىي سانلىق مەلۇمات ۋە مالىيە ئېقىمىغا ئەھمىيەت بەردى. لېكىن بۇ زامانىۋىلىشىش ھوقۇقنىڭ زامانىۋىلىشىشى ئەمەس، بەلكى چەكلەشنىڭ پەرمان، مىنىستىرلىق ۋە سانلىق كونترول ئارقىلىق تېخىمۇ مۇنتىزىملىشىشىدۇر.[8][11][19]

سايلام، ئاساسىي قانۇن، قانۇنلۇق ئۆكتىچىلەر ۋە مۇستەقىل سوت تەكشۈرۈشىنىڭ يوقلۇقى تۈزۈمنىڭ ئىچكى قانۇنىيلىقىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ، چۈنكى ھوقۇقنى تىنچ يول بىلەن يەتكۈزۈش ياكى خاتا سىياسەتنى تۈزىتىش مېخانىزمى يوق. ئۇ يەنە خەلقئارا ئېتىراپنى توسۇپ، ياردەم، مەبلەغ ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى شەرتلىك ھالەتتە قالدۇرىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇستەقىل باھاسى شەرتلىك ئالاقە، ئاياللارنىڭ قاتنىشىشى ۋە خەلقئارا مەسئۇلىيەتنى بىر يول خەرىتىسىگە باغلىغان. تالىبان بولسا ئېتىراپنى ئالدىنقى شەرتسىز ھوقۇق دەپ قارايدۇ. بۇ ئىككى قاراش ئارىسىدىكى پەرق ئۆتكەن بەش يىلدا كىچىكلىمىدى.[7][10][25]

ئاياللار، كىشىلىك ھوقۇق، تاراتقۇ ۋە ئاز سانلىقلار

تالىبان ھاكىمىيىتى ئېلىپ كەلگەن ئەڭ ئېغىر ئاقىۋەتلەرنىڭ بىرى ئاياللار بىلەن قىزلارنىڭ مائارىپتىن چىقىرىۋېتىلىشىدۇر. ئوتتۇرا مەكتەپتىن يۇقىرى سەۋىيەدىكى قىزلار مائارىپى، ئۇنىۋېرسىتېت ۋە نۇرغۇن كەسپىي تەربىيە يوللىرى تاقالدى. ئايال ئوقۇتقۇچى ۋە مەمۇرىي خادىملارنىڭ خىزمىتىمۇ قاتتىق چەكلەندى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاياللار ئورگىنى 2026-يىلى ئاياللارغا قارىتىلغان يۈزدىن ئارتۇق چەكلەش بۇيرۇقىنى خاتىرىلىدى، زىيارەتكە قاتناشقان ئاياللارنىڭ 76 پىرسەنتى مائارىپقا ئېرىشىش يولىنىڭ ئازايغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ ۋاقىتلىق «بىخەتەر شارائىت يارىتىش» ئەمەس، بەلكى ئاممىۋى ھاياتنى جىنس پەرقى بويىچە قايتا قۇرۇش سىياسىتىدۇر.[5][14][29]

خىزمەت ۋە ئاممىۋى قاتنىشىشتىكى چەكلىمە مائارىپتىنمۇ كەڭ. نۇرغۇن ھۆكۈمەت ئىدارىلىرى، خەلقئارا ۋە يەرلىك تەشكىلاتلار، سالون، تەنتەربىيە، باغچا ۋە سەپەر ساھەلىرىدە ئاياللارنىڭ ئىشلىشى ياكى مۇستەقىل ھەرىكىتى توسۇلدى. مەھرەم، كىيىم ۋە يۈزنى يېپىش قائىدىسى شەخسىي تۇرمۇشنىمۇ مەمۇرىي كونترولغا كىرگۈزدى. بۇ سىياسەت بىر ئائىلىدىن ئىككىنچى كىرىم مەنبەسىنى يوق قىلىۋېتىپ، ئايال باشچىلىقىدىكى ئائىلىلەرنى ياردەمگە تېخىمۇ باغلىدى. ئاياللارنى «قوغداش» دېگەن رەسمىي تىل، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ قارار قىلىش سالاھىيىتىنى ئەر تۇغقانلىرى ۋە دۆلەت ئورگىنىغا ئۆتكۈزەپ بېرىدۇ.[5][14]

جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسى تالىباننىڭ ئەخلاقىي بايانى بىلەن بىر خىل ئەمەس. 2026-يىللىق ئاياللار دوكلاتىدا زىيارەت قىلىنغانلارنىڭ 52 پىرسەنتى ئۆيدىن ئايدا ئىككى قېتىم ياكى ئۇنىڭدىنمۇ ئاز چىقىدىغانلىقى، ئون ئايالنىڭ يەتتىسىنىڭ روھىي سالامەتلىكىنى ناچار ياكى ئىنتايىن ناچار دەپ باھالىغانلىقى كۆرسىتىلدى. تېخىمۇ مۇھىمى، ئافغانلارنىڭ 91 پىرسەنتى ئاياللارنىڭ ئىقتىسادىي پۇرسىتى ۋە قىزلار مائارىپى مەسىلىسىدە تالىبان سىياسىتى بىلەن ئۆز قىممەت قارىشى ئارىسىدا پەرق بارلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ سانلار تاللاش ئۈمىدىنىڭ ئۆلمىگەنلىكىنى، ئەمما قورقۇنچ ۋە چەكلىمە سەۋەبىدىن ئاشكارا سىياسىي ئىرادىگە ئايلىنالمايۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.[5]

ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي زىيان بىۋاسىتە كىرىم يوقىتىشتىن زور. مائارىپتىن ئايرىلغان بىر ئەۋلاد قىز كەلگۈسىدىكى دوختۇر، ئوقۇتقۇچى، بانكا خادىمى ۋە كارخانىچى قوشۇنىدىن چىقىپ كېتىدۇ. ئايال دوختۇر بىلەن سېسترالارنىڭ كەملىكى شەرئىي باھانە بىلەن ئايرىش شارائىتىدا ئاياللار سالامەتلىكىنى تېخىمۇ ناچارلاشتۇرىدۇ. دۇنيا بانكىسى خاتىرىلىگەن كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئىشلەپچىقىرىشنىڭ تۆۋەنلىشىدە قايتقان كۆچمەنلەر ۋە ياردەم قىسقىرىشى ئاساسلىق رول ئوينىغان بولسىمۇ، ئەمگەك كۈچىنىڭ يېرىمىنى چەكلەش ئەسلىگە كېلىش ئىمكانىنى ئۆز قولى بىلەن تارايتىدۇ. بۇ سىياسەت دىنىي كونترول ئۈچۈن ئىقتىسادىي كەلگۈسىنى قۇربان قىلىشتۇر.[4][5][29]

كىشىلىك ھوقۇق ۋە تاراتقۇ ساھەسىدە زوراۋانلىقنىڭ ئازىيىشى پۇقراۋى ئەركىنلىككە ئايلانمىدى. نامايىشچىلار، مۇخبىرلار، سابىق بىخەتەرلىك خادىملىرى ۋە تەنقىدچىلەرگە قارىتىلغان تۇتۇپ تۇرۇش، زورلۇق سوراق، غايىب بولۇش ياكى ئۆچ ئېلىش توغرىسىدىكى دوكلاتلار داۋاملاشتى. تاراتقۇلار رەسمىي چەكلەش، ئۆز-ئۆزىنى تەكشۈرۈش، ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ۋە ئايال مۇخبىرلارنى چەتكە قېقىش ئارىسىدا قىستىلىپ قالدى. بىخەتەرلىك ئورگانلىرىدا ئىچكى ئەرز مېخانىزمى بارلىقى ئىجابىي قەدەم بولسىمۇ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئافغانىستانغا ياردەم بېرىش ئۆمىكى ئۇنىڭ ئاشكارىلىق، مۇستەقىللىق ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىغا يەتكۈزۈش جەھەتتىكى كەمچىلىكىنى كۆرسەتتى.[3][11][14]

مىللىي ۋە دىنىي ئاز سانلىقلارنىڭ ئەھۋالىمۇ «ئومۇمىي ئامانلىق» بايانىدىن مۇرەككەپ. ھەزارە-شىئە جامائىتى «ئىسلام دۆلىتى — خوراسان ۋىلايىتى»نىڭ مەسچىت، مەكتەپ ۋە ئولتۇراق جايلارغا قىلغان ھۇجۇملىرىنىڭ ئاساسلىق نىشانى بولدى. سىخ، ھىندى ۋە باشقا كىچىك جامائەتلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئاللىقاچان كۆچۈپ كەتكەن. تالىبان بەزى ئىبادەت سورۇنلىرىنى قوغداپ، ئاز سانلىق خەلقلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغانلىقىنى ئېيتىدۇ، ئەمما ھۆكۈمەت تەركىبى، يەر-مۈلۈك تالاش-تارتىشى، مەزھەپ ئەركىنلىكى ۋە ئانا تىلدا قاتنىشىش جەھەتتە باراۋەر ۋەكىللىك يوق. جىسمانىي قوغداش بىلەن سىياسىي باراۋەرلىك ئوخشاش نەرسە ئەمەس.[2][14][26]

بىخەتەرلىك: ئۇرۇشنىڭ ئازىيىشىمۇ ياكى «سەلبىي تىنچلىق»مۇ؟

تالىبان دەۋرىدىكى ئەڭ روشەن مۇۋەپپەقىيەت شۇكى، جۇمھۇرىيەت دەۋرىدىكى كەڭ كۆلەملىك ھاۋا ھۇجۇمى، ئالدىنقى سەپ ئۇرۇشى ۋە كۈندىلىك ھەربىي ئۆلۈم زور دەرىجىدە ئازايدى. يول سەپىرى، رايونلار ئارا سودا ۋە ھۆكۈمەتنىڭ كۆپ قىسىم زېمىنغا كىرىشى ئىلگىرىكىگە قارىغاندا ئاسانلاشتى. ئافغانىستاننىڭ رەسمىي دۆلەت بايانى بىلەن تۈركىيە رادىيو-تېلېۋىزىيە شىركىتى بۇنى «ئومۇمىي بىخەتەرلىك» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. گېرمانىيە دولقۇنلىرىمۇ «بىخەتەررەك، ئەمما نامراتراق ۋە باستۇرۇلغان» دېگەن مۇرەككەپ نەتىجىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. شۇڭا ئۇرۇش خەتىرىنىڭ تۆۋەنلىگەنلىكىدىن ئىبارەت بىر نەتىجىنى سىياسىي بىر تەرەپلىمىلىك سەۋەبىدىن ئىنكار قىلىش توغرا ئەمەس.[1][29][30]

لېكىن ئۇرۇشنىڭ ئازىيىشى، «مۇسبەت تىنچلىق» يەنى ئادىل قانۇن، سىياسىي قاتنىشىش ۋە قورقۇنچسىز تۇرمۇشنى بىلدۈرمەيدۇ. سابىق خادىملاردىن ئۆچ ئېلىش، تۇتۇپ تۇرۇش، ئەخلاق ساقچىلىرىنىڭ زوراۋانلىقى، پاكىستان چېگراسىدىكى توپ ئوقى ۋە يەرلىك قارشىلىق ھەرىكەتلىرى مەۋجۇت بىخەتەرلىكنىڭ قانداقلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئىلگىرىكى ئىككى تەرەپلىك ئۇرۇشنىڭ ئورنىغا دۆلەتنىڭ بىر تەرەپلىك زورلاش ئىقتىدارى كۆپەيدى. بۇ سەۋەبتىن ھازىرقى ۋەزىيەتنى «سەلبىي تىنچلىق» — زور ئۇرۇش يوق، ئەمما ھوقۇققا تايانغان تىنچلىق بار — دەپ ئاتاش تېخىمۇ توغرا.[3][14][15]

«ئىسلام دۆلىتى — خوراسان ۋىلايىتى» تالىبانغا قارشى ئەڭ قابىلىيەتلىك قوراللىق تەھدىت بولۇپ قالدى. تالىباننىڭ ئاختۇرۇش، تۇتۇش ۋە ھۇجۇملىرى بۇ تەشكىلاتنىڭ ئافغانىستان ئىچىدىكى ھەرىكەت دائىرىسىنى بەزى جايلاردا تارايتتى، ئەمما ئۇ يوشۇرۇن ھۈجەيرە، شەھەر تېررورلۇقى، مەزھەپ ئارا زوراۋانلىق ۋە تور تەشۋىقاتىنى داۋاملاشتۇردى. ئۇنىڭ ئافغانىستان سىرتىدىكى ھۇجۇم پىلانلىرى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيالىق ئەزالارنى جەلپ قىلىشى رايون دۆلەتلىرىنى تالىبان بىلەن ئەمەلىي بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىغا ئىتتىردى. بۇ ھەمكارلىق تالىباننى ئېتىراپ قىلماي تۇرۇپمۇ ئۇنى بىخەتەرلىك شېرىكى قىلىش دېگەن زىددىيەتنى پەيدا قىلدى.[2][11][26]

ئەلقائىدە، پاكىستان تالىبان ھەرىكىتى ۋە باشقا قوراللىق توپلار دوھا ۋەدىلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ سىنىقىدۇر. 2025-يىللىق بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نازارەت دوكلاتى ئافغانىستاندا يىگىرمىدىن ئارتۇق تېررورلۇق ياكى قوراللىق گۇرۇپپىنىڭ بارلىقىنى بىلدۈرۈپ، تالىباننىڭ بۇ گۇرۇپپىلار بىلەن بولغان تارىخىي، ئائىلە ۋە ئىدىيە باغلىنىشىنى ئايرىشنىڭ قىيىنلىقىنى كۆرسەتتى. دوھا كېلىشىمىنىڭ رەسمىي تېررورلۇققا قارشى ماددىلىرى ئافغان زېمىنىنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى ئىشلىتىلمەسلىكىگە مەركەزلەشكەن. ئەمما خەلقئارا جەمئىيەت بۇنى تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك تەشكىلاتلارغا پاناھ بەرمەسلىك مەجبۇرىيىتى دەپ ئوقۇيدۇ. ئۆلچەم پەرقى تالىبانغا «ۋەدىگە ئەمەل قىلدۇق» دېيىش بوشلۇقى بېرىدۇ.[2][10][11]

پاكىستان بىلەن بولغان توقۇنۇش بۇ مەسىلىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئىپادىسى. ئىسلامئاباد تالىباننىڭ قايتىشىدىن دەسلەپتە ئىستراتېگىيەلىك پايدا كۈتكەن بولسىمۇ، پاكىستان تالىبان ھەرىكىتىنىڭ ئافغان زېمىنىدىكى پاناھ، قوراللىق ھۇجۇم ۋە چېگرا ھالقىغان ھەرىكىتى ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنى بۇزدى. دۇران سىزىقى، پاناھلانغۇچىلارنى مەجبۇرىي قايتۇرۇش، چېگرا سودا يوللىرى ۋە ئۆزئارا ھاۋا-قۇرۇقلۇق زەربىسى 2025-يىلى جىددىيلەشتى. قاتار بىلەن تۈركىيەنىڭ ۋاستىچىلىقى بۇ خەتەرنى ۋاقىتلىق باشقۇرالايدۇ، ئەمما تالىبان بىلەن پاكىستان تالىبان ھەرىكىتى ئارىسىدىكى ئىدىيەلىك-تارىخىي باغلىنىش ھەل بولمىسا، چېگرا خاراكتېرلىك مۇقىمسىزلىق داۋاملىشىدۇ.[12][15]

تالىبانغا قارشى مىللىي قارشىلىق فرونتى ۋە باشقا قوراللىق گۇرۇپپىلار بەزى شىمالىي رايونلاردا ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىنى ساقلىغان بولسىمۇ، 2026-يىلىغىچە زېمىن تۇتۇش، بىرلىككە كەلگەن رەھبەرلىك ياكى كەڭ خەلقئارا قوللاشقا ئېرىشەلمىدى. شۇڭا يېقىن مەزگىلدە ئۇلارنىڭ ھاكىمىيەتنى ھەربىي يول بىلەن قولغا كەلتۈرۈش ئېھتىمالى تۆۋەن. لېكىن ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى، «ئىسلام دۆلىتى — خوراسان ۋىلايىتى»نىڭ ھۈجەيرىلىرى ۋە چېگرا جىددىيچىلىقى تالىباننىڭ زورلۇق كۈچنى مونوپول قىلغانلىقىنى تولۇق ئەمەس، نىسبىي دەپ قاراشنى تەلەپ قىلىدۇ. مۇقىملىق ھازىرچە ھاكىمىيەتنىڭ چىدامچانلىقىدىن كەلگەن، ھەرگىزمۇ ئىجتىمائىي كېلىشىمدىن ئەمەس.[2][11]

ئىقتىساد: ئاجىز ئەسلىگە كېلىش، كىشى بېشى كىرىمىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە ياردەمگە باغلىنىش

2021-يىلىدىن كېيىنكى ئىقتىسادىي چۆكۈشنىڭ بىر قانچە سەۋەبى بار: سابىق ھۆكۈمەت خامچوتىنىڭ زور قىسمىنى قاپلىغان تاشقى ياردەم توختىدى، ئافغانىستان مەركىزىي بانكىسىنىڭ تاشقى مۈلكى توڭلىتىلدى، بانكىلار خەلقئارا پۇل يۆتكەش ۋە نەق پۇل يېتىشمەسلىككە دۇچ كەلدى، كەسپىي خادىملار كۆچۈپ كەتتى. جازا تەدبىرلىرى ۋە قانۇنىي ئېنىقسىزلىق سودا خەۋپىنى ئاشۇردى، ئەمما كىرىزىسنى پەقەت جازاغا باغلاش تالىباننىڭ ئاياللار ئەمگىكى، سىياسىي مۇقىمسىزلىق ۋە ئاشكارا بولمىغان قارارلىرىنىڭ تەننەرخىنى يوشۇرىدۇ. ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى ھاياتىنى ساقلاپ قالدى، لېكىن دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ ئورنىنى باسالمىدى.[4][16][29]

دۇنيا بانكىسىنىڭ 2026-يىلى ماي دوكلاتىغا قارىغاندا، ئافغانىستان ئىقتىسادى 2025-يىلى تەخمىنەن 4.8 پىرسەنت ئاشقان. بۇ سان يۈزەكى قارىغاندا مۇۋەپپەقىيەت، ئەمما شۇ دەۋردە 3.7 مىليون قايتقۇچى سەۋەبىدىن نوپۇس تەخمىنەن 11 پىرسەنت كۆپەيگەن ۋە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئىشلەپچىقىرىش 5.6 پىرسەنت تۆۋەنلىگەن. دېمەك، دۆلەت مىقياسىدىكى ئومۇمىي ئېشىش ئادەتتىكى ئائىلىلەرنىڭ بېيىغانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ. قايتقۇچىلار ئەمگەك كۈچى ۋە ئىستېمالنى ئاشۇرالايدۇ، لېكىن يېتەرلىك خىزمەت، يەر، ئۆي ۋە مۇلازىمەت بولمىغاندا ئۇلار كىرىم بىلەن بايلىقنى تېخىمۇ ئاز بۆلۈشىدۇ.[4][29]

مالىيە باشقۇرۇشتا تالىباننىڭ كۆرۈنەرلىك ئىقتىدارى بار. دۆلەت كىرىمى 2025-يىلى ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىشنىڭ 19.8 پىرسەنتىگە يەتكەن، تاموژنا ۋە ئىچكى باج توپلاش بىر قەدەر مەركەزلەشكەن. پۇلنىڭ قىممىتىنى ساقلاش ۋە نەق پۇل باشقۇرۇشى قىسقا مۇددەتلىك مۇقىملىق ياراتتى. 2026-يىلى مارتتا يىللىق پۇل پاخاللىقى 7.6 پىرسەنت بولغان. ئەمما تۆۋەن كىرىملىك، رەسمىي تىزىمغا كىرمىگەن ئىقتىسادتا باجنى قاتتىق يىغىش كىچىك سودىگەر ۋە دېھقانغا ئېغىر چۈشىدۇ. خامچوتنىڭ قەيەرگە خەجلەنگەنلىكى، بىخەتەرلىك بىلەن ئىجتىمائىي ساھە ئارىسىدىكى تەقسىماتى ۋە كان كېلىشىملىرىنىڭ كىرىمى تولۇق ئاشكارا ئەمەس.[4][22][30]

تاشقى تەڭپۇڭسىزلىق تېخىمۇ خەتەرلىك. 2025-يىلى نۆۋەتتىكى ھېساب قىزىل رەقىمى ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىشنىڭ 36.1 پىرسەنتىگە يېتىپ، ئىمپورت، ياردەم، نەق پۇل ئېقىمى ۋە چەتئەلدىكى ئافغانلارنىڭ پۇل ئەۋەتىشىگە كۈچلۈك باغلىنىشنى كۆرسەتتى. خەلقئارا ياردەم قىسقارغاندا، بۇ مودېل پۇل قىممىتى، ئىشقا ئورۇنلىشىش ۋە ئاساسىي يېمەكلىك باھاسىغا بېسىم پەيدا قىلىدۇ. بانكىلارنىڭ خەلقئارا ئالاقىسى چەكلىك بولغاچقا، سودا ھاۋالە تورى ۋە نەق پۇلغا تايىنىدۇ. بۇ ئىقتىسادنى ھەرىكەتلىك ھالەتتە ساقلىغان بىلەن، نازارەت، قەرز ۋە چوڭ مەبلەغ سېلىشنى توسۇپ قويىدۇ. شۇڭا جازا تەدبىرلىرىنى تېخنىكىلىق يەڭگىللىتىش زۆرۈر، ئەمما بۇ، سىياسىي خەتەرنى يوقاتمايدۇ.[4][12][16]

كان بايلىقى تالىباننىڭ «ياردەمسىز تەرەققىيات» تەسەۋۋۇرىدىكى ئاساسلىق تۈۋرۈك. خىتاي ۋە رايون كارخانىلىرى نېفىت، مىس، لىتىي ۋە باشقا بايلىقلارغا قىزىقىدۇ. تالىبان كېلىشىم ۋە ئىجارە ئارقىلىق كىرىم ۋە ئېتىراپقا ئېرىشىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. لېكىن خىتاي سودا مىنىستىرلىقىنىڭ ئۆزىلا بىخەتەرلىك، توك-يول كەمچىلىكى، بانكا توسالغۇسى ۋە قائىدە خەۋپىنى ئەسكەرتىدۇ. «ئۈچ تىرىليون دوللاردىن ئارتۇق كان بايلىقى» دېگەندەك باھالار يەر ئاستىدىكى نەزەرىيەۋى قىممەتنى ئەمەلىي قىممەت بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن. ئاشكارا كېلىشىم، مۇھىت ئۆلچىمى، يەرلىك جامائەتنىڭ رازىلىقى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇل ئەسلىھە بولمىسا، كانچىلىق دۆلەت قۇرۇش ئەمەس، قىسقا كىرىملىك ئىجارە تۈزۈمى بولۇپ قالىدۇ.[21][22][30]

ئەپيۇن چەكلىمىسى تالىباننىڭ ئەڭ چوڭ، ئەمما قوش يۈزلۈك سىياسىي نەتىجىسى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى زەھەرلىك چېكىملىك ۋە جىنايەت ئىشخانىسىنىڭ 2025-يىللىق تەكشۈرۈشىدە كۆكنار تېرىلغۇسى 10 مىڭ 200 گېكتارغا چۈشۈپ، 2024-يىلدىن 20 پىرسەنت؛ مەھسۇلات 296 توننىغا چۈشۈپ 32 پىرسەنت ئازايغان. بۇ 2022-يىلدىكى تەخمىنەن 232–233 مىڭ گېكتار ۋە 6200 توننىغا سېلىشتۇرغاندا غايەت زور ئۆزگىرىش. لېكىن باشقا زىرائەت، سۇغىرىش، قەرز ۋە بازار بېرىلمىگەندە، كىرىمىدىن ئايرىلغان دېھقان كۆچۈشكە، قەرزگە ياكى مەخپىي بازارغا ئىتتىرىلىدۇ. مېتامفېتامىن قاتارلىق سۈنئىي زەھەرلىك ماددىلارنىڭ كۆپىيىشىمۇ «ئەپيۇن ئازايدى، مەسىلە ھەل بولدى» دېگەن خۇلاسىنى رەت قىلىدۇ.[4][6][29]

رايون سىياسىتى، خەلقئارا ئېتىراپ ۋە شەرتلىك ئالاقە

2025-يىلى رۇسىيە تالىبان ھۆكۈمىتىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلغان تۇنجى دۆلەت بولۇپ، 2021-يىلدىن بۇيانقى دىپلوماتىك توڭنى قىسمەن بۇزدى. رۇسىيەنىڭ قارارى «ئىسلام دۆلىتى — خوراسان ۋىلايىتى»گە قارشى بىخەتەرلىك، ئوتتۇرا ئاسىيا چېگراسى، سودا ۋە غەربنىڭ رايوندىكى تەسىرىنى چەكلەش ھېسابىغا تاياندى. خىتاي دۆلەت تەتقىقات ئورۇنلىرى بۇنى موسكۋانىڭ بىخەتەرلىك ۋە گېئو-سىياسىي ئەمەلىيەتچىلىكى دەپ چۈشەندۈردى. خىتاي دۆلەت تاراتقۇسى بولسا رۇسىيە قارارى، تالىباننىڭ نەچچە ئون دىپلوماتىك ۋەكىللىرى بىلەن ئەمەلىي ئالاقىسى ۋە رەسمىي ئېتىراپ ئارىسىدىكى پەرقنى مۇھاكىمە قىلدى. شۇنداقتىمۇ بۇ بىر قارار كەڭ كۆلەملىك ئېتىراپ دولقۇنىنى قوزغىمىدى.[18][23][24]

پاكىستاننىڭ سىياسىتى ئەڭ چوڭ پارادوكس. ئۇ تالىباننىڭ تارىخىي پاناھگاھى، سودا ۋە دىپلوماتىيە ئارقا سەپلىرىدىن بىرى بولغان، ئەمما 2021-يىلدىن كېيىن ئىسلامئاباد كۈتكەن «دوستانە ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇق»نىڭ ئورنىغا پاكىستان تالىبان ھەرىكىتى، دۇران سىزىقى ۋە پاناھلانغۇچىلار جىددىيچىلىكىگە ئېرىشتى. تالىبان ئۆزىنى پاكىستاننىڭ ۋاكالەتچىسى دەپ كۆرسىتىشنى رەت قىلىپ، مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقىنى تەكىتلىدى. پاكىستان بولسا چېگرا ھالقىغان ھۇجۇملاردا تالىباننىڭ بىۋاسىتە مەسئۇلىيىتى بار دەپ قارايدۇ. سودا يولىنى تاقاش ۋە قايتقۇچىلارنى بېسىم قورالى قىلىش ئىككى تەرەپنى تېخىمۇ يىراقلاشتۇرۇشى، تالىباننى باشقا رايون شېرىكلىرىگە يۈزلەندۈرۈشى مۇمكىن.[12][15]

خىتاي، ئىران، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ۋە ھىندىستان ئېتىراپتىن بۇرۇن ئەمەلىي ئالاقىنى تاللىدى. خىتاينىڭ 2023-يىللىق ئون بىر ماددىلىق مەيدانى ھۆرمەت قىلىش، ئىچكى ئىشقا ئارىلاشماسلىق، جازانى بىكار قىلىش، بىر بەلۋاغ بىر يول، كان ۋە «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى»گە قارشى تۇرۇشنى بىرلەشتۈرىدۇ. بۇ رەسمىي مەنبە خىتاينىڭ بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئىران شىئە جامائىتى، سۇ، چېگرا ۋە سودا؛ ئۆزبېكىستان بىلەن تۈركمەنىستان ئېلېكتر، تۆمۈر يول ۋە چېگرا بىخەتەرلىكى؛ تاجىكىستان مىللىي ۋەكىللىك؛ ھىندىستان ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى ۋە پاكىستان تەسىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا مەركەزلەشتى. تۈركىيە بولسا دىپلوماتىيە، ياردەم، ئايرودروم ۋە پاكىستان-ئافغانىستان ۋاستىچىلىقىنى بىرلەشتۈردى.[18][21][22][26]

دېڭىز قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىتىمۇ بىر خىل ئەمەس. قاتار دوھا سۆھبىتى، غەرب بىلەن تالىبان ئارىسىدىكى ۋاسىتىچىلىق ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك دىپلوماتىيەسى ئارقىلىق ئەڭ چوڭ سىياسىي رولغا ئېرىشتى. ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى سودا، ئايرودروم ۋە بىخەتەرلىك ئالاقىسىگە ئەمەلىيەتچىل يۆنىلىشتە يېقىنلاشتى. سەئۇدى ئەرەبىستان دىنىي تەسىر، پاكىستان بىلەن مۇناسىۋەت ۋە دىنىي ئاشقۇنلۇق خەتىرى ئارىسىدا ئېھتىياتچان بولدى. 2021-يىلدىكى تۈركچە تەتقىقات بۇنى «پۇرسەت بىلەن ئەندىشە ئارىسىدىكى ئېھتىياتچان ئەمەلىيەتچىللىك» دەپ ئاتىغان. بەش يىللىق تەجرىبە بۇ ھۆكۈمنى ئاساسەن ئىسپاتلىدى، ئەمما قاتارنىڭ ۋاسىتىچىلىق ئەۋزەللىكىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.[12][28]

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ياۋروپا دۆلەتلىرى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى «ئېتىراپسىز ئالاقە» مودېلىدا قالدى: ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى، تېخنىكىلىق سۆھبەت، تېررورلۇققا قارشى تەلەپ ۋە نىشانلىق جازا بىر ۋاقىتتا ئىشلىتىلدى. بۇ سىياسەت ئاچارچىلىقنى يېنىكلىتىش بىلەن تالىبانغا ھەقسىز قانۇنىيلىق بەرمەسلىك ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق ئىزدەيدۇ. 2023-يىللىق بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇستەقىل باھاسى ئاياللار قاتنىشىشى، خەلقئارا مەجبۇرىيەت، بىخەتەرلىك ۋە ئافغانىستاننى قايتا بىرلەشتۈرۈشنى قەدەممۇ-قەدەم يول خەرىتىسىگە باغلىدى. بەزى تەتقىقاتچىلار كەڭ جازانىڭ ئاددىي خەلقنى زىيانغا ئۇچرىتىپ، قاتتىق قاناتنى ئۆزگەرتمىگەنلىكىنى تەنقىد قىلىدۇ، شۇڭا جازانى ئېنىق نىشانغا قارىتىش ۋە بانكا يولىنى ئېچىش توغرىسىدىكى پىكىر كۈچلۈك.[10][12][16]

تالىباننىڭ كەڭ ئېتىراپقا ئېرىشەلمەسلىكىنىڭ تۆت ئاساسىي سەۋەبى بار: ئاياللار بىلەن قىزلارنىڭ تۈزۈلمىۋى چەتكە قېقىلىشى؛ ۋەكىللىك ۋە ئاساسىي قانۇننىڭ يوقلۇقى؛ تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ھەققىدىكى ئىشەنچسىزلىك؛ ھوقۇق-قانۇن ساھەسىدىكى پەرمانچىلىق. رۇسىيەنىڭ ئېتىراپى بۇ ئۆلچەملەرنى ئەمەلدىن قالدۇرمىدى، بەلكى گېئو-سىياسىي مەنپەئەتنىڭ ئۆلچەمچىل شەرتتىن ئۈستۈن كېلىدىغان ئەھۋالنى كۆرسەتتى. تېخىمۇ مۇھىمى، ئېتىراپسىزلىق تالىباننىڭ ئاساسلىق سىياسىتىنى ئۆزگەرتەلمىدى: ھاكىمىيەت چەتئەللىك ئەلچى، سودا ۋە ياردەمنى ئېتىراپتىن ئايرىپ ئېلىشقا مۇۋەپپەق بولغاچقا، ئاياللار مائارىپىدا چېكىنىشنىڭ كېلىپ چىقىدىغان زىياننى كۆتۈرەلەيدۇ دەپ ھېسابلىدى.[7][10][14][23][24]

مۇۋەپپەقىيەت، مەغلۇبىيەت ۋە كەلگۈسى سېنارىيەلەر

ئادىل باھالاش تالىباننىڭ بەش يىللىق مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى ئېنىق نامى بىلەن تونۇشى كېرەك: يۇقىرى سەۋىيەلىك جەڭنى زور دەرىجىدە ئازايتتى، زېمىننىڭ كۆپ قىسمىدا بىر بۇيرۇق زەنجىرى ئورناتتى، باج-تاموژنا كىرىمىنى توپلىدى، ئەپيۇن تېرىلغۇسىنى تارىخىي دەرىجىدە قىسقارتتى ۋە ئېتىراپسىز بولسىمۇ كۆپ دۆلەت بىلەن دىپلوماتىك-سودا ئالاقىسى قۇرالىدى. تالىباننىڭ بەش يىللىق باياناتى بىلەن تۈركىيە رادىيو-تېلېۋىزىيە شىركىتى بۇ تەرەپلەرنى كۈچلۈك تەكىتلەيدۇ. ئۇلارنىڭ بايانى تەشۋىقات خاراكتېرىدە بولسىمۇ، بۇ نەتىجىلەرنى پۈتۈنلەي يوققا چىقىرىش بىر كۆزىنى ئېچىپ، بىرىنى يۇمۇش بولۇپ قالىدۇ.[4][6][13][30]

مەغلۇبىيەتلەر بولسا تۈزۈمنىڭ يادروسىغا تۇتىشىدۇ: جەمئىيەتنىڭ يېرىمىنى مائارىپ ۋە ئىشتىن چىقىرىش، سىياسىي ۋە مىللىي كۆپ خىللىقنى قانۇنىي تۈزۈمگە كىرگۈزمەسلىك، تاراتقۇ ۋە ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇش، نامراتلىق ۋە ياردەمگە باغلىنىشنى تۈگىتەلمەسلىك، بانكا-مەبلەغ سېلىش مۇھىتىنى نورماللاشتۇرالماسلىق ۋە كەڭ خەلقئارا ئېتىراپقا ئېرىشەلمەسلىك. گېرمانىيە دولقۇنلىرىنىڭ «قىزلار مەكتەپسىز، خەلق ئاچ» دېگەن ئۆتكۈر تېمىسى ئومۇمىي ئىقتىسادىي ئۆلچەملەرنىڭ ئاستىدىكى كۈندىلىك رېئاللىقنى ئەسكەرتىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاياللار ھەققىدىكى سانلىق مەلۇماتى ۋە دۇنيا بانكىسىنىڭ كىشى بېشى كىرىم تۆۋەنلەش كۆرسەتكۈچى بۇ باھانى كۈچەيتىدۇ.[4][5][14][29]

ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىقنى تۈزۈمنىڭ ساقلىنىشى بىلەنلا ئۆلچىگىلى بولمايدۇ. ھازىر تالىباننىڭ ئىچكى رەقىبى پارچىلانغان، بىخەتەرلىك ئاپپاراتى بىرلىككە كەلگەن، رايون دۆلەتلىرى ئۇنىڭ يىقىلىشىنى خالىمايدۇ، شۇڭا ھاكىمىيەتنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە يەنە داۋاملىشىش ئېھتىمالى يۇقىرى. ئەمما نوپۇسنىڭ تېز كۆپىيىشى، ياشلار ئىشسىزلىقى، قايتقۇچىلار، سۇ-كىلىمات بېسىمى، ئاياللارنىڭ ئىنسانىي كاپىتالىنى ۋەيران قىلىش ۋە قەندىھار-كابۇل ئارىسىدىكى سىياسىي پەرق جەمئىيەتتە يوشۇرۇن قارشىلىق پەيدا قىلىدۇ. دېمەك، تۈزۈم چىداملىق، دۆلەت ئىقتىسادىي جەھەتتە ئاجىز، جەمئىيەت بولسا سۈكۈتتىكى نارازىلىققا تولغان.[1][2][7][9]

2026-يىلدىن كېيىن ئۈچ سېنارىيە كۆرۈلۈشى مۇمكىن.  ئەڭ ئېھتىماللىقى «كونترول قىلىنغان قاتتىق قوللۇقنىڭ داۋاملىشىشى دېيىشكە بولىدۇ: تالىبان يادرولۇق ئىدىيەسىنى ساقلاپ، رايون سودىسى ۋە ياردەم ئارقىلىق كەمبەغەل، ئەمما ئىدارە قىلغىلى بولىدىغان ئىقتىسادنى تۇتۇپ تۇرىدۇ. ئىككىنچىسى «تاللاشچان ئەمەلىيەتچىللىك»: ئىچكى بېسىم ياكى رەھبەرلىك ئۆزگىرىشى قىزلار مائارىپى، بانكا ۋە يەرلىك قاتنىشىشتا چەكلىك ئېچىۋېتىشكە يول ئاچىدۇ، بىراق دېموكراتىيەگە ئۆتمەيدۇ. ئۈچىنچىسى، «بىخەتەرلىك-ئىقتىساد ئايلىنىشى»: ياردەم زەربىسى، پاكىستان بىلەن چوڭ توقۇنۇش، قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ كۈچىيىشى ياكى رەھبەرلىك مىراسىدىكى بۆلۈنۈش بىر-بىرىنى كۈچەيتىدۇ. خەلقئارا يول خەرىتىسى ۋە رايون ۋاسىتىچىلىقى ئىككىنچى سېنارىيەنىڭ تەننەرخ-پايدىسىنى ئۆزگەرتەلەيدۇ.[10][12][15][23]

ئاخىرقى ھۆكۈم شۇ: تالىبان ئافغانىستانغا ھەقىقىي، ھەممىگە ئورتاق ۋە ئۆزلۈكىدىن داۋاملىشىدىغان مۇقىملىق ئېلىپ كېلەلمىدى. ئۇ يۇقىرى سەۋىيەلىك ھەربىي توقۇنۇشنىڭ ئورنىغا مەركەزلەشكەن دىنىي-مۇستەبىت ھاكىمىيەت، جىنسىي چەتكە قېقىش، ئىقتىسادىي كەمبەغەللىك ۋە شەرتلىك خەلقئارا يالغۇزلۇقنى دەسسەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، «ھېچ نەرسە ئۆزگەرمىدى» دېيىشمۇ خاتا. يول بىخەتەرلىكى، زېمىن كونتروللۇقى، باج ۋە ئەپيۇن ساھەسىدە روشەن ئۆزگىرىش بار. مەسىلە بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق، ۋەكىللىك ۋە تەرەققىياتقا ئايلانمىغانلىقىدا. ھەقىقىي مۇقىملىق ئۈچۈن تالىباننىڭ ھاكىمىيەتنى ساقلاش قابىلىيىتى ئەمەس، ئافغانلارنىڭ ھەممىسىنى قانۇن ئالدىدا باراۋەر پۇقرا قىلىدىغان تۈزۈم لازىم.[1][4][5][7][13]

ئىزاھات ۋە مەنبەلەر

  1. United Nations Secretary-General. The Situation in Afghanistan and Its Implications for International Peace and Security: Report of the Secretary-General. A/80/745–S/2026/431. New York: United Nations, 22 May 2026.
    URL: https://digitallibrary.un.org/record/4115449?ln=en

مەنبە خاراكتېرى: بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئەڭ يېڭى ئۇنىۋېرسال دوكلاتى؛ زېمىنغا كىرىش ۋە سانلىق مەلۇمات چەكلىمىسى بار.

  • United Nations Security Council Analytical Support and Sanctions Monitoring Team. Letter dated 8 December 2025 from the Chair of the Security Council Committee established pursuant to resolution 1988 (2011) addressed to the President of the Security Council: Sixteenth Report concerning the Taliban. S/2025/796. New York: United Nations, 8 December 2025; posted 16 December 2025.
    URL: https://digitallibrary.un.org/record/4095910?ln=en

مەنبە خاراكتېرى: ئەزا دۆلەت ئىستىخباراتى ۋە مۇتەخەسسىس باھاسىغا تايانغان بىخەتەرلىك دوكلاتى؛ قوراللىق تورلارنىڭ مەخپىيلىكى سەۋەبىدىن بەزى باھالار تەكشۈرۈش قىيىن.

مەنبە خاراكتېرى: بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ نەق مەيدان كىشىلىك ھوقۇق باھاسى؛ ئەرز بەرگۈچىلەرنىڭ قورقۇنچى ۋە زىيارەت چەكلىمىسى بار.

مەنبە خاراكتېرى: ماكرو ئىقتىساد ۋە نامراتلىق توغرىسىدىكى ئاساسلىق خەلقئارا سانلىق مەنبە؛ رەسمىي ئىستاتىستىكا ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىقىغا باغلىق.

مەنبە خاراكتېرى: ئاياللار ھوقۇقىغا مەخسۇس بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەشكىلاتى؛ زىيارەت ئەۋرىشكىسى ۋە بىخەتەرلىك چەكلىمىسى نەزەردە تۇتۇلۇشى كېرەك.

مەنبە خاراكتېرى: سۈنئىي ھەم نەق مەيدان زىرائەت ئۆلچىمى؛ مەخپىي تېرىلغۇ ۋە سۈنئىي زەھەر بازىرىنى تولۇق تۇتماسلىقى مۇمكىن.

مەنبە خاراكتېرى: دېموكراتىيە ۋە بازار تەرەققىياتىنى ئۆلچەيدىغان مۇستەقىل گېرمانىيە فوندى؛ بەزى ئىككىلەمچى سانلارنى باشقا مەنبە بىلەن سېلىشتۇرۇش لازىم.

  • Haroun Rahimi. How the Taliban are Institutionalizing the Propagation of Virtue and Enjoinment of Vice in Afghanistan. Afghanistan, Vol. 7, Supplement, 9 December 2024.
    URL: https://doi.org/10.3366/afg.2024.0146

مەنبە خاراكتېرى: تورداش باھالىغان قانۇن-شەرىئەت تەتقىقاتى؛ مەركىزى تېمىسى ئەخلاق ئىدارىسى بولۇپ، پۈتكۈل ھۆكۈمەت ئىقتىدارىنى ئۆلچىمەيدۇ.

مەنبە خاراكتېرى: تورداش باھالىغان ئىدارە ۋە سۆھبەت تەتقىقاتى؛ يەرلىك سۆھبەت بوشلۇقىغا ئەھمىيەت بەرگەنلىكتىن رايونلار ئارىسىدىكى پەرقنى تولۇق ئومۇملاشتۇرالمايدۇ.

  1. Feridun H. Sinirlioğlu / United Nations. Letter dated 8 November 2023 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, transmitting the Independent Assessment pursuant to Security Council resolution 2679 (2023). S/2023/856. New York: United Nations, 8 November 2023.
    URL: https://digitallibrary.un.org/record/4029173?ln=en

مەنبە خاراكتېرى: بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ شەرتلىك ئالاقە يول خەرىتىسى؛ سىياسىي تەۋسىيە بولۇپ، تالىبان تەرىپىدىن تولۇق قوبۇل قىلىنمىغان.

  1. Council on Foreign Relations. The Taliban in Afghanistan. New York: Council on Foreign Relations, updated 27 February 2026.
    URL: https://www.cfr.org/backgrounders/taliban-afghanistan

مەنبە خاراكتېرى: ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى مۇستەقىل تاشقى سىياسەت ئاقىللار مەركىزى؛ ئامېرىكا بىخەتەرلىك نۇقتىسى كۈچلۈك.

  1. Hameed Hakimi. What the West Can Do Now in Taliban-Ruled Afghanistan. London: Chatham House, 5 February 2025.
    URL: https://www.chathamhouse.org/2025/02/what-west-can-do-now-taliban-ruled-afghanistan

مەنبە خاراكتېرى: ئەنگلىيە مۇستەقىل تاشقى سىياسەت ئاقىللار مەركىزى؛ غەربنىڭ قانداق ئالاقە قىلىشىغا مەركەزلەشكەن سىياسەت ماقالىسى.

  1. Islamic Emirate of Afghanistan. Congratulatory Message of the Islamic Emirate on the Fifth Anniversary of Victory Day. Kabul: Al-Emarah, 15 August 2026.
    URL: https://www.alemarahenglish.af/congratulatory-message-of-the-islamic-emirate-on-the-fifth-anniversary-of-victory-day/

مەنبە خاراكتېرى: تالىباننىڭ رەسمىي دەسلەپكى مەنبەسى؛ غەلىبە، بىخەتەرلىك ۋە قانۇنىيلىق تەشۋىقاتى بولۇپ، مۇستەقىل دەلىل سۈپىتىدە ئەمەس، ئۆز-ئۆزىنى تەسۋىرلەش سۈپىتىدە ئىشلىتىلدى.

المصادر العربية

  1. هيومن رايتس ووتش. أفغانستان: 5 سنوات تحت حكم طالبان. نيويورك: هيومن رايتس ووتش، 12 أغسطس/آب 2026.
    URL: https://www.hrw.org/ar/feature/2026/08/12/394026

مەنبە خاراكتېرى: ھوقۇق قوغداش تەشكىلاتىنىڭ بەش يىللىق خاتىرىسى؛ زىيانكەشلىككە مەركەزلەشكەن تەشەببۇسچانلىق يۆنىلىشى بار.

  1. أمين الله ذاكري. المواجهة العسكرية بين أفغانستان وباكستان: الجذور والتداعيات والسيناريوهات المستقبلية. الدوحة: مركز الجزيرة للدراسات، 23 أكتوبر/تشرين الأول 2025.
    URL: https://studies.aljazeera.net/ar/article/6340

مەنبە خاراكتېرى: قاتارغا جايلاشقان ئەلجەزىرە تەتقىقات مەركىزى؛ چېگرا توقۇنۇشىغا دائىر بەزى سانلار ئاخبارات ۋە ئافغان مەنبەلىرىگە تايىنىدۇ.

  1. مارفن ج. واينبوم. إعادة تقييم للسياسة الأميركية حيال حركة طالبان في أفغانستان: الموجز السياساتي رقم 1. واشنطن: معهد الشرق الأوسط، 26 أبريل/نيسان 2023.
    URL: https://arabic.mei.edu/arabic/المنشورات/إعادة-تقييم-للسياسة-الأميركية-حيال-حركة-طالبان-في-أفغانستان-الموجز-السياساتي-رقم-1

مەنبە خاراكتېرى: ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى رايون ئاقىللار مەركىزى؛ 2023-يىللىق دەسلەپكى سىياسەت باھاسى بولۇپ، كېيىنكى ئىقتىساد ۋە زەھەرلىك زىرائەت سانلىرى يېڭىلىنىشى كېرەك.

  1. محمد السوسي ووديع العرابيد. علماء الدين والنفوذ السياسي في أفغانستان بعد عام 2021: بين الشرعية والسيطرة. الدوحة: مركز دراسات النزاع والعمل الإنساني، 6 يوليو/تموز 2025؛ المقال الكامل محكّم باللغة الإنجليزية.
    URL: https://chs-doha.org/ar/Publications/Pages/Religious-Scholars-and-Political-Influence-in-Afghanistan-After-2021.aspx
    DOI: https://doi.org/10.1177/15423166251356634

مەنبە خاراكتېرى: ئەرەبچە خۇلاسە ۋە تورداش باھالىغان تولۇق ماقالە؛ ئۆلىمالار بىلەن ئىچكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا مەركەزلەشكەن.

  1. روح الله مُدبِّر. السياسة الروسية تجاه أفغانستان في ظل حكم طالبان: الركائز والتحديات. أبوظبي: مركز الإمارات للسياسات، 2 أغسطس/آب 2024.
    URL: https://www.epc.ae/ar/details/brief/alsiyasa-alruwsiya-tujah-afghanistan-fi-zili-hukm-taliban

مەنبە خاراكتېرى: ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە جايلاشقان سىياسەت تەتقىقات مەركىزى؛ رۇسىيەنىڭ 2025-يىللىق رەسمىي ئېتىراپىدىن بۇرۇنقى باھا.

中文资料

  1. 李莹莹. 阿富汗塔利班2.0时代的内外形势. 《俄罗斯学刊》2024年第1期，2024年2月18日。
    URL: https://elsxk.hlju.edu.cn/info/1180/2902.htm

مەنبە خاراكتېرى: خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا يېقىن خىتاي خەلقئارا مەسىلىلەر تەتقىقات ئورنى خادىمى؛ بېيجىڭنىڭ رايون مۇقىملىقى نۇقتىسى كۈچلۈك.

مەنبە خاراكتېرى: خىتاي ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى سىستېمىسىدىكى ئاكادېمىك ژۇرنال؛ ئىدىيە ئۆزگىرىشىگە مەركەزلەشكەن.

مەنبە خاراكتېرى: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي 11 ماددىلىق مەيدانى؛ خىتاينىڭ بىخەتەرلىك، مەبلەغ ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا قارىتا مەسئۇلىيەت بايانىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.

مەنبە خاراكتېرى: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەبلەغ سېلىش قوللانمىسى؛ ئەمەلىي خەتەرنى كۆرسىتىدۇ، لېكىن كان قىممىتى ۋە پۇرسەتنى چوڭايتىش خاھىشى بار.

مەنبە خاراكتېرى: خىتاينىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك تەتقىقات سىستېمىسىغا تەۋە ئورگان؛ رۇسىيە-خىتاي گېئو-سىياسىي نۇقتىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.

مەنبە خاراكتېرى: خىتاي دۆلەت تاراتقۇ ئېكولوگىيەسىدىكى ئانالىز؛ بەزى دىپلوماتىك سان ۋە نامسىز مەنبەلەرنى ئېھتىيات بىلەن ئىشلىتىش كېرەك.

Türkçe kaynaklar

مەنبە خاراكتېرى: ئاكادېمىك ماقالە؛ تۈزۈمنى مۇستەبىت-ئاتا ھوقۇقلۇق دەپ چۈشەندۈرگەن نورماتىپ ئۇقۇم باھاسى كۈچلۈك.

  • Ay Bik Muhsını. Afganistan’da Taliban Yönetimi: Orta Asya’nın Güvenlik Tehditleri. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 12, no. 1 (8 Nisan 2025): 856–872.
    URL: https://doi.org/10.5281/zenodo.15629181

مەنبە خاراكتېرى: ئاكادېمىك ئەدەبىيات ئوبزورى؛ ئوتتۇرا ئاسىيا بىخەتەرلىك خەتىرىگە مەركەزلەشكەنلىكتىن تەھدىتنى چوڭايتىش ئېھتىمالى بار.

  • İskender Karakaya ve Mohammad İshak Nazarı. Afganistan’da Taliban İktidarı Dönemleri (1996–2001 ve 2021 Sonrası) ve Afganistan Dış Politikası. KTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12, no. 23 (22 Haziran 2022): 143–169.
    URL: https://dergipark.org.tr/tr/pub/sbed/article/1090619

مەنبە خاراكتېرى: ئىككى تالىبان دەۋرىنى سېلىشتۇرغان ئاكادېمىك ماقالە؛ 2022-يىلىدىكى دەسلەپكى باھا ۋە ئاخبارات مەنبەسى نىسبەتەن كۆپ.

مەنبە خاراكتېرى: تۈركىيە ھۆكۈمىتىگە يېقىن ئاقىللار مەركىزى؛ ھاكىمىيەتنىڭ دەسلەپكى ئايدا يېزىلغان رايون سىياسىتى مۆلچەرى.

مەنبە خاراكتېرى: گېرمانىيە دۆلەت مەبلەغ سالغان خەلقئارا ئاخبارات ۋاسىتىسى؛ ھوقۇق ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك كرىزىسىغا مەركەزلەشكەن.

مەنبە خاراكتېرى: تۈركىيە دۆلەت رادىيو-تېلېۋىزىيەسى؛ بىخەتەرلىك، باج، كان ۋە قۇرۇلۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ، ئاياللار ۋە تاراتقۇ چەكلىمىسىنى يېتەرلىك يورۇتمايدۇ.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.



خەلقئارا مۇناسىۋەت كاتېگورىيەسىدىكى باشقا ماقالىلەر

 

باھا يېزىڭ

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلار چوقۇم تولدۇرۇلىدۇ

*