ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2026-يىلى 2-ئاينىڭ ئاخىرىدا پارتلىغان، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك ھەمدە بىرلەشمە ھەربىي ھۇجۇملىرى ئوتتۇرا شەرقنىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنزىرىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىپلا قالماي، بەلكى دۇنياۋى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىغا يېڭى ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ كەلدى [1]. بۇ ھەربىي توقۇنۇش جەريانىدا، يەرشارىنىڭ دىققىتى ۋاشىنگتون، تېل-ئاۋىۋ ۋە تېھران ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرىگە مەركەزلەشكەن بولسىمۇ، ئەمما خىتاي ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى «ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق» ۋە يوشۇرۇن تەسىر كۆرسىتىش سىياسىتىنى قوللىنىش ئارقىلىق، بۇ توقۇنۇش پەيدا قىلغان غايەت زور گېئوپولىتىك ۋە ئىقتىسادىي بوشلۇقلاردىن ئۈنۈملۈك پايدىلاندى [2]. ئىران دۇچ كەلگەن تارىخىي كۆلەمدىكى ھەربىي ھۇجۇملار ۋە ئۇنىڭ مىللىي ئىقتىسادىغا كەلگەن ۋەيران قىلغۇچ زەربىلەر ئالدىدا، بېيجىڭ دائىرىلىرى غەرب دۆلەتلىرى قوللايدىغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ قارارلىرىنى رەت قىلىش ۋە دىپلوماتىيەلىك سۆھبەتنى تەشەببۇس قىلىش بىلەن بىرگە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىرانغا قاراتقان ھەربىي ھەرىكەتلىرىگە بىۋاسىتە ئارىلىشىشتىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئۆزىنى قاچۇردى [1]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ دەسلەپكى مۆلچەرىدە، بۇ ھۇجۇملار ئىراندا تېز سۈرئەتتە ھاكىمىيەت ئالمىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئۇنىڭ يادرو ۋە ھەربىي قۇدرىتىنى يوقىتىدۇ دەپ قارالغان ئىدى، ئەمما رېئاللىقتا بۇ ئۇرۇش ئۇزۇنغا سوزۇلغان ۋە مۇرەككەپ بىر ۋەزىيەتنى شەكىللەندۈردى [3].
گېئوپولىتىكا تەتقىقاتچىلىرىنىڭ قارىشىچە، بۈگۈنكى كۈندە ئۇرۇش ئىران جۇغراپىيەسىدە بولسىمۇ، ئەتىكى دۇنيانىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تېخنىكا، ئىشلەپچىقىرىش ۋە تەمىنات زەنجىرى ساھەلىرىدە شەكىللىنىدۇ، بۇ دەل خىتاي ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىدۇر [4]. مەزكۇر ماقالە خەلقئارالىق ئاكادېمىك تەھلىل ئۆلچەملىرىگە ئاساسەن، خىتاينىڭ 2026-يىلىدىكى ئىران ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە ياراتقان ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇقلارنى قانداق تولدۇرغانلىقىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. بۇ تەھلىل خىتاينىڭ نېفىت سودىسىدىكى دوللارنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرۇش، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي خورىشىدىن پايدىلىنىپ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى بېسىمنى يېنىكلىتىش، شۇنداقلا ئون بەشىنچى بەش يىللىق پىلانى ئارقىلىق تېخنىكىلىق مۇستەقىللىقنى ئىشقا ئاشۇرۇش قاتارلىق سىستېمىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىز يەنە تەنقىدىي نۇقتىئىنەزەردىن خىتاينىڭ «يوشۇرۇن پايدا ئالغۇچى» رولىنىڭ چەكلىمىلىرىنى چوڭقۇر تەكشۈرۈپ چىقىمىز [5].
ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق ۋە دىپلوماتىيەلىك تەڭپۇڭلۇق سىياسىتى
خىتاينىڭ ئىران ئۇرۇشىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئىستراتېگىيەلىك ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ ھەربىي توقۇنۇشقا بىۋاسىتە ئارىلىشىشتىن قەتئىي ئۆزىنى تارتىشىدۇر [2]. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تارىخىدا، خىتاي ئۆزىنىڭ دىپلوماتىيەلىك سىياسىتىدە ئىزچىل تۈردە ماھارەتلىك بىر تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاپ كەلگەن بولۇپ، بۇ خىل سىياسەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قىلغان ھۇجۇمىدا يەنە بىر قېتىم يۇقىرى چەكتە سىناقتىن ئۆتتى. خىتاي رەھبەرلىرى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ يىغىنلىرىدا رۇسىيە بىلەن بىرلىشىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھۇجۇمىنى «ئىگىلىك ھوقۇققا قىلىنغان تاجاۋۇزچىلىق» دەپ ئەيىبلىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار ئۆز ئارمىيەسىنى سەپەرۋەر قىلمىدى ۋە ئىرانغا ئوچۇق-ئاشكارا ھەربىي ياردەم بەرمىدى [1].
غەرب تەتقىقاتچىلىرىنىڭ نەزىرىدە، خىتاينىڭ ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى دائىم خاتا ھالدا تولۇق كاپالەتكە ئىگە بىخەتەرلىك ئىتتىپاقى سۈپىتىدە چۈشىنىلىدۇ، ئەمما بۇ نۇقتىئىنەزەر خەلقئارا ئاكادېمىك ساھەدە قاتتىق رەت قىلىنىدۇ [2]. 2021-يىلى ئىمزالانغان 25 يىللىق خىتاي-ئىران ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق كېلىشىمى كۆپىنچە كىشىلەر تەرىپىدىن ئىتتىپاقداشلىق رىشتى دەپ قارالغان بولسىمۇ، ئۇنىڭدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدىكىگە ئوخشاش بىرەر قوغداش ۋە مۇداپىئە ماددىسى يوق [2]. سىنگاپور دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسىي ئانالىزچىسى جيا يەنچۇڭ (Ja Ian Chong) ئوتتۇرىغا قويغاندەك، ئىران گەرچە خىتاي ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئۈچۈن ھايات-ماماتلىق ۋە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە مەنپەئەت رايونى ئەمەس [2]. شۇڭا، خىتاي دۆلىتى بۇ مۇناسىۋەتتە بىخەتەرلىك كاپالەتچىسى ئەمەس، بەلكى پەقەتلا بىر تىجارەت ۋە ئىقتىسادىي ھەمراھ بولۇش سۈپىتى بىلەنلا مەۋجۇت بولۇپ تۇردى.
بۇ ئەھۋالنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئىپادىسى 2025-يىلى 6-ئايدىكى ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قىلغان ھەربىي ھەرىكىتىدىمۇ بىلىنگەن ئىدى. ئاشۇ مەزگىلدىمۇ خىتاي ئىرانغا قورال-ياراق بەرمىگەن ياكى ئىسرائىلىيەگە ھېچقانداق ھەربىي تەھدىت سالمىغان، بەلكى پەقەتلا دىپلوماتىيەلىك باياناتلار بىلەنلا كۇپايىلەنگەن ئىدى[2]. دەرۋەقە، بىر ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھىنىڭ ئېغىر ھەربىي زەربىگە ئۇچرىشىغا پەقەتلا ئاخبارات باياناتى بىلەن جاۋاب قايتۇرغان بىر دۆلەت ئۆزىنىڭ ھەقىقىي مەقسىتىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە رېئال ۋە سوغۇققان ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ. خىتاينىڭ بۇ خىل دىپلوماتىيەلىك سۈكۈت قىلىشى غەرب دۆلەتلىرى، جۈملىدىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى توقۇنۇش قاينىمىغا تېخىمۇ كۆپ ئىتتىرىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ «ئاق كۆڭۈل مۇرەسسەچى» سۈپىتىدىكى يۇمشاق كۈچىنى نامايان قىلىشقا تىرىشىش تاكتىكىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
خەلقئارا مۇرەسسە تەشكىلاتى (IOMed) قۇرۇشنى قوللاش ئارقىلىق، خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى ئىدارە قىلىش كۈچىنى ئاشۇرۇشقا ئۇرۇندى، بۇ ئارقىلىق غەربنىڭ يەرشارى ئورۇنلاشتۇرۇشىدىكى ھۆكۈمرانلىقىغا ئاستىرتتىن خىرىس قىلدى [5]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قاتتىق كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق ئوتتۇرا شەرقتىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ساقلاپ قېلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاي خەلقئارا قانۇن ۋە دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى پىرىنسىپلىرىنى تەكىتلەپ، يەرشارى جەنۇبىدىكى دۆلەتلەرگە ئۆزىنىڭ مەسئۇلىيەتچان بۈيۈك دۆلەت ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلدى. خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ بۇ خىل سوغۇققانلىقى، دۇنيا تەرتىپىدىكى باشلامچىلىق ئورنىنى قورال كۈچى بىلەن ئەمەس، بەلكى خەلقئارالىق لەۋز ۋە ئىقتىسادىي كۈچى بىلەن قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشنى كۆزلەيدۇ.
تېخىمۇ مۇھىمى، خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن بۇ خىل دىپلوماتىيەلىك سەۋرچانلىقنىڭ ئۆزىگە خاس ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشىمۇ بار. 2026-يىلى 3-ئاينىڭ ئاخىرىغا پىلانلانغان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك يىغىنى، بېيجىڭنىڭ ئىران مەسىلىسىدە ۋاشىنگتون بىلەن يۈزمۇ-يۈز قارشىلىشىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشىدىكى يەنە بىر مۇھىم سەۋەب بولدى [2]. خىتاي دۆلەت مەنپەئەتىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويغان بولۇپ، ئۆزىنىڭ سودا كېلىشىملىرىنى ۋە دۇنياۋى ئىقتىسادىي مۇقىملىقنى، جۈملىدىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان ئاۋىياتسىيە، پۇرچاق سودىسى ۋە كېڭەيتىلگەن سودا مېخانىزملىرىنى، ئىران بىلەن بولغان ھەربىي ئىتتىپاقداشلىقتىن نەچچە ھەسسە ئۈستۈن كۆردى [2]. بېيجىڭ دائىرىلىرى شۇنى ئوبدان بىلىدۇكى، ئىراننىڭ ھەربىي جەھەتتىن قىيىن ئەھۋالدا قېلىشى خىتاينىڭ ئومۇمىي تەرەققىياتىغا تۈپ خاراكتېرلىك تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ.
بۇ پۇرسەتتە خىتاي ئۆزىنىڭ غەربىي قىسمىدىكى شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىياغا ۋە ئۇنىڭدىن ھالقىپ ئوتتۇرا شەرققە تۇتىشىدىغان قۇرۇقلۇق كارىدورلىرىنىڭ مۇقىملىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن قاتتىق ئېھتىياتچانلىق بىلەن ھەرىكەت قىلدى. خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىدا، ئوتتۇرا شەرقنىڭ راۋانلىقى ئۇنىڭ دۇنيا بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ئالاقىسىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. خەلقئارا كىرىزىسلار گۇرۇپپىسىنىڭ ئانالىزچىسى ۋىليام ياڭ (William Yang) مۇ تەكىتلىگەندەك، خىتاي ھۆكۈمىتى «ئىران ئۈچۈن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن سۈركىلىش پەيدا قىلىشنىڭ ھېچقانداق پايدىسى يوق» دەپ قارايدۇ ۋە تىجارەت مۇقىملىقىنى ھەممىدىن بەك قەدىرلەيدۇ[2].
ئۇندىن باشقا، خىتاينىڭ ئۇرۇش مەزگىلىدىكى سۈكۈت قىلىش سىياسىتى بىر خىل سىممېتىرىك بولمىغان كۈچ كۆرسىتىش ئۇسۇلى بولۇپ، خىتاينى ئەڭ كىچىك زىيان بىلەن ئەڭ زور ئىستراتېگىيەلىك پايدىغا ئېرىشتۈرىدۇ. قەدىمكى ھەربىي مۇتەپەككۇرلار ئېيتقاندەك بۇ دەل «تاغدا ئولتۇرۇپ يولۋاسلارنىڭ جېدىلىنى كۆرۈش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ رېئال ئىپادىسىدۇر [2]. خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ ماھىيىتى شۇنى چۈشەندۈرىدۇكى، ھەرقانداق بىر ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتى ئاخىرى بېرىپ يەنىلا دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىك ئەڭ ئالىي مەنپەئەتىگە شەرتسىز بويسۇنىدۇ.
يەرشارى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى بوشلۇق: نېفىت دوللىرىدىن نېفىت يۈەنىگە ئۆتۈش
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئېمبارگو سىياسىتى ۋە ئىرانغا قىلغان ھۇجۇمى، گېئوسىياسىي جەھەتتىن توقۇنۇش پەيدا قىلىپلا قالماي، يەرشارى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدا، جۈملىدىن نېفىت سودىسىدا دوللارنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىغا غايەت زور خىرىس قىلىدىغان تارىخىي بىر بوشلۇق ياراتتى. بۇ بوشلۇقتىن ئەڭ ئاكتىپ پايدا ئالغۇچى دەل خىتايدۇر. 2018-يىلى 3-ئاينىڭ 26-كۈنىلا، خىتاي شاڭخەي ئاكسىيە بازىرىدا يۈەن بىلەن ھېسابلىنىدىغان قەرەللىك نېفىت سودىسىنى يولغا قويۇپ، دۇنياۋى نېفىت بازىرىدىكى نېفىت دوللىرىنىڭ مونوپولىغا جەڭ ئېلان قىلغان ئىدى [6]. 2026-يىلىدىكى ئىران توقۇنۇشى بۇ نىشاننىڭ ئەمەلگە ئېشىش سۈرئىتىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تېزلەتتى.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىستېمىلىق جازالىشى ۋە ھەربىي بېسىمى سەۋەبىدىن نۇرغۇنلىغان نېفىت ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر دۇنياۋى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدا دوللارغا بېقىنىشنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەتىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇر تونۇپ يەتتى. خەلقئارالىق نېفىت سودىسىدا دۆلەتلەر پەقەت «قارا ئالتۇن» ئارقىلىق قوللاپ قۇۋۋەتلىنىۋاتقان دوللارغا بولغان تايىنىشچانلىقنى ئازايتىشنى كۆزلىمەكتە ئىدى [6]. ئىراننى مىسالغا ئالساق، خىتاي بىلەن ئىمزالانغان 400 مىليارد دوللاردىن 600 مىليارد دوللارغىچە بولغان مەبلەغ سېلىش كېلىشىمىگە ئاساسەن، خىتاي ئىراننىڭ نېفىت ۋە تەبىئىي گاز ئەسلىھەلىرىگە غايەت زور مەبلەغ سېلىش بەدىلىگە، ئىراندىن 25 پىرسەنتكىچە ئېتىبار باھادا نېفىت سېتىۋېلىش ھوقۇقىغا ئېرىشكەن [6]. بۇ ئەھۋال، جازالانغان دۆلەتلەرنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ جازاسىدىن قېچىش ئۈچۈن تەبىئىي ھالدا خىتايغا قۇچاق ئېچىشقا ۋە سودىنى يۈەن بىلەن قىلىشقا مەجبۇرلىدى [3].
خىتاينىڭ بۇ جەھەتتىكى ئىقتىسادىي ھەرىكىتى پەقەت ئىران بىلەنلا چەكلىنىپ قالمىدى. سەئۇدى ئەرەبىستانغا ئوخشاش دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ نېفىت ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەرمۇ نېفىت سودىسىدا دوللاردىن قىسمەن ۋاز كېچىپ يۈەنگە يۈزلىنىش ئېھتىماللىقىنى ئاشۇردى. خىتاي ھازىر سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ ئەڭ چوڭ نېفىت خېرىدارى بولۇپ، ھەر كۈنى 1.5 مىليون تۇڭدىن ئارتۇق نېفىت ئىمپورت قىلىدۇ، سەئۇدى ئەرەبىستان نېفىت بازىرىدىكى خىتاي ئۈلۈشىنى رۇسىيەگە تارتتۇرۇپ قويماسلىق ئۈچۈن «نېفىت يۈەنى» بىلەن سودا قىلىش تاللىشىنى قوبۇل قىلىش بېسىمىغا دۇچ كەلدى [6]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى گەرچە ئىرانغا ھەربىي ھۇجۇم قىلىش ۋە قاتتىق جازالاش يۈرگۈزۈش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ رايوندىكى كونتروللۇقىنى كۈچەيتىشنى ئويلىغان بولسىمۇ، ئايلىنىپ كېلىپ خىتاينىڭ پۇل-مۇئامىلە يەرشارىلىشىشىغا ۋە «نېفىت يۈەنى» سىستېمىسىنىڭ كېڭىيىشىگە ئۆز قولى بىلەن شارائىت يارىتىپ بەردى.
تەتقىقاتچىلارنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغىنى شۇكى، ئۇرۇش سەۋەبلىك ھورمۇز بوغۇزىدىكى قالايمىقانچىلىقلار دۇنيا مىقياسىدا ئېنېرگىيە باھاسىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆرلىشىگە، جۈملىدىن نېفىت باھاسىنىڭ 85 دوللاردىن ئېشىپ كېتىپ، ناچار ۋەزىيەتتە ھەتتا 100 دوللاردىن 130 دوللارغىچە يېتىش ئېھتىماللىقىنى ياراتتى [7]. ھالبۇكى، خىتاي ئۆزىنىڭ كۆپ مەنبەلىك تەمىنات زەنجىرى، جازا ئاستىدىكى دۆلەتلەردىن كېلىدىغان ئەرزان باھالىق ئەتكەس نېفىت يوللىرى ئارقىلىق بۇ خىرىسنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈردى. ھورمۇز بوغۇزىدىن ئۆتىدىغان باشقا خەلقئارالىق نېفىت پاراخوتلىرى قاتتىق چەكلىمىلەرگە ئۇچرىغان بىر پەيتتە، خىتاي پاراخوتلىرىنىڭ توسالغۇسىز ئۆتەلىشى، خىتاينىڭ بۇ كىرىزىس مەزگىلىدە قانچىلىك دەرىجىدە ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈككە ئېرىشكەنلىكىنى تېپىلغۇسىز بىر شەكىلدە نامايان قىلىپ بېرىدۇ [3].
خەلقئارالىق نېفىت بازىرى ۋە مالىيە سىستېمىسىدىكى بۇ خىل قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىش دۇنيا مالىيە تەرتىپىنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىۋاتىدۇ. ئوكسفورد ۋە خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدىكى تەتقىقاتچىلارنىڭ ئىلمىي ئۆلچەملىرى بويىچە ئانالىز قىلغاندا، دۆلەتلەرنىڭ مەلۇم بىر زاپاس پۇلغا بولغان تايىنىشچانلىقى پەقەتلا ئىقتىسادىي قۇلايلىققا ئەمەس، بەلكى شۇ پۇلنىڭ خەلقئارالىق سىياسىي بىخەتەرلىككە تەھدىت سېلىش-سالماسلىقىغا باغلىقتۇر. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دوللارنى تاكتىكىلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشنى ۋە ئىقتىسادىي ئېمبارگولارنى كۆپەيتكەنسېرى، باشقا بۈيۈك دۆلەتلەر مۇقەررەر ھالدا بۇ سىستېمىدىن قېچىپ، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى (BRICS) تەرىپىدىن قوللىنىۋاتقان يېڭى پېرېۋوت مېخانىزمى ۋە يۈەنگە تايىنىشقا يۈزلەنمەكتە. شۇڭا، 2026-يىلىدىكى ئىران توقۇنۇشى ئەمەلىيەتتە نېفىت دوللىرىنىڭ يىمىرىلىشىگە بېرىلگەن بىر ئىستراتېگىيەلىك زەربە بولدى.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي خورىشى ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى پۇرسەت
خىتاينىڭ ئىران ئۇرۇشىدىن ئالغان يەنە بىر مىسلىسىز پايدىسى شۇكى، بۇ توقۇنۇش ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي بايلىقلىرىنى ئوتتۇرا شەرققە مەركەزلەشتۈرۈشىگە مەجبۇر قىلىپ، خىتاينىڭ ئەتراپىدىكى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى بېسىمنى يېنىكلەتتى. گېئوسىياسىيە ۋە ھەربىي ئىستراتېگىيە نۇقتىسىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا ئوخشاش بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ گەرچە قۇدرەتلىك بولسىمۇ، ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچىنى بىرلا ۋاقىتتا بىر قانچە فرونتتا يۇقىرى چەكتە ساقلاپ قالالمايدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ زور مىقداردىكى ھەربىي ياراقلىرى ۋە ئاۋىياماتكا ئەترەتلىرىنى ئوتتۇرا شەرققە يۆتكىگەندە، ئۇنىڭ تەيۋەن بوغۇزى ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ھەربىي تەييارلىق دەرىجىسى مۇقەررەر ھالدا چەكلىمىگە ئۇچرايدۇ [2].
ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئومان قولتۇقىغا ۋە پارس قولتۇقىغا ئورۇنلاشتۇرغان ھەر بىر ئاۋىياماتكا ھۇجۇمچى قىسمى، ئەمەلىيەتتە ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىن تارتىپ كېتىلگەن ھەربىي توسالغۇدۇر. خۇدسون ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىسى برايان كىلارك (Bryan Clark) قاتارلىقلار ئاگاھلاندۇرغاندەك، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي زاۋۇتلىرى «تاماخاۋك» (Tomahawk) باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى، «ۋەتەنپەرۋەر» (Patriot) ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرى قاتارلىق يۇقىرى تېخنىكىلىق قوراللارنى ئۇرۇش مەيدانىدىكى ئىستېمال سۈرئىتىگە يېتىشىپ ئىشلەپچىقىرالمايدۇ [2]. بۇ خىل قورال يېتىشمەسلىك، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ئىككىنچى بىر چوڭ ئۇرۇش فرونتىدا ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە زەخىملەندۈردى. دېمەك، خىتاي ئۈچۈن ھەر بىر سەرپ قىلىنغان بومبا ۋە ئوتتۇرا شەرققە يۆتكەلگەن ھەر بىر ھەربىي پاراخوت بىر «ئىستراتېگىيەلىك نەپەس ئېلىش پۇرسىتى» بولۇپ ھېسابلانماقتا.
ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاي بۇ توقۇنۇش جەريانىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ ئەڭ يېڭى ھەربىي زەربە بېرىش تاكتىكىلىرى، ئېلېكتىرونلۇق ئۇرۇش ئۇسۇللىرى ۋە ئەشيا ئوبوروتى قۇرۇلمىلىرىنى ھەقسىز ھالدا ۋە يېقىندىن كۆزىتىش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. خىتاينىڭ سۈنئىي ھەمراھ كۆزىتىش تورى ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئومان قولتۇقىدىكى ئورۇنلىشىشىنى يېقىندىن ئىگەللەپ كەلدى. شۇنداقلا، خىتاينىڭ «شىمالىي قۇتۇپ» (BeiDou) سۈنئىي ھەمراھ يولباشچى سىستېمىسى بۇ ئۇرۇش جەريانىدا ئەمەلىي سىناقتىن ئۆتتى. 2025-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يەرشارى ئورۇن بەلگىلەش سىستېمىسىغا (GPS) قالايمىقانچىلىق سېلىپ، ئىراننىڭ رادارلىرىنى قايمۇقتۇرۇشقا ئۇرۇنغاندا، ئىران ئارمىيەسى خىتاينىڭ «شىمالىي قۇتۇپ» سىستېمىسىغا ئالماشتۇرۇپ، ئۆز ئورنىنى تاپقانلىقى مەلۇم بولدى [2]. بۇ خىل ئەمەلىي جەڭ تەجرىبىلىرى، خىتاي ھەربىي دائىرىلىرى ئۈچۈن كەلگۈسىدىكى تەيۋەن بوغۇزىدىكى ئېھتىماللىققا ئىگە ئۇرۇشلارغا تەييارلىق قىلىشتا تېپىلغۇسىز ھەربىي ئىستىخبارات مەنبەسىگە ئايلاندى.
لوندوندىكى چاسام سارىيى (Chatham House) تارقاتقان دوكلاتلاردىمۇ مۇشۇ نۇقتا ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. دوكلاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇش پاتقاقلىقىغا پېتىپ قېلىشى، خىتاينىڭ ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى ئورنىنى مۇستەھكەملىشىگە يېتەرلىك ۋاقىت ئۇتۇپ بېرىدۇ. خۇددى 2003-يىلىدىن باشلاپ ئىراق ۋە ئافغانىستاندا باشتىن كەچۈرگەن «يوقالغان ئون يىل» غا ئوخشاش، بۇ توقۇنۇشمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ غايەت زور سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بايلىقىنى ئاستا-ئاستا قۇرۇتۇپ، ئۇنىڭ كەلگۈسى تەرەققىيات قەدىمىنى ئاستىلىتىپ قويىدۇ [2]. خىتاي بولسا بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ دۆلەت ئىچى تەرەققىياتىغا مەركەزلىشىپ، يەرشارى مىقياسىدىكى ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق ئۇل ئەسلىھەسىنى مۇستەھكەملەيدۇ.
«ئون بەشىنچى بەش يىللىق پىلان» ۋە تېخنىكىلىق مۇستەقىللىق
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ زېھنىنى ئىراننىڭ يادرو ئەسلىھەلىرىنى ۋەيران قىلىشقا مەركەزلەشتۈرۈۋاتقان ۋە غايەت زور ھەربىي خىراجەتلەرنى سەرپ قىلىۋاتقان بىر مەزگىلدە، خىتاي ھۆكۈمىتى دىققىتىنى پۈتۈنلەي كەلگۈسى تېخنىكا ھۆكۈمرانلىقىغا قاراتقان «ئون بەشىنچى بەش يىللىق پىلان» (2026-2030) نى ئېلان قىلدى [4]. 141 بەتلىك بۇ دۆلەتلىك ھۆججەت گەرچە يۈزەكى جەھەتتىن ئىقتىسادىي پىلانلاردەك كۆرۈنسىمۇ، ماھىيەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان ئومۇميۈزلۈك تېخنىكا رىقابىتىگە ۋە تەمىنات زەنجىرى توقۇنۇشلىرىغا تەييارلىق قىلىشنىڭ نېگىزلىك ئىستراتېگىيەلىك يول خەرىتىسى ئىدى.
خىتاينىڭ بۇ پىلانىنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى، سۈنئىي ئىدراك ۋە ئىلغار ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسىنى پۈتكۈل سانائەت سىستېمىسىغا سىڭدۈرۈش ئارقىلىق، دۇنياۋى تەمىنات زەنجىرىدە يېڭىچە ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش بولدى. پىلاندا، 2030-يىلىغا بارغاندا ئىقتىسادنىڭ 90 پىرسەنتىدە سۈنئىي ئىدراكنى قوللىنىش، ئالەم بوشلۇقى تورى ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىشىدا تولۇق ئۆز-ئۆزىنى تەمىنلەشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش نىشانلانغان[4]. غەرب دۆلەتلىرى، جۈملىدىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۇرۇش مەيدانىدا بومبا ۋە ھەربىي ئەسلىھەلەرنى ئىستېمال قىلىۋاتقاندا، خىتاي يۇقىرى تېخنىكىلىق قۇرۇلمىسىنى دۇنيا بازىرىغا كېڭەيتىش ئۈچۈن قۇرۇلۇش قىلماقتا.
بۇ پىلاننىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋە دىپلوماتىيەلىك بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان قىسمى، خىتاينىڭ «سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى» (Rare Earth Elements) گە بولغان مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىدۇر. نۆۋەتتە خىتاي دۇنيا بويىچە سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش ئىقتىدارىنىڭ تەخمىنەن 90 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ. مەيلى ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ F-35 كۈرەشچى ئايروپىلانلىرى بولسۇن ياكى «ۋەتەنپەرۋەر» ۋە باشقا مۇداپىئە سىستېمىلىرى بولسۇن، كۆپىنچىسى مۇشۇ ئېلېمېنتلارغا جىددىي تايىنىدۇ [4]. مىسال ئۈچۈن، بىر دانە F-35 ئايروپىلانىغا تەخمىنەن 420 كىلوگىرام ئەتراپىدا مۇشۇ خىل مېتال كېتىدۇ. خىتاي 2025-يىلى 17 خىل سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىنىڭ ئېكسپورتىنى چەكلەش تەدبىرلىرىنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ كەلگۈسىدىكى ھەربىي قوراللارنى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى بوغۇپ قويۇش قابىلىيىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئوچۇق ئاگاھلاندۇردى [4].
خىتاينىڭ بۇ يۆنىلىشى «جەڭسىز بويسۇندۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ تىپىك ئۆرنىكى بولۇپ، ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇش ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۈچۈن قانچىلىك جىددىي ۋە كەسكىن كۆرۈنسىمۇ، تەمىنات زەنجىرى ۋە تېخنىكا رىقابىتىدىكى كەلگۈسى يوقىتىش ئۇنىڭدىنمۇ خەتەرلىك ۋە ئورنىنى تولدۇرغۇسىز دەرىجىدە ئىدى. خىتاي دۇنيانىڭ ئاددىي ياساش مەركىزىدىن، ئىلغار تېخنىكىلىق ياساش كۈچىگە ئۆتۈشنى نىشان قىلىش ئارقىلىق، ئۆزىنى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنى قوغداپ قېلىشقا كاپالەتلەندۈردى. بۇ كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، خىتاينىڭ دۇنياۋى رەھبەرلىككە بولغان ئىستىلى پارتلىتىشقا ياكى ھەربىي قورشاۋغا ئەمەس، بەلكى بېقىندۇرۇش ۋە تېخنىكىلىق تايىنىشچانلىق يارىتىشقا ئاساسلانغان.
ئۇرۇشتىن كېيىنكى قايتا قۇرۇش ۋە «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى
دىپلوماتىيەلىك سۈكۈت قىلىش سىياسىتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نىشانى كەلگۈسىگە قارايدىغان بولساق، خىتاينىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى قايتا قۇرۇش باسقۇچىغا تەييارلىق قىلىشى ۋە غايەت زور توختاملارنى مونوپول قىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خەلقئارا تارىخ بۇ خىل ئەندىزىنىڭ ئىزچىل تەكرارلىنىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. مەسىلەن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ 2003-يىلىدىكى ئىراققا تاجاۋۇز قىلىشى ۋە سۈرىيەدىكى قالايمىقانچىلىقلاردىن كېيىن، خىتاي شىركەتلىرى دەرھال ئۇرۇشتىن كېيىنكى قايتا قۇرۇش، ئۇل ئەسلىھە ۋە نېفىت ئېچىش قۇرۇلۇشلىرىغا كىرىپ كەلگەن ئىدى [2]. ھازىرقى ئىران توقۇنۇشىمۇ بۇ ئەندىزىنىڭ تېخىمۇ چوڭ كۆلەمدىكى تەكرارلىنىشىغا سەھنە ھازىرلىماقتا.
ئىران ئاللىبۇرۇن خىتاي رەھبەرلىكىدىكى «بىر بەلباغ بىر يول تەشەببۇسى»غا رەسمىي ئەزا سۈپىتىدە كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، توقۇنۇشتىن بۇرۇنلا ئىككى دۆلەت ئارىسىدا نۇرغۇنلىغان ئۇل ئەسلىھە توختاملىرى ئىمزالانغان ئىدى [3]. خىتاينىڭ تاشيول ۋە تۆمۈريول قاتناش لىنىيەلىرى ئىران زېمىنى ئارقىلىق غەربكە قاراپ سوزۇلىدىغان بولۇپ، ئۇرۇش سەۋەبىدىن بۇ قۇرۇلۇشلار مەڭگۈلۈك ئەمەلدىن قالمايدۇ، بەلكى پەقەت سىياسىي ۋەزىيەت ئېنىقلاشقىچە ۋاقىتلىق توختىتىپ قويۇلىدۇ. ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندا، ئىراننىڭ ۋەيران بولغان ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قايتا قۇرۇشقا غايەت زور كاپىتال، ئىنژېنېرلىق تېخنىكىسى ۋە ھەرقانداق غەربىي سىياسىي شەرتلەرگە باغلانمىغان ھەمكارلىق تەلەپ قىلىنىدۇ.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرى جازا قانۇنلىرى ياكى سىياسىي سەزگۈرلۈك سەۋەبىدىن ئىرانغا مەبلەغ سېلىشتىن ئۆزىنى تارتقاندا، خىتاينىڭ دۆلەت ئىلكىدىكى كارخانىلىرى تەبىئىي ھالدا ئەڭ ياخشى ۋە بىردىنبىر تاللاش بولۇپ قالىدۇ. رېيتېرس ئاگېنتلىقىنىڭ ئانالىزچىلىرى ئوتتۇرىغا قويغاندەك، ئۇرۇش كىمنىڭ غەلىبىسى بىلەن ئاخىرلىشىشىدىن قەتئىينەزەر، خىتاي شىركەتلىرى قايتا قۇرۇش توختاملىرىنىڭ ئاساسلىق ئالغۇچىسى بولىدۇ [2]. بۇ يەردىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئىستراتېگىيەلىك ھېكمەت شۇكى، خىتاي ئۆزىنىڭ دىپلوماتىيەلىك ئارىلىق ساقلاش سىياسىتى ئارقىلىق، ئۇرۇشتىن كېيىن ئىراندىن قايسى خىل ھۆكۈمەت چىقىشىدىن قەتئىينەزەر ئۆزىنى قوبۇل قىلغىلى بولىدىغان ئورۇنغا قويالايدۇ [2].
مەيلى نۆۋەتتىكى دىنىي رەھبەرلىك سىستېمىسى بۇ ئۇرۇشتىن ئاجىزلىغان ھالدا قۇتۇلۇپ قېلىپ ھاكىمىيەتنى داۋاملاشتۇرسۇن، ياكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قوللايدىغان يېڭى بىر ھۆكۈمەت ئورنىتىلسۇن، ئۇلار دۆلەتنى قايتا قۇرۇش ۋە خەلقنىڭ تۇرمۇشىنى ئوڭشاش ئۈچۈن يەنىلا خىتاينىڭ سانائەت كۈچى ۋە مالىيە سېلىنمىسىدىن ئايلىنىپ ئۆتەلمەيدۇ. دېمەك، خىتاينىڭ ئۇرۇش مەزگىلىدىكى سۈكۈتى، ئەمەلىيەتتە ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئىقتىسادىي مونوپوللۇق ئۈچۈن قويۇلغان بىر پەردە بولۇپ، بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى دۇنياغا ئۇرۇش پەيدا قىلغۇچى ئەمەس، بەلكى قۇرۇلۇش قىلغۇچى، مەبلەغ سالغۇچى ۋە كرىزىسلاردىن كېيىنكى قۇتقۇزغۇچى سۈپىتىدە نامايان قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئوتتۇرا شەرق رايونىغا بولغان سىڭىپ كىرىشىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.
سىياسىي ئىناۋەت ۋە خەۋپسىزلىك كاپالىتىدىكى خىرىسلار
گەرچە يۇقىرىدا بايان قىلىنغاندەك خىتاي بۇ ئۇرۇش مۇھىتىدىن ماددىي ۋە گېئوسىياسىي جەھەتتە غايەت زور پايدا ئالغان بولسىمۇ، خەلقئارالىق ئاكادېمىك تەنقىد نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ سىياسەت خىتاينىڭ خەلقئارالىق سىياسىي ئىناۋىتىگە ۋە خەۋپسىزلىك كاپالەتچىسى بولۇش رولىغا ئۇزۇن مۇددەتلىك پاسسىپ تەسىرلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ خىرىسى ئۇنىڭ يەرشارى جەنۇبى ۋە بىر قىسىم ئىتتىپاقداشلىرى نەزەرىدىكى بىخەتەرلىك جەھەتتىكى ئىشەنچلىك دەرىجىسىدۇر [2].
ئىران دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى غەيرىي-غەرب تەشكىلاتى بولغان شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى (BRICS) نىڭ تولۇق ھوقۇقلۇق ئەزاسى ئىدى. ئەمما بۇ دۆلەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە تەرىپىدىن مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئېغىر ھەربىي زەربىگە ئۇچراپ، رەھبەرلىرى ئۆلتۈرۈلگەن ۋە يادرو ئەسلىھەلىرى ۋەيران قىلىنغان بىر پەيتتە، مەزكۇر تەشكىلاتلار، جۈملىدىن خىتاي ۋە رۇسىيە تەرىپىدىن ھېچقانداق رېئال ھەربىي ياكى خەۋپسىزلىك ياردىمىگە ئېرىشەلمىدى [2]. بۇ ۋەقە يەرشارى جەنۇبىدىكى كىچىك ۋە ئوتتۇرا دەرىجىلىك دۆلەتلەر ئۈچۈن ناھايىتى ئېنىق بىر سىگنال بەردى.
چاسام سارىيى (Chatham House) نىڭ تەتقىقاتچىسى ئەھمەد ئەبۇدۇھ (Ahmed Aboudouh) كۆرسەتكەندەك، بۇ دۆلەتلەر ئەمدىلىكتە شۇنى ئېنىق تونۇپ يەتتىكى: «خىتايغا بىر بىخەتەرلىك ھەمراھى سۈپىتىدە تايىنىشقا بولمايدۇ. ئۇ پەقەتلا بىر تەرەققىيات، ئىقتىساد، سودا ۋە تېخنىكا ھەمراھىدۇر، ھەرگىزمۇ ھەربىي ھەمراھ ئەمەس» [2]. بۇ خىل تونۇش خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى خەلقئارالىق سىستېمىلارنى قۇرۇشى ۋە دۇنياۋى رەھبەرلىككە ئىنتىلىشىگە نىسبەتەن چوڭ بىر توسالغۇدۇر. چۈنكى ھەرقانداق بىر بۈيۈك دۆلەت باشقا دۆلەتلەرنى ئۆز ئەتراپىغا ئۇيۇشتۇرماقچى بولسا، پەقەتلا پۇل كىرگۈزۈش بىلەنلا كۇپايىلەنمەي، كىرىزىس پارتلىغاندا ئۇلارغا سىياسىي ۋە ھەربىي مۇداپىئە كاپالىتى بېرەلەيدىغان ئەمەلىي كۈچكە ۋە ئىرادىگە ئىگە بولۇشى كېرەك.
ئىران ئىچىدىكى ئىستراتېگىيەچىلەر ئارىسىدىمۇ، خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ بۇ خىل پاسسىپلىقىدىن، «بۈيۈك دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مەنپەئەتىگە خىلاپ ھېچقانداق ياردەم بەرمەيدىغانلىقى» ھەققىدە نارازىلىق ۋە ئۈمىدسىزلىك پەيدا بولغانلىقى كۆزىتىلدى [2]. شۇڭا مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇكى، خىتاي گەرچە بۇ ئۇرۇشتىن ئەڭ زور دەرىجىدە ئىقتىسادىي، سودا ۋە گېئوسىياسىي پايدا ئالغان ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى ھالسىرىتىش نىشانىغا يەتكەن بولسىمۇ، بۇنىڭ بەدىلىگە ئۆزىنىڭ سىياسىي ئىناۋىتى ۋە خەۋپسىزلىك كاپالەتچىسى بولۇشتەك ئوبرازىنى مەلۇم دەرىجىدە زەخىملەندۈردى. بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك سۈكۈت خىتاينى ۋاقىتلىق توقۇنۇشتىن يىراق قىلغان بىلەن، دۇنياۋى رەھبەرلىك ئورنىنى تولۇق ئۆتەش يولىدا يەنىلا كەمچىلىكلەرنىڭ بارلىقىنى دەلىللەيدۇ.
خۇلاسە
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، 2026-يىلى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قاراتقان ھۇجۇمى دۇنيا تارىخىدىكى مۇھىم بىر گېئوسىياسىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى ۋە يەرشارىۋى كىرىزىس بولۇپ قالدى. بۇ يېڭى تارىخىي كېسىشىش نۇقتىسىدا، خىتاي ئۆزىنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە كۆپ قاتلاملىق ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشلىرى ئارقىلىق، توقۇنۇشقا تارتىلماستىن تىپىك بىر «يوشۇرۇن پايدا ئالغۇچى» ۋەزىپىسىنى غەلىبىلىك ئورۇنلىدى [3]. ئۇ پەقەتلا ھەربىي توقۇنۇشتىن ئۆزىنى چەتكە ئېلىپلا قالماستىن، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتە زېھنى ۋە بايلىقىنى ئارتۇقچە خورىتىشىدىن پايدىلىنىپ، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى تەسىر بېسىمىنى يېنىكلەتتى ۋە قورال-ياراق ئىستېمال سۈرئىتىدە ئۆزىنىڭ كەلگۈسى ئۈستۈنلۈكىنى نامايان قىلدى.
ئىقتىسادىي جەھەتتە، خەلقئارالىق نېفىت بازىرىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ جازا سىياسەتلىرىنىڭ يان تەسسىرىدىن ماھارەت بىلەن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ «نېفىت يۈەنى» سىستېمىسىنى دۇنيا بازىرىغا سىڭدۈرۈش قەدىمىنى تېزلەتتى ۋە بۇ ئارقىلىق خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدا دوللارنىڭ مونوپولىنى ئاجىزلاشتۇردى [6]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۆلەت ئىچىدە تېخنىكىلىق مۇستەقىللىقنى، سۈنئىي ئەقىل ۋە سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى ساھەسىدىكى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىنى گېئوسىياسىي قورالغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ تەمىنات زەنجىرىدىكى كونتروللۇقىنى مۇستەھكەملىدى [4].
گەرچە خىتاينىڭ بۇ خىل ئارىلىق ساقلاش ۋە پەقەتلا ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە فوكۇس قىلىش سىياسىتى يەرشارى جەنۇبى ۋە بىر قىسىم ئىتتىپاقداشلىرى نەزىرىدە ئۇنىڭ خەۋپسىزلىك كاپالەتچىسى سۈپىتىدىكى رولىغا قارىتا ئېغىر گۇمانلارنى قوزغىغان بولسىمۇ، ئەمما خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۈيۈك دۆلەت رىقابىتىدە ئۆز دۆلەت مەنپەئەتىنى بارلىق مەسئۇلىيەتلەردىن ئەلا بىلىشى ئۇنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك دۇنياۋى تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇش سىياسىتىنىڭ مەركىزىي ئوقى بولۇپ كەلدى [2]. شۇڭلاشقا، بۇ ئۇرۇشنىڭ كەلگۈسىگە قالدۇرىدىغان تەسىرىدە خىتاي گەرچە بىر تال ئوق ئاتمىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ يەرشارى تەرتىپىنى شەكىللەندۈرۈشتىكى باشلامچى ئورنى ئەڭ زور دەرىجىدە گەۋدىلەندى. كەلگۈسىدىكى دۇنيا ھۆكۈمرانلىقى ئۇرۇش مەيدانىدىكى بايلىقلارنى يوقىتىش بىلەن ئەمەس، بەلكى ئۇرۇشتىن كېيىنكى قايتا قۇرۇش ۋە تېخنىكىلىق ئىگىلەش ئىقتىدارى بىلەن ئۆلچىنىدۇ، بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ سىستېمىلىق قەدەملىرى خەلقئارا تەرتىپنىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىشىغا تۈرتكە بولىدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى سۈپىتىدە تارىخ بېتىدىن ئورۇن ئالىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Salameh, M. G. (2021). The Petro-yuan vs the Petrodollar: A Progress Report. Hellenic Association for Energy Economics (HAEE). [6]
- Koç, M. (2026). ABD-İsrail-İran Savaşının Ortasında Çin’in 15. Beş Yıllık Planının Jeoekonomik / Jeopolitik Anlamını ve Türkiye İçin Muhtemel Fırsatları Düşünmek. South Security School. [4]
- Wikipedia Contributors. (2026). Russia in the 2026 Iran war. Wikipedia, The Free Encyclopedia. [1]
- Subran, L., Boata, A., قاتارلىقلار (2026). Conflict in the Middle East: Implications for markets and macro. Allianz Research. [7]
- Osorio Moreno, S. (2026). Is China a silent profiter from the War in Iran? Modern Diplomacy. [3]
- Abbadi, D., & Lachkar, A. (2025). Strategic Implications of U.S. Intervention in Iran and the U.S.–China Rivalry for Global Leadership. International Journal of Science and Research Archive, 15(03), 1839-1845. [5]
- Hassan, T. (2026). Strategic Silence: How Beijing May Emerge as the “Quiet Winner” of the Iran War. World Geostrategic Insights. [2]
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
