ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
دۇنيا مىقياسىدا خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە مۇرەككەپلىشىۋاتقان ۋە قايتا تەشكىللىنىۋاتقان بىر تارىخىي باسقۇچتا، يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقنى تالىشىش كۈرىشى تېخىمۇ كەسكىن تۈس ئالماقتا. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت، جۈملىدىن ترامپ ھۆكۈمىتى بىلەن شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى بېيجىڭ دائىرىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە تېخنىكىلىق تىركىشىشلەر نۇرغۇنلىغان سىياسىي ئانالىزچىلارنى 21-ئەسىرنى بۇ ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ باشقۇرىدىغان «ئىككى قۇتۇپلۇق دەۋر» دەپ خاتا ھۆكۈم چىقىرىشقا يېتەكلىمەكتە. بۇ خىل ئاساسىي ئېقىم كۆزقاراشلىرى دۇنيانىڭ پەقەت ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى نۆل يىغىندىلىق ئويۇننىڭ جەڭ مەيدانىغا ئايلىنىپ قالىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئەمما، خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا تايىنىش مۇناسىۋىتىدىكى چوڭقۇر ئۆزگىرىشلەر بۇ خىل يۈزەكى ئىككى قۇتۇپلۇق تەسەۋۋۇرلارنىڭ پۈتۈنلەي رېئاللىققا ئۇيغۇن كەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
دەل مۇشۇنداق بىر ئىستراتېگىيەلىك تۇتۇق ۋەزىيەتتە، مەشھۇر گېئوپولىتىكا ئىستراتېگىيە مەسلىھەتچىسى ۋە تەھلىلچى، شۇنداقلا سۈنئىي ئەقىل ۋە جۇغراپىيەلىك بوشلۇق مۆلچەرلەش سۇپىسى AlphaGeo نىڭ قۇرغۇچىسى ۋە باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى، ھىندىستان نەسىللىك ئامېرىكىلىق ئالىم پاراگ كاننانىڭ كۆزقاراشلىرى ئالاھىدە دىققەت تارتىدۇ. 2026-يىلى 16-ماي «تېز خەۋەرلەر ھەپتىلىكى» (L’Express) ژۇرنىلى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان مەخسۇس سۆھبەتتە، كاننا ھازىرقى خەلقئارا ۋەزىيەتنى چوڭقۇر ئىلمىي ئاساستا مۇھاكىمە قىلىپ، دۇنيانىڭ ھېچقانداق بىر دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت تەرىپىدىن كونترول قىلىنمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، كەلگۈسى دۇنيا نە خىتاينىڭ، نە ئامېرىكىنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىدا بولمايدۇ، ئەكسىچە، بىز ھوقۇق مەركەزلىرى كۆپ مەنبەلىك تارقاقلاشقان، دۆلەتلەر ۋە شەھەرلەر ئۆز ئالدىغا تەسىر كۈچ يارىتىدىغان يېپيېڭى بىر دەۋرگە، ئۇنىڭ تىلى بىلەن ئېيتقاندا «يېڭى ئوتتۇرا ئەسىر» دەۋرىگە قەدەم قويماقتىمىز.
پاراگ كاننانىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكىنىڭ يەرشارىۋى چوڭ كۈچ ئىكەنلىكى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرلار ئەمەلىيەتتىن خېلىلا يىراقلاشماقتا. گەرچە يۈزەكى قارىغاندا ئامېرىكىنىڭ تەسىر كۈچى تېخىچە غايەت زور بولسىمۇ، ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقى مەلۇم جۇغراپىيەلىك چەكلىمىلەرگە ئۇچرىماقتا. مەسىلەن، ئامېرىكا قىتئەسىدە ۋاشىنگتوننىڭ تەسىرى ھەقىقەتەن مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ، كانادا ئېكسپورتىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئامېرىكىغا تايىنىدۇ، ترامپ ھۆكۈمىتى لاتىن ئامېرىكىسىدىكى بايلىق ۋە ھاكىمىيەت ئالماشتۇرۇش ھەرىكەتلىرىدە قىتئە خاراكتېرلىك كۈچلۈك كۈچىنى نامايان قىلىپ، ۋېنېزۇئېلاغا ئوخشاش دۆلەتلەردە ھاكىمىيەت ئۆزگەرتىش قەدەملىرىنى باسقان، پاناما قانىلىنىڭ تىزگىنىنى خىتاي شىركەتلىرىدىن تارتىۋالغان، شۇنداقلا ئارگېنتىنا، چىلى ۋە مېكسىكا قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار توغرىسىدا ئىستراتېگىيەلىك كېلىشىملەرنى تۈزگەن. بۇ رايونلاردا ئامېرىكىنىڭ تەسىرىدىن قېچىپ قۇتۇلۇش ئىمكانسىزغا يېقىن بىر ئىشتۇر.
ئەمما شۇنى جەزمەن ئېتىراپ قىلىش كېرەككى، ئامېرىكىنىڭ ئۆز قىتئەسىدىكى بۇ مۇتلەق ئۈستۈنلۈكى يەرشارىنىڭ باشقا ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈنلىرىدە ئېغىر دەرىجىدە ئاجىزلىماقتا. كاننا ھورمۇز بوغۇزىنى بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلايدىغان ئەڭ تىپىك مىسال سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئاساسىي جان تومۇرى ۋە يەرشارى ئېنېرگىيە تەمىناتىنىڭ بوغۇزى ھېسابلانغان بۇ رايوندا، ئامېرىكا ئەزەلدىن ئۆزىنى مۇتلەق كونترول قىلغۇچى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ھەتتا ئىراننىڭ بوغۇزنى قامال قىلىش تەھدىتلىرىنىمۇ توسۇپ قالالمايدىغان دەرىجىدە ئاجىز بىر ھالەتتە تۇرماقتا. يەرشارى مىقياسىدا پەۋقۇلئاددە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان مۇشۇنداق بىر تۈگۈندە ئامېرىكا تەسىر كۈچىنىڭ بۇ قەدەر چەكلىك بولۇشى، ۋاشىنگتوننىڭ يەرشارى مىقياسىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈك ئورنىتەلمەيدىغانلىقىنىڭ ئەڭ ئېنىق سىياسىي ئىسپاتىدۇر.
بۇنىڭ بىلەن بىللە، ئامېرىكىنىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنىڭ چېكىنىشى پەقەت ئوتتۇرا شەرق بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭ ئەڭ يېقىن ۋە ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى مەركەزلەشكەن ياۋروپا قىتئەسىدىمۇ كۈچلۈك ئۆز ئىپادىسىنى تاپماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقى بارغانسېرى ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە تېخنىكىلىق ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل تەرەققىي قىلدۇرۇشقا يۈزلەنمەكتە ھەمدە ۋاشىنگتونغا بولغان بېقىندىلىقتىن تەدرىجىي قۇتۇلۇپ، يەرشارى سىياسىتىدە ئۆز ئالدىغا بىر مۇستەقىل قۇتۇپ بولۇشقا ئىنتىلمەكتە. مۇشۇنداق ئوبيېكتىپ رېئاللىق ئالدىدا، مەيلى تارىخىي تەجرىبە ۋە ياكى رېئاللىقتىكى ئەمەلىي ئىسپاتلار نۇقتىسىدىن بولسۇن، ئامېرىكىنى پۈتۈن دۇنيانىڭ مۇتلەق خوجايىنى دەپ قاراش تولىمۇ بىر تەرەپلىمە ۋە ئىلمىيلىكتىن يىراق خاتا خۇلاسىدۇر.
دۇنيانىڭ يەنە بىر قۇتۇبى سۈپىتىدە كۆرسىتىلىۋاتقان ۋە ئىقتىسادىي قۇدرىتى ئۈزلۈكسىز زورىيىۋاتقان خىتاينىڭ گېئوسىياسىي ۋەزىيىتىمۇ ئامېرىكىدىن ئانچە پەرقلەنمەيدۇ. نۇرغۇنلىغان كۆزەتكۈچىلەر خىتاينى ئاسىيا قىتئەسىنىڭ مۇتلەق ھاكىمى دەپ قارايدىغان يۈزەكى قاراشلارغا ئېسىلىۋالسىمۇ، كاننانىڭ تەھلىللىرى بۇ خىل مۇتلەقلىقنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي گەرچە ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتە كۈچلۈك، شۇنداقلا دىپلوماتىيەدە سىرتقا قارىتا ھەيۋە قىلىدىغان ۋە بېسىم ئىشلىتىدىغان بىر دۆلەت بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ئاسىيادىكى ھىندىستانغا ئوخشاش يەنە بىر نوپۇزلۇق چوڭ دۆلەتنى، ياكى رۇسىيە ۋە قازاقىستانغا ئوخشاش قوشنىلىرىنى ئۆزىگە بويسۇندۇرالمايدۇ. ئاسىيا قىتئەسى خاراكتېرى جەھەتتىن كۆپ قۇتۇپلۇق بولۇپ، بېيجىڭنىڭ بۇ رايوندىكى ھەرقانداق بىر كېڭەيمىچىلىك ھەرىكىتى مۇقەررەر ھالدا كۆپ تەرەپلىك قارشىلىققا دۇچ كېلىدۇ.
بۇ خىل گېئوپولىتىكىلىق قارشىلىق كۆرسىتىش مېخانىزمى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تارىخىدىكى ئاساسىي ۋە يېڭىلمەس قانۇنىيەتلەرنىڭ بىرىدۇر. خىتاينىڭ چېگرا رايونلاردا ھىندىستانغا بېسىم قىلىشى ھىندىستاننىڭ كۈچلۈك قايتۇرما زەربىسىگە ۋە سىياسىي تەدبىرلىرىگە ئۇچرىدى، ئوخشاشلا، خىتاينىڭ جەنۇبىي دېڭىزدىكى ئىگىلىك ھوقۇق تەلەپلىرى ۋە بېسىملىرىمۇ ۋىيېتنام، فىلىپپىن ۋە ھىندونېزىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ تەبىئىي گېئوپولىتىكىلىق» رېفلىكسىنى، يەنى قارشىلىق كۆرسىتىش ئىرادىسىنى قوزغىدى. بۇ خىل قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، ھەرقانداق بىر ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەت سىرتقى كۈچلەرنىڭ زورلۇقىغا ۋە تەھدىتىگە ئۇچرىغاندا ئۆزلۈكىدىن مۇداپىئە مېخانىزمىنى ئىشقا سالىدۇ ۋە بويۇن ئېگىشنى رەت قىلىدۇ. دەل مۇشۇ مېخانىزم سەۋەبلىك، خىتاي ھازىرمۇ ۋە كەلگۈسىدىمۇ پۈتكۈل ئاسىيا قىتئەسىنى ئۆزىنىڭ ئارقا ھويلىسىغا ئايلاندۇرالمايدۇ ياكى ئۇنىڭغا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق قىلالمايدۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مونوپوللۇق ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تېخنىكا ۋە ئاچقۇچلۇق بايلىقلارنى سىياسىي قورالغا ئايلاندۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا مەغلۇبىيەتكە مەھكۇمدۇر. تارىخقا نەزەر سالساق، مەلۇم بىر دۆلەت ياكى تەشكىلات ھالقىلىق تەمىنلەش زەنجىرىنى مونوپول قىلىشقا ئۇرۇنغان ھامان، دۇنيانىڭ قالغان قىسمى مۇقەررەر ھالدا بۇنىڭغا چارە ئىزدەيدۇ. 1970-يىللاردىكى نېفىت ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى (OPEC) نىڭ نېفىت مونوپوللۇقىغا ئۇرۇنۇپ، باھانى سۈنئىي ئۆرلەتكەنلىكى ۋە نېفىتنى قورال قىلغانلىقى بۇنىڭ ئەڭ ياخشى ئۆرنىكىدۇر. بۇ سىياسەت قىسقا مۇددەتتە نەتىجە بەرگەن بولسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە باشقا دۆلەتلەرنى يېڭى نېفىت مەنبەلىرىنى قېزىشقا ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا قۇرۇپ چىقىشقا مەجبۇرلىدى. نەتىجىدە، بۈگۈنكى كۈندە بۇ تەشكىلاتنىڭ مونوپوللۇق كۈچى ئاساسەن ۋەيران بولدى، ئامېرىكىنىڭ نېفىت ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى ئۇلارنىڭ ئومۇمىي مىقدارىدىن ئېشىپ كەتتى، ھەتتا بەزى ئەزا دۆلەتلەر بۇ تەشكىلاتتىن چېكىنىپ چىقتى.
بۈگۈنكى كۈندىكى تەمىنلەش زەنجىرى كرىزىسىدە، ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ ئۆزئارا يۈرگۈزۈۋاتقان تېخنىكا ۋە بايلىق ئېمبارگولىرىمۇ يۇقىرىدىكى تارىخىي قانۇنىيەتنى ئەينەن قايتىلىماقتا. ۋاشىنگتون ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرنى ۋە چىپ ياساش تېخنىكىسىنى ئېكسپورت قىلىشنى چەكلەش ئارقىلىق تېخنىكا توسۇقى بەرپا قىلىشقا ئۇرۇنسا، بېيجىڭ يەرشارى ئېلېكترون سانائىتى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ئاز ئۇچرايدىغان يەر ئېلېمېنتلىرىنى تەمىنلەش زەنجىرىدىن پايدىلىنىپ قايتۇرما زەربە بېرىشكە، ھەتتا ياپونىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەرگە ئېكسپورتنى چەكلەشكە تىرىشماقتا. ئەمما بۇ خىل مونوپوللۇق ھەرىكەتلىرى باشقا دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىللىق ئېڭىنى تېخىمۇ ئويغىتىپ، ئارگېنتىنا، شىۋېتسىيە، ھىندىستان، كانادا ۋە ئاۋىستىرالىيەگە ئوخشاش كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ خىتايسىز تەمىنلەش زەنجىرىنى قۇرۇپ چىقىشىنى تېزلەتتى. ئوخشاشلا، ئامېرىكىنىڭ تېخنىكا قامىلىمۇ خىتاينى چەكلەنگەن ئۈسكۈنىلەرنى ۋاسىتىلىك يوللار ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈشكە ۋە ئۆز ئالدىغا تەتقىقاتنى تېزلىتىشكە مەجبۇرلاپ، مونوپوللۇقنىڭ يىراق كەلگۈسىدە ئەسقاتمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.
يۇقىرىقى مۇرەككەپ ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك ئوبيېكتىپ رېئاللىقلار ئاساسىدا، پاراگ كاننا كەلگۈسى دۇنيانى تەسۋىرلەيدىغان يېپيېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك ئۇقۇم «يېڭى ئوتتۇرا ئەسىر» نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئۇقۇم بۈگۈنكى يەرشارىۋى قۇرۇلمىنىڭ دەل مىڭ يىل بۇرۇنقى تارىخىي مەنزىرىگە قايتىۋاتقانلىقىغا سىمۋول قىلىنغان بولۇپ، مىڭ يىل ئىلگىرى دۇنيا يەككە قۇتۇپلۇق ئەمەس، بەلكى تارقاقلاشقان ياۋروپا، قۇدرەتلىك خىتاي سۇلالىلىرى، كۈچلۈك ھىندىستان دۆلەتلىرى ۋە پارلاق ئەرەب دۇنياسى قاتارلىق كۆپلىگەن ھاكىمىيەت مەركەزلىرى ئارىسىدا تەڭپۇڭلاشقان ئىدى. بۈگۈنكى كۈندىمۇ دۇنيا ھوقۇقى پەقەت ۋاشىنگتون ۋە بېيجىڭدىلا ئەمەس، بەلكى كۆپلىگەن تەرەققىي قىلغان ۋە قىلىۋاتقان مەركەزلەر ئارىسىدا تارقاقلاشماقتا، بۇ بولسا دۇنيانىڭ مۇقەررەر ھالدا تارىخىي كۆپ قۇتۇپلىشىش يۈزلىنىشىگە كىرىۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسىدۇر.
بۇ «يېڭى ئوتتۇرا ئەسىر» دەۋرىنىڭ يەنە بىر روشەن ئالاھىدىلىكى شۇكى، خەلقئارا سەھنىدىكى ھوقۇق پەقەت چوڭ دۆلەتلەر ۋە ئىمپېرىيەلەر ئارىسىدىلا تەقسىملىنىپ قالماستىن، بەلكى مىكرو دەرىجىلىك سىياسىي گەۋدىلەرگىمۇ تەسىر كۆرسەتمەكتە. خۇددى ئوتتۇرا ئەسىردىكى كىچىك شاھزادىلىكلەرگە ۋە سودا تۈگۈنى بولغان شەھەر-دۆلەتلەرگە ئوخشاش، بۈگۈنكى كۈندە سىنگاپور، دۇبەي ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدىكى باشقا سودا مەركەزلىرىگە ئوخشاش جانلىق مىكرو دۆلەتلەر يەرشارى كاپىتالى، ئىلغار تېخنىكا ۋە يۇقىرى سەۋىيەلىك تالانتلىق خادىملارنى ئۆزىگە جەلپ قىلىش ئارقىلىق، يەرشارى ئىقتىسادىدا تۈگۈنلۈك رول ئوينايدىغان يېڭى ھوقۇق مەركەزلىرىگە ئايلانماقتا. بۇ خىل كىچىك، ئەمما يۇقىرى ئۈنۈملۈك گەۋدىلەر نوپۇسى قېرىلىشىۋاتقان، ئۇل ئەسلىھەلىرى كونىراۋاتقان ۋە غايەت زور قەرز ئىچىدە بوغۇلۇۋاتقان بۇرۇنقى قۇدرەتلىك دۆلەتلەرگە قارىغاندا، مۇرەككەپ كرىزىسلارغا (مەسىلەن، ئۇرۇش ۋە قالايمىقانچىلىقلارغا) كۆپ ياخشى تاقابىل تۇرالايدۇ ۋە ئۆز رايونىدا كەم بولسا بولمايدىغان كۈچكە ئايلىنىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خەلقئارا سىستېمىدىكى دۆلەتلەرنىڭ سانىنىڭ ئۈزلۈكسىز كۆپىيىشى ۋە ئۇلارنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى پەرقلىقلىقمۇ دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىش ۋە تارقاقلىشىش يۈزلىنىشىنى تېخىمۇ تېزلەتتى. 1945-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قۇرۇلغاندا پەقەت 51 غا يېقىن ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەت مەۋجۇت بولغان بولسا، بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە بۇ سان 200 گە يەتتى. دۆلەتلەرنىڭ سانى كۆپەيگەنچە، ئۇلارنىڭ سىياسىي تۈزۈلمىسى، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىدىكى پەرقلىقلىقمۇ شۇنچە گەۋدىلىك بولىدۇ. دۇنيادا قايتا گۈللەنگەن چوڭ ئىمپېرىيەلەردىن تارتىپ مىكرو دەرىجىدىكى شەھەر-دۆلەتلەرگىچە بولغان ئوخشىمىغان گەۋدىلەر بىر سىستېما ئىچىدە تەڭ مەۋجۇت بولۇپ، خۇددى ئوتتۇرا ئەسىردىكىگە ئوخشاش بىخەتەرلىككە كاپالەتلىك قىلىش ۋە ئۆزئارا تورلىشىش ئوتتۇرىسىدا ئىنچىكە تەڭپۇڭلۇق ئىزدەيدۇ.
مۇنداق مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن ۋە كۆپ مەنبەلىك دۇنيادا، كىلىمات ئۆزگىرىشى، سۈنئىي ئەقىل ۋە دۇنياۋى تارقىلىشچان كېسەللىكلەر قاتارلىق يەرشارىۋى خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۇسۇلىمۇ تۈپتىن ئۆزگىرىدۇ. دۇنياۋى كىرىزىسلارنى پەقەت بىرلا زومىگەر دۆلەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە باشقۇرۇشىغا تاپشۇرۇش مۇمكىن ئەمەس، شۇنداقلا ئىلگىرىكى ھاكىم كۈچلەرمۇ بۇ خىل ۋەزىپىلەرنى ئۆتەشتە مەغلۇپ بولغان. ئامېرىكا كىلىمات ئۆزگىرىشى مەسىلىسىدە ماسلىشىشنى رەت قىلغاندا، خىتاي تېخنىكىلىق ھەل قىلىش چارىلىرىنى تەمىنلىدى، ئەمما بۇ خىتاينى يېڭى ئۈستۈن كۈچكە ئايلاندۇرمايدۇ. ئەكسىچە، يەرشارىۋى خىرىسلارنى يېڭىشنىڭ يولى ئۈنۈمسىز ئالىي دەرىجىلىكلەر يىغىنلىرىدىن كۆرە، خۇددى يەرشارى ئىنتېرنېت تورىغا ئوخشاش بىلىم، تېخنىكا ۋە كاپىتالنىڭ يەرلىك تۈگۈنلەر ئارىسىدا تېز سۈرئەتتە ئالماشتۇرۇلۇشىنى ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈلۈشىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە بېرىپ تاقىلىدۇ.
شۇڭلاشقا، كەلگۈسى دۇنيانىڭ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكىدەك قەستەن ئىككى سەپكە، يەنى ئامېرىكا قۇتۇبى ۋە خىتاي قۇتۇبىغا ئايرىلىپ قېلىشى تامامەن مۇمكىن بولمايدىغان بىر خىيالدۇر. گەرچە قىسمەن تېخنىكا ياكى ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە ئىككى تەرەپلىك رىقابەت گەۋدىلىك بولسىمۇ، ئومۇمىي ئىقتىساد، نوپۇس قۇرۇلمىسى ۋە ھەربىي كۈچ جەھەتتە دۇنيا ئاللىقاچان كۆپ قۇتۇپلىشىپ بولدى. بولۇپمۇ تارىختا مۇستەملىكە قىلىنىش ياكى سىياسىي قۇللۇقنىڭ ئازابىنى تېتىغان دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنى قۇربان قىلىپ، قايتىدىن مەلۇم بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ بېقىندىسى ياكى قۇيرۇقى بولۇشنى قەتئىي رەت قىلىدۇ. دەل شۇ سەۋەبتىن، ھەرقايسى دۆلەتلەر مەنپەئەت توقۇنۇشىدا ئۆز مۇستەقىللىقىنى ساقلاپ، ھېچقايسى تەرەپكە ئېغىپ كەتمەسلىك ئىستراتېگىيەسىنى تاللايدۇ.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، دۇنيا خەرىتىسى پەقەت ئامېرىكا ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ كۆلەڭگىسىدە سىزىلمايدۇ. بىز ئامېرىكا، خىتاي ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ كۈچتىن سىرت، رۇسىيە ۋە ھىندىستانغا ئوخشاش قايتا گۈللىنىۋاتقان، ئۆز تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە تىرىشىۋاتقان تارىخىي ئىمپېرىيەلەر تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان مۇرەككەپ بىر مۇھىتقا قەدەم قويماقتىمىز. ترامپ ۋە شى جىنپىڭغا ئوخشاش رەھبەرلەر ۋەكىللىك قىلىۋاتقان سىياسىي كۈچلەرنىڭ تىركىشىشى مەتبۇئاتلاردا نەقەدەر كۈچلۈك تەسۋىرلەنمىسۇن، جانلىق تەمىنلەش زەنجىرىگە، ئىستراتېگىيەلىك جۇغراپىيەگە ۋە يېڭىلىق يارىتىش كۈچىگە ئىگە ھەرقانداق دۆلەت ياكى رايون بۇ «يېڭى ئوتتۇرا ئەسىر» دەۋرىدە ئۆزىگە خاس تەرەققىيات بوشلۇقىنى يارىتىپ، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى سۈپىتىدە خەلقئارا سىستېمىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى بەلگىلەيدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
