ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
دۇنيانىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق ئاكادېمىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى برۇكىڭس ئىنستىتۇتى (Brookings Institution) تەرىپىدىن 2026-يىلى 14-ماي ئېلان قىلىنغان «ئۈستۈنلۈك كىمنىڭ قولىدا؟ ئامېرىكا-خىتاي ھەربىي كۈچ سېلىشتۇرمىسى توغرىسىدىكى ئۈچ خىل كۆزقاراش» ناملىق ماقالە يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك ھەربىي تەڭشىلىشلەرنى تەھلىل قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم بىر ئاكادېمىك مەنبە ھېسابلىنىدۇ. مەزكۇر تەتقىقات ماقالىسى بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا سىياسىي ۋە ھەربىي سەھنىسىدە كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ ماھىيىتىنى، شۇنداقلا ئىككى دۆلەتنىڭ ھەربىي سېلىشتۇرمىسىنى يېڭىچە ۋە كۆپ قىرلىق نۇقتىدىن باھالاپ چىقىدۇ. دۇنيا ئاخباراتلىرى خىتاينىڭ پايتەختى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن ئالىي دەرىجىلىك كۆرۈشۈشلەر ۋە ئىككى تەرەپ مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشلىرىگە دىققەت قىلىۋاتقان بىر پەيتتە، مەزكۇر مۇزاكىرە يەر شارى خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك تەڭپۇڭلۇقىنىڭ كەلگۈسىگە نىسبەتەن ئىنتايىن چوڭقۇر ۋە ئىلمىي بىر باھا بىلەن تەمىنلەيدۇ.
برۇكىڭس ئىنستىتۇتى مەزكۇر ئىلمىي سۆھبەتتە ئاساسلىق ئىككى چوڭ مەسىلىگە دىققەت قاراتقان بولۇپ، ئۇنىڭ بىرىنچىسى خىتاينىڭ تېز سۈرئەتتە ئېلىپ بېرىۋاتقان ھەربىي زامانىۋىلىشىش مۇساپىسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يەنىلا قايسى ھەربىي ساھەلەردە مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قالالىدى ۋە خىتاي قايسى ساھەلەردە رەھبەرلىك ئورنىنى ئاستا-ئاستا ئۆز قولىغا ئالدى؟ ئىككىنچى مەسىلە بولسا ئەگەر غەربىي تىنچ ئوكيان رايونىدا توقۇنۇش يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولسا قايسى تەرەپنىڭ ئىقتىدار ئۈستۈنلۈكى ئەڭ ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ ۋە قايسى قوشۇمچە ئامىللار توقۇنۇشنىڭ تۈپ نەتىجىسىنى بەلگىلەيدۇ؟ دېگەن سوئاللار ئەتراپىدا بولدى. مەزكۇر سوئاللار پەقەت بىرلا جەھەتتىن ئەمەس، بەلكى جۇغراپىيەلىك، سانائەت ۋە ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇقلارنى بىرلەشتۈرگەن ئاساستا تەھلىل قىلىنغان بولۇپ، ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلار دۇنيانىڭ كەلگۈسى سىياسىي يۆنىلىشىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە.
مەزكۇر ئىلمىي چۈشەنچە ئالماشتۇرۇش مۇنبىرىدە دۇنيا ھەربىي بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى ئۈچ نەپەر تونۇلغان يېتەكچى مۇتەخەسسىس يىغىلغان بولۇپ، ئۇلار ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت ئىستىخبارات ئورگانلىرىدا ئۇزۇن يىل يۇقىرى دەرىجىلىك ئانالىزچى بولۇپ ئىشلىگەن خىتاي ھەربىي ئىشلىرى مۇتەخەسسىسى جون كۇلۋېر (John Culver)، برۇكىڭس ئىنستىتۇتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى برۇس جونس (Bruce Jones) ۋە برۇكىڭس ئىنستىتۇتى تاشقى سىياسەت تەتقىقات بۆلۈمىنىڭ تەتقىقات دىرېكتورى شۇنداقلا ئامېرىكانىڭ داڭلىق مۇداپىئە سىياسىتى ئانالىزچىسى مايكىل ئوخانلون (Michael E. O’Hanlon) قاتارلىقلاردۇر. مەزكۇر تەتقىقاتچىلارنىڭ ھەر بىرى ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ۋە ھەربىي ئىستراتېگىيە جەھەتتىكى چوڭقۇر بىلىمى ھەم مول ئەمەلىي تەجرىبىلىرىگە ئاساسلىنىپ سىستېمىلىق كۆزقاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇلار گەرچە يەككە تەپسىلاتلار ۋە ئۆلچەملەرگە قارىتا بىر قەدەر ئوخشىمىغان باھالارنى بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن ھەربىي ئۈستۈنلۈكنى بېكىتىشتە چوقۇم جەڭ مەيدانىنىڭ جۇغراپىيەلىك شارائىتىنى، ئوپېراتسىيە مۇھىتىنى ۋە يۈز بېرىدىغان كونكرېت ۋەزىيەتنى بىرلەشتۈرۈپ قاراش كېرەكلىكىدە بىردەك پىكىرگە كەلگەن.
مەزكۇر مۇلاھىزە ماقالىسىنىڭ ئاساسلىق ئىلمىي قىممىتى شۇ يەردىكى، ئۇ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى يالغۇز قورال-ياراغ سانى ياكى ئاددىي ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنىڭ جەدۋىلىنى سېلىشتۇرۇشتەك مېخانىكىلىق يېزىقچىلىقتىن ھالقىپ كەتكەن. ئۇ ھازىرقى يەر شارى خاراكتېرلىك ئۇرۇش تېخنىكىسى، يادرو كۈچى تەڭپۇڭلۇقى، دېڭىز ئاستى ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ ئۇچۇر ئۇرۇشىدىكى رولى ۋە ئەڭ مۇھىمى دۆلەتلەرنىڭ سانائەت ئىشلەپچىقىرىش يوشۇرۇن كۈچى قاتارلىق كۆپ قاتلاملىق ئامىللارنى سىستېمىلىق بىر گەۋدىگە ئايلاندۇرغان. شۇنداقلا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان بىلەن تەيۋەن بوغۇزىغا يېقىن جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىكلىرىنى ھەمدە ئامېرىكانىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك بوشلۇق بىلەن ئىتتىپاقداشلار تورىنى جەڭ رېئاللىقى بويىچە تارازىغا سالغان بولۇپ، خەلقئارادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى ئاقىللار ئامبىرىنىڭ تەتقىقات يۈزلىنىشىگە تولۇق ۋەكىللىك قىلىدۇ.
ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ ھەربىي كۈچ سېلىشتۇرمىسىدىكى مۇتلەق ۋە نىسپىي ئۈستۈنلۈكلەر
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى ھەربىي تېخنىكا بىلەن كۈچ كۆرسىتىش جەھەتتىكى مۇتلەق ئەۋزەللىكىگە قارىتا جون كۇلۋېر ئىنتايىن ئېنىق نۇقتىلارنى بېكىتىپ چىققان. ئۇنىڭ قارىشىچە، قورال سىستېمىسىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىدىكى ئەمەلىي سىناقتىن ئۆتكەن سۈپىتى ۋە ئىسپاتلانغان ئوپېراتسىيە يۈرۈشتۈرۈش ئىقتىدارى نۇقتىسىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا يەنىلا سۇ ئاستى پاراخوتى، دېڭىز ئاستى ئۇرۇش تېخنىكىسى، ئاۋىئاماتكا تىپىدىكى دېڭىز ئۇرۇش گۇرۇپپىلىرىنىڭ جەڭگىۋارلىقى ۋە ئالدىنقى سەپتىكى ئالاقىلىشىش ئىقتىدارىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئىگە. بۇنىڭدىن باشقا ئامېرىكانىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ھەربىي بازىلىرى، پۇختا قۇرۇلغان ئىتتىپاقداشلار تورى، باشقۇرۇلىدىغان بومبىدىن مۇداپىئەلىنىش قالقانلىرى ۋە ئالاھىدە يىراق مۇساپىلىك ئورۇنلاشتۇرۇشلارغا ماس كېلىدىغان يەر شارى خاراكتېرلىك ھاۋا ھەم دېڭىز لىنىيەلىرىدىكى نەقلىيات (لوگىستىكا) ئۇل ئەسلىھەلىرى ھازىرمۇ ئالدىنقى ئورۇندا تۇرۇپ كېلىۋاتىدۇ.
ئەمما يەنە بىر جەھەتتىن تېخنىكىلىق تەرەققىيات ۋە زامانىۋى قوراللارنىڭ كۆپىيىشى بىلەن دۇنيا سىياسىتىدىكى نۇرغۇن ساھەلەر بارا-بارا تەڭپۇڭلىشىش باسقۇچىغا قەدەم قويدى. ھاۋا ئارمىيە كۈچى، رايون خاراكتېرلىك زەربە بېرىش ۋاسىتىلىرى، ئالەم بوشلۇقى ۋە ئالەمگە قارشى تۇرۇش ئوپېراتسىيەلىرى، يادرو توسۇش كۈچى، شۇنداقلا دېڭىز ئارمىيە كۈچىنى سىرتقا كۆرسىتىش ئىقتىدارى قاتارلىق ساھەلەردە، يېڭى ئەۋلاد قوراللار بىلەن ئۇلارنىڭ مىقدارى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى پەرق كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە قىسقاردى. مەزكۇر ئەھۋال نۇرغۇنلىغان ھەربىي ئىستراتېگىيەچىلەرنى كەلگۈسى تەكشۈرۈشلەردە يەككە سانلىق مەلۇماتلارغا تايىنىشنىڭ خەتەرلىك ئىكەنلىكىدىن ئاگاھلاندۇرىدۇ.
جون كۇلۋېرنىڭ تەھلىلىدىكى ئاچقۇچ نۇقتىلارنىڭ بىرى شۇكى، خىتاينىڭ ھەربىي جەھەتتىكى ئەۋزەللىكلىرى تېخىمۇ بەكرەك رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇش مۇھىتىدا، يەنى تەيۋەن بوغۇزى، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ياكى باشقا تىنچ ئوكيان بوغۇزلىرىغا ئوخشاش جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن ئۆزىنىڭ يېقىن ئەتراپىدىكى زەربە بېرىش دائىرىسىدە ئۆزىنى نامايان قىلىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يەر شارى خاراكتېرلىك ھەربىي ۋەزىپىلەرگە، جۈملىدىن يېقىنقى ئايلاردا ئىران بىلەن بولغان جىددىي ۋەزىيەت ۋە توقۇنۇشلارغا كۈچ چىقىرىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاي دۆلىتى ئاساسلىق زېھنىنى يېقىن ئەتراپتىكى رايونلارغا، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ شەرقىي ئاسىياغا قورال ۋە ئەسكەر يۆتكەش تۈۋرۈكلىرىنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈشكە مەركەزلەشتۈردى.
بۇ جەھەتتە، خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ رىقابەت كۈچى ئىنتايىن زور مىقداردىكى ۋە مىسلىسىز ئىلغار بولغان ئېنىق نىشانغا ئالىدىغان باللىستىك شۇنداقلا قاناتلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا كۈچلىرىدۇر. مەزكۇر قوراللار ئوكىناۋادىن تارتىپ گۇئامغىچە، ئاۋسترالىيەنىڭ شىمالىدىن تاكى ھاۋاي ئاراللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى بارلىق ئامېرىكا ھەربىي بازىلىرىغا، پورتلىرىغا ۋە ئايرودروملىرىغا تېز سۈرئەتتە زەربە بېرىش ئىقتىدارىغا ئىگە. ئەڭ ئەندىشە قىلارلىق نۇقتىلارنىڭ بىرى شۇكى، مەزكۇر رايونلاردىكى ئامېرىكا ھەربىي ئەسلىھەلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئېنىق نىشانلىق قوراللارنىڭ زەربىسىدىن مۇداپىئەلىنەلەيدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك بېتون ياكى قوغداش قەۋەتلىرىگە ئىگە ئەمەس، ئەمما خىتاينىڭ نۇرغۇنلىغان ئىستراتېگىيەلىك ئەسلىھەلىرى زەربىگە چىداملىق قىلىپ مۇستەھكەملەنگەن.
مەزكۇر نۇقتىدىن قارىغاندا، خىتاينىڭ زامانىۋى ھاۋا ئارمىيە كۈچى ۋە ئۇنىڭغا بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرى ھاۋا ھەربىي تەڭپۇڭلۇقىنى تەيۋەننىڭ سىرتىغا كېڭەيتىپ توقۇنۇش يۈز بەرگەن تەقدىردە، ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ جەڭ يۈرۈشتۈرۈشىگە ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاينىڭ ھاۋادىن ھاۋاغا ۋە يىراق مۇساپىلىك يەر يۈزىدىن ھاۋاغا قويۇپ بېرىلىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى نىشانغا ئېلىش دائىرىسى، يېتەكلەش تېخنىكىسى ۋە رادارلارغا قارشى تۇرۇپ سىگنال قالايمىقانلاشتۇرۇش ئىقتىدارى جەھەتتە دۇنيادىكى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى تېخنىكىلارغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇلارنىڭ پاراخوتلارغا قارشى باللىستىك بومبىلىرى ۋە قاناتلىق بومبىلىرى نۆۋەتتە يەر شارى بويىچە ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدە دەپ قارىلىدىغان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ يېڭى ئەۋلاد قارشى تۇرۇش قوراللىرى پەقەت 2030-يىللاردىن كېيىن ئاندىن ئىشلىتىشكە كىرىشتۈرۈلىدۇ.
برۇس جونسنىڭ پىكىرلىرىمۇ مەزكۇر تەھلىللەرگە يېقىندىن ماس كېلىدۇ. ئۇ ئامېرىكانىڭ سۇ يۈزى تېخنىكىسىدىن تارتىپ تروپوسفېراغىچە (troposphere) بولغان ئارىلىقتىكى تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنىڭ خىتاي تەرىپىدىن مىسلىسىز دەرىجىدە يىمىرىلگەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ. بولۇپمۇ «بىرىنچى ئارال زەنجىرى» (First Island Chain) ئىچىدە خىتاي ھاكىمىيىتى سۇ يۈزى دېڭىز ئۇرۇشى بىلەن ھاۋا مۇداپىئەسىدە كۆرۈنەرلىك ئۈستۈنلۈككە ئېرىشتى. خىتاينىڭ يىراق مۇساپىلىك مۇداپىئە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى، رادارلىرى ۋە نىشان بېكىتىش سىستېمىلىرى، ئامېرىكانىڭ يېقىنقى ئايلاردا ئىرانغا قارشى ئېلىپ بارغان يىراق مۇساپىلىك، كەڭ كۆلەملىك ۋەيران قىلىش تىپىدىكى جەڭ ھەرىكەتلىرىنى مەزكۇر رايوندا مۇشۇنداق ئاسان ئېلىپ بېرىشىغا تۈپتىن توسالغۇ بولالايدۇ.
بۇ خىل ئەندىشىلەرگە بولسىمۇ، برۇس جونس ئامېرىكانىڭ دېڭىز ئاستى ۋە ئالەم بوشلۇقىدىن ئىبارەت ئىككى مۇھىم ساھەدە يەنىلا مۇتلەق يېتەكچى ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ. مەزكۇر ئىككى ساھەدىكى ئۈستۈنلۈك ئامېرىكا ئارمىيەسىنى خىتاينىڭ دېڭىز ئارمىيە كۆلىمىنى، ھاۋا مۇداپىئەسىنى ۋە پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك ئاجىزلاشتۇرۇش ياكى چەكلەش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، مەزكۇر «رىقابەت خاراكتېرلىك ئورتاق بوشلۇقلار» دا ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قېلىش ئامېرىكا ئىستراتېگىيەچىلىرى ئۈچۈن قىزىل سىزىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
مايكىل ئوخانلون ئۆزىنىڭ كۆزقارىشىدا يۇقىرىقى ئىككى مۇتەخەسسىسكە قارىغاندا بىر قەدەر ئۈمىدۋار ئىلمىي مەيداندا تۇرىدۇ. ئۇ ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن بېيجىڭ تەرەپنى ئۆزلىرىنىڭ ھېچقانداق توقۇنۇشتا غەلىبە قىلالمايدىغانلىقىغا قايىل قىلىش كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ ھەمدە ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك سېلىشتۇرمىدا خىتايدىن ھەرگىزمۇ ئارقىدا ئەمەسلىكىنى، ھەتتا يېقىنلىشىش دەرىجىسىنىڭمۇ تېخى يېتەرلىك سەۋىيەدە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. ئامېرىكانىڭ نەچچە ئون يىلدىن بۇيان يىلىغا يۈز مىلياردلىغان دوللار مەبلەغ سېلىپ كېلىۋاتقان دۆلەت مۇداپىئە خامچوتى، تارىختىكى ئەڭ كۈچلۈك ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى ۋە دۇنيادىكى ئەڭ كۆپ ئەمەلىي جەڭ سىناقلىرىدىن ئۆتكەن ھەربىي قوشۇنى، خىتاينىڭ يەككە سان جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكى بىلەنلا ئاسانلا يوققا چىقىپ كەتمەيدۇ.
تۈزۈلمە خاراكتېرلىك ئاجىزلىقلار ۋە ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇلار: «مۇساپىنىڭ مۇشەققىتى» ۋە ئارقا سەپ خىزمىتى
ئامېرىكانىڭ تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى تۈپتىن تاقابىل تۇرۇشقا مەجبۇر بولۇۋاتقان ئەڭ چوڭ تەبىئىي جۇغراپىيەلىك توسالغۇ ھەربىي تەتقىقات يازمىلىرىدا ئىنتايىن ئاممىباب ئاتالغۇغا ئايلانغان «مۇساپىنىڭ مۇشەققىتى» (tyranny of distance) ھېسابلىنىدۇ. غەربىي تىنچ ئوكياندىكى جەڭ رايونى ئامېرىكا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىن نەچچە مىڭ كىلومېتىر يىراقلىقتا بولۇپ، ھاۋا ۋە دېڭىز تىرانسپورت لىنىيەلىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئارقا سەپ زەنجىرىنى غايەت زور دەرىجىدە زەئىپلەشتۈرىدۇ. ھەر قانداق كۆلەملىك جىددىي ۋەزىيەتتە قورال-ياراغ، يېقىلغۇ، قوشۇمچە زاپچاس ۋە ئەسكەرلەرنى بۇ قەدەر ئۇزۇن مۇساپىگە بىخەتەر يەتكۈزۈش ئامېرىكا ئارمىيەسى ئۈچۈن ئەڭ ئاجىز نۇقتىدۇر.
بۇنىڭغا قارشى يەنە بىر تۈزۈلمە خاراكتېرلىك رىقابەت دۆلەت مۇداپىئە سانائەت بازىسىنىڭ كۆلىمى بىلەن زامانىۋىلىشىش سۈرئىتىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقتۇر. جون كۇلۋېر ئالاھىدە كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، خىتاينىڭ سانائەت ئىشلەپچىقىرىش يوشۇرۇن كۈچى، بولۇپمۇ پاراخوت ۋە سۇ ئاستى پاراخوتى ياساش جەھەتتىكى يۇقىرى ئىقتىدارى، شۇنداقلا ھەر خىل ئىلغار ئوق-دورىلارنى كەڭ كۆلەمدە تېز سۈرئەتتە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئامېرىكاغا نىسبەتەن ئۇزۇن مۇددەتلىك سېلىشتۇرمىدا زور بېسىم پەيدا قىلىدۇ. ئەگەر توقۇنۇش جەريانىدا «كىمنىڭ ئالدى بىلەن ئىلغار ۋە ئېنىق نىشانلىق مۇھىم ئوق-دورىسى تۈگەپ كېتىدۇ؟» دېگەن سوئال ئوتتۇرىغا قويۇلسا، زامانىۋى ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنىڭ سۈرئىتىگە ئاساسلانغاندا ئۈستۈنلۈك جەزمەن خىتاي تەرەپتە بولۇپ قالىدۇ.
مەسىلەن، زامانىۋى جەڭلەردىن ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى ياراتقان ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئۇچقۇلىرى تېخنىكىلىرى غەربىي تىنچ ئوكيان مۇھىتىدا ئوخشاش نەتىجىنى بېرەلمەسلىكى مۇمكىن. تىنچ ئوكياننىڭ غايەت زور جۇغراپىيەلىك ئارىلىقى كىچىك تىپتىكى قىسقا مۇساپىلىك تۈرلۈك ئۇچقۇلارنى ئۈنۈمسىز قىلىپ قويىدۇ، مەزكۇر قوراللار پەقەت خىتاي ئارمىيەسى تەيۋەن ئارىلىنىڭ ئىچكى قىسمىدا كەڭ كۆلەملىك قۇرۇقلۇق ھەرىكىتى ئېلىپ بارغان چاغدىلا رول ئوينىشى مۇمكىن. لېكىن خىتاي دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سودا خاراكتېرلىك ئۇچقۇ ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن يىراق مۇساپىلىك جەڭ ئىقتىدارىغا ئىگە ھەربىي ئۇچقۇلارنى غايەت زور مىقداردا تەرەققىي قىلدۇرۇپ پۇختا ئاساس سالدى.
مايكىل ئوخانلون ئامېرىكانىڭ يىراق مۇساپىلىك ئارقا سەپ ئىقتىدارىنى تۈپتىن ئىنكار قىلمايدۇ، ئەكسىچە، ئامېرىكانىڭ يىراقتىكى جەڭ مەيدانلىرىغا قوشۇن يۆتكەش ئېھتىياجىنىڭ خىتايغا قارىغاندا بەكرەك يۇقىرى ئىكەنلىكىنى، ئامېرىكانىڭ 20- ۋە 21-ئەسىرلەردىكى بارلىق ئۇرۇشلاردا دۇنياۋى يۆتكىلىش جەھەتتە يۇقىرى ماھارەت ياراتقانلىقىنى ئېيتىپ ئۆتىدۇ. لېكىن مەزكۇر تارىخىي تەجرىبە، بۈگۈنكى يېڭى، يۇقىرى تېخنىكىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا كۈچلىرى بىلەن تولۇق قوراللانغان تەڭ دەرىجىلىك بىر رەقىبكە قارشى، ئوخشاش دەرىجىدە بىخەتەر لىنىيەلەر بىلەن تەمىنلەپ بېرەلمەيدۇ.
ئالدىنقى سەپ بازىلىرىنىڭ يوقىتىلىش خەۋپى ئامېرىكانىڭ ئەڭ ئاجىز ھالقىلىرىدىن بىرىدۇر. ياپونىيە بىلەن گۇئامدىكى بارلىق ئاساسلىق بازىلارنىڭ تېخىچە تېز مۇداپىئە زەربىسىگە قارشى پۇختا قۇرۇلمىلارغا تولۇق ئېرىشەلمەسلىكى جەڭ تۇيۇقسىز باشلانغان ئەھۋال ئاستىدا، ئامېرىكانىڭ رادار، ئالاقە ۋە يۆتكىلىش بازىلىرىنىڭ بىرىنچى قېتىملىق زەربىدىلا پۈتۈنلەي كاردىن چىقىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. مەزكۇر تۈزۈلمە خاراكتېرلىك زەئىپلىكنى يېڭىش ئۈچۈن، ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئە تەپەككۇرى قۇرۇلۇش ساھەسىدىكى بىر قاتار ئۆزگىرىشلەرنى ۋە ئالدىنقى سەپ بازىلىرىنى مۇستەھكەملەشنى زۆرۈرىيەت دەپ قارىماقتا.
مەزكۇر ئەھۋاللار بىزنى دۆلەت مۇداپىئەسىدىن ھالقىپ كەتكەن ئىقتىسادىي تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكىگە يېتەكلەيدۇ. ئوخانلون تەكىتلىگەندەك، پەقەت قورال-ياراغنى كۆپەيتىشلا كاپالەت بولالمايدۇ، بەلكى يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، مېتال ماتېرىياللىرى بىلەن يۇقىرى تېخنىكىلىق زاپچاسلارنىڭ مەنبەسىنى خىتاينىڭ تەسىرىدىن قۇتۇلدۇرۇپ كۆپ خىللاشتۇرۇش، دۆلەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك جەڭ قىلىش شۇنداقلا ئىقتىسادىي پۇختا تۇرۇش ئىقتىدارىنى بەلگىلەيدىغان مۈشكۈل ۋەزىپىدۇر.
دېڭىز ئاستى ئۇرۇش سىستېمىسى ۋە بوشلۇق رىقابىتىنىڭ ھەل قىلغۇچ رولى
غەربىي تىنچ ئوكياندا يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان ھەر قانداق توقۇنۇشتا دېڭىز ئاستى ساھەسى ئەڭ ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. ئالەم بوشلۇقىنى ۋە دېڭىز يۈزىنى كونترول قىلىشتىن ئىلگىرى يۈز بېرىدىغان دېڭىز ئاستى جەڭلىرى كېيىنكى جەڭلەرنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ. ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسى نۇقتىسىدىن ئالغاندا، سۇ ئاستى پاراخوتى قوشۇنىنىڭ ئەۋزەللىكى جەڭ رايونىنىڭ ئالدىنقى سېپىگە يىراق مۇساپىلىك زەربە بېرىش قوراللىرىنى تېز ۋە يوشۇرۇن يەتكۈزۈشكە، خىتاينىڭ دېڭىز ئارمىيە گۇرۇپپىلىرى بىلەن قونۇش پاراخوتلىرىغا تېز سۈرەتتە زەربە بېرىپ ئۇلارنى توسۇشقا ئاساس يارىتىپ بېرىدۇ.
شۇنداق بولسىمۇ، ئامېرىكانىڭ دېڭىز ئاستىدىكى مەزكۇر ئۈستۈنلۈكى تېز سۈرئەتتە ئاجىزلاپ كېتىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، سۇ ئاستى پاراخوتى قۇرۇلۇش لىنىيەسىنىڭ ئاستىلىقى ۋە ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى 50 دىن ئارتۇق زامانىۋى سۇ ئاستى قوشۇنىنىڭ يېرىمىغا يېقىن قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان لوس ئانژېلېس (Los Angeles) تىپلىق يادرو ئېنېرگىيەلىك ھۇجۇمچى سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنىڭ بارا-بارا پېنسىيەگە چىقىش جەريانىدۇر. مەزكۇر تىپتىكى ئەڭ يېڭى سۇ ئاستى پاراخوتى 1996-يىلى رەسمىي جەڭ سېپىگە كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، يېڭى تىپتىكى پاراخوتلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىش سۈرئىتىنىڭ كونا قوراللارنىڭ مۇلازىمەتتىن چۈشۈش سۈرئىتىگە يېتىشەلمەسلىكى ئامېرىكانىڭ جەڭگىۋار كۈچىدە بوشلۇق پەيدا قىلماقتا.
يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ ھۇجۇمچى ۋە باللىستىك بومبا قويۇپ بېرىدىغان سۇ ئاستى پاراخوتى تەرەققىيات پىلانى مىسلىسىز سۈرئەت بىلەن ئىلگىرىلىمەكتە. خىتاينىڭ ئەڭ يېڭى سۇ ئاستى پاراخوت لايىھەلىرى ھازىر قۇرۇلۇش باسقۇچىدا بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاۋاز چىقىرىشنى تۆۋەنلىتىش، ھەرىكەت ئارىلىقى، قورال سىستېمىسى ۋە پاراخوت سانى جەھەتتە ئامېرىكا ئۆلچەملىرىگە كۆرۈنەرلىك يېقىنلاشقانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. قورال ئىشلەپچىقىرىشتىكى باشقا ساھەلەرگە ئوخشاشلا خىتاي يېقىندا ئىشلەپچىقىرىشنى باشلىغان ئۈچ دانە غايەت زور كۆلەملىك يېڭى سۇ ئاستى پاراخوتى ياساش زاۋۇتى ئارقىلىق، ئامېرىكاغا نىسبەتەن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى جەھەتتە يۇقىرى ئەۋزەللىككە ئېرىشتى.
مەزكۇر يۈزلىنىش پەقەت ئادەتتىكى سۇ ئاستى پاراخوتى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. خىتاي يەنە يىراق مۇساپىلىك دېڭىز بويى نازارەت قىلىش ئايروپىلانلىرى، دېڭىز ئاستى سېنزور تورى ۋە تۈرلۈك مۇستەقىل سۇ ئاستى سۇپا-قوراللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سۇ ئاستى ئۇرۇش تېخنىكىلىرىغا غايەت زور مەبلەغ سالماقتا. برۇس جونس ئالاھىدە كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، خىتاي ھازىر چوڭ تىپتىكى، كۆپ ئىقتىدارلىق دېڭىز ئاستى ئۇچقۇچىسىز ھەرىكەتلىنىش سۇپىلىرى ساھەسىدە ئامېرىكادىن ئېشىپ كېتىشكە باشلىغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ تاشقى كۈچلەرنىڭ يېقىنلىشىشىنى چەكلەش سىستېمىسىدىكى چوڭ يېتەرسىزلىكلەرنى تېزلىكتە تۈگىتىشكە ئۇرۇنماقتا.
ئۇنىڭ ئۈستىگە ئالەم بوشلۇقى بىلەن تور دۇنياسى ئىككى تەرەپ توقۇنۇشىدىكى يەنە بىر رىقابەت كۈچلۈك بولغان زامانىۋى جەڭ مەيدانىدۇر. خىتاي ھاكىمىيىتى ئامېرىكانىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى جەڭ يۈرۈشتۈرۈش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن، سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق كۈچەيتىلگەن تور قوراللىرى بىلەن فىزىكىلىق زەربە بېرىش تېخنىكىلىرىنى ئىشلىتىشكە تولۇق تەييارلىق قىلغان. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى كۈچلۈك مۇداپىئە ۋە تېخنىكا ئەۋزەللىكىگە تايىنىپ قارشى تەرەپنىڭ جەڭ يۈرۈشتۈرۈش سىستېمىسىنى پالەچ قىلالىسىمۇ، ئەمما تور بوشلۇقىدىكى جىددىي رىقابەت جەڭ مەيدانىنىڭ ئۇچۇر يەتكۈزۈش بىخەتەرلىكىنى دائىملىق تەھدىت ئاستىدا قويىدۇ.
ئىتتىپاقداشلار سىستېمىسى، جەڭ تەجرىبىسى ۋە سىياسىي-تۈزۈم ئامىللىرىنىڭ تەسىرى
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىدىكى ئەڭ قىممەتلىك كاپالەتلىرىدىن بىرى يەر شارى خاراكتېرلىك ئىتتىپاقداشلار سىستېمىسىدۇر. جون كۇلۋېر چۈشەندۈرگەندەك، غەربىي تىنچ ئوكياندىكى توقۇنۇشتا تەيۋەننى مۇداپىئە قىلىش ياكى رايون تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ئۈچۈن، ئامېرىكا قوشۇنلىرىنىڭ ياپونىيەدىكى ھاۋا ۋە دېڭىز بازىلىرىغا تايىنىشى شەرتتۇر. ياپونىيەنىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن قوللىشى ۋە قولايلىق يارىتىپ بېرىشى بولمىسا ئامېرىكانىڭ بۇ يىراق رايوندىكى جەڭ يۈرۈشتۈرۈش كاپالىتى نۆلگە چۈشۈپ قالىدۇ. مەزكۇر ئەھۋال ئاۋسترالىيەنىڭ شىمالى بىلەن فىلىپپىننىڭ شىمالىي قىسمىدىكى بازىلارغىمۇ ئوخشاشلا ماس كېلىدۇ.
لېكىن ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئامېرىكا بىلەن بىر سەپتە تۇرۇش ئىرادىسى پەقەت قەغەز ئۈستىدىكى توختاملار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ياپونىيە ۋە باشقا رايون خاراكتېرلىك ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكا بازىلىرى بىلەن تولۇق قوراللانغان ئەسلىھەلىرى خىتاينىڭ بىرىنچى قېتىملىق قويۇق زەربە بېرىش دائىرىسىدە تۇرۇۋاتقاچقا، توقۇنۇش كۆتۈرۈلگەن چاغدا بۇ دۆلەتلەردىكى جامائەت پىكىرى ۋە سىياسىي تاللاشلار تۈپتىن داۋالغۇشقا دۇچ كېلىدۇ. ئەگەر مەزكۇر دۆلەتلەرنىڭ خەلقى ئامېرىكانىڭ ۋەدىسىدىن گۇمانلىنىشقا باشلىسا قوشۇنلارنىڭ بازىلارنى ئىشلىتىش ئىمكانىيىتى ئېغىر سىياسىي چەكلىمىلەرگە ئۇچرايدۇ.
مەزكۇر نۇقتىدا ئامېرىكانىڭ يەنە بىر مۇنازىرىسىز ئۈستۈنلۈكى بولسا مول جەڭ تەجرىبىسىدۇر. مايكىل ئوخانلون ئوتتۇرىغا قويغاندەك، ئامېرىكا ئارمىيەسى يېقىنقى ئون يىللاردا دۇنيانىڭ كۆپلىگەن تىنچسىز رايونلىرىدا، جۈملىدىن ئىراق، ئافغانىستان ۋە سۈرىيەدە ئىنتايىن ئاكتىپ جەڭ قىلىپ يۇقىرى جەڭ ماھارىتىگە ۋە ماسلىشىش ئىقتىدارىغا ئىگە قوشۇننى شەكىللەندۈردى. زامانىۋى قوراللانغان چوڭ دۆلەت قوشۇنلىرىغا قارشى جەڭ قىلىشتا ئارمىيە، ھاۋا، قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز كۈچلىرىنىڭ بىر گەۋدىلىشىپ ماسلىشىشى ئىنتايىن مۇرەككەپ جەريان بولۇپ، خىتاينىڭ نەچچە ئون يىلدىن بۇيان چوڭ تىپتىكى ئۇرۇش تەجرىبىسىنىڭ بولماسلىقى، جەڭ باشلانغاندا ئۇلارغا غايەت زور بېسىم شۇنداقلا يېتەرسىزلىك ئېلىپ كېلىدۇ.
ئەمما يېقىنقى مەزگىللەردە ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى پېت خېگسېت (Pete Hegseth) تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان بىر قىسىم كادىرلار تەڭشىلىشى ۋە ئىچكى قۇرۇلمىلىق تەرتىپكە سالماقچى بولۇش ھەرىكەتلىرى، ئامېرىكا ئوفىتسېرلار قوشۇنىنىڭ ئەنئەنىۋى ئورۇنلاشتۇرۇشىغا مەلۇم دەرىجىدە زەربە بەردى دەپ قارالماقتا. ئوخانلوننىڭ پىكرى بويىچە ئېيتقاندا، بۇ خىل سىياسىي سەۋەبلەردىن كېلىپ چىققان قوشۇندىكى ئۆزگىرىشلەر ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ مول ئەمەلىي تەجرىبىسىنىڭ كەلگۈسىگە سىڭىپ كىرىشىگە مەلۇم دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن بولسىمۇ، لېكىن ئومۇمىي قۇرۇلمىدىكى جەڭگىۋارلىق كۈچى تېخى يەنىلا يۇقىرى سەۋىيەدە تۇرماقتا.
خىتاي تەرەپتىكى سىياسىي تۈزۈم ئاجىزلىقى بولسا پارىخورلۇق ۋە ئىچكى تازىلاش سىياسىتىدۇر. جون كۇلۋېر ئالاھىدە مەلۇمات بېرىپ ئۆتكەندەك، خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ 2024-يىلىدىن بۇيان خىتاي ئارمىيەسىنىڭ قوماندانلىق قاتلىمىدىكى ئۈچ ۋە تۆت يۇلتۇزلۇق يۇقىرى دەرىجىلىك ئوفىتسېرلارنىڭ كەم دېگەندە %53 نى ئۆز ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىدى ياكى تەكشۈرۈش ئاستىغا ئالدى. مەزكۇر مىسلىسىز كۆلەمدىكى ئىچكى توقۇنۇش ۋە خىتاينىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى بازىسىدىكى ئومۇميۈزلۈك پارىخورلۇق، قوراللارنىڭ ئەمەلىي ئىقتىدارىغا بولغان گۇماننى ئاشۇرۇپ، بېيجىڭ رەھبەرلىرىنىڭ ئۆز قوشۇنلىرىنىڭ ئامېرىكادەك ئىلغار رەقىبكە تاقابىل تۇرۇشتىكى ئەمەلىي ئىقتىدارىغا بولغان ئىشەنچىسىنى كۆرۈنەرلىك ئاجىزلاشتۇرماقتا.
بۇنىڭدىن سىرت، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ ئالاھىدە ئوتتۇرىغا قويغان ساھەلىرىدىن بىرى يۇقىرى ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان بىرلەشمە ئۇرۇش مېخانىزمىدۇر. ئاۋىئاماتكا باشقۇرۇش، ھاۋادىن ھاۋاغا جەڭ قىلىش، دېڭىز ۋە قۇرۇقلۇق بويىچە يوشۇرۇن قونۇش ئوپېراتسىيەلىرى ھەمدە بىر گەۋدىلەشكەن ھاۋا مۇداپىئە قالقىنى قاتارلىق ساھەلەردە ئامېرىكا تەرەپ ئىنتايىن ئالدىدا تۇرىدۇ. گەرچە خىتاي مەزكۇر ساھەلەردە ئالغا ئىلگىرىلەشكە ئۇرۇنۇۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما مۇرەككەپ ۋەزىيەتلەرنى كونترول قىلىشتىكى تېخنىكىلىق جۇغلىنىش پەرقى يەنىلا كۆرۈنەرلىك بولۇپ كەلمەكتە.
ئىستراتېگىيەلىك يادرو تەھدىتى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي ئاقىۋەتلەر
يادرو تەڭپۇڭلۇقى ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىرىنچى دەرىجىلىك كاپالەت بولۇپ دۇنيانى تىنچلىق بىلەن ئۇرۇش ئوتتۇرىسىدا تۇتۇپ تۇرىدىغان قورال ھېسابلىنىدۇ. نۆۋەتتە خىتاي ئۆزىنىڭ يادرو ئوق بېشى ئامبىرىنى 2035-يىلىغىچە بەش ھەسسە كۆپەيتىش پىلانى بىلەن مىسلىسىز زامانىۋىلىشىشقا يۈزلەنگەن بولۇپ، توقۇنۇش يۈز بەرسە خىتاي ئالاقىدار رايونلارنىڭ ئوچۇق دېڭىز يۈزىدىلا يادرو بومبىسىنى پارتلىتىپ سىناق قىلىش ئارقىلىق ئامېرىكاغا يادرو تەھدىتى سىگنالى بېرىشكە ھەمدە ئامېرىكا جامائەتچىلىكىدە ئەندىشە پەيدا قىلىپ قارشى تەرەپنىڭ جەڭ قىلىش ئىرادىسىنى سۇندۇرۇشقا ئۇرۇنىشى مۇمكىن.
برۇس جونس توقۇنۇشنىڭ تېز سۈرەتتە كېڭىيىپ يادرو ئۇرۇشىغا ئايلىنىپ كېتىش خەۋپىگە قارىتا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىدۇ. تەيۋەن بوغۇزىدىكى جىددىيچىلىك گەرچە خىتاينىڭ قونۇش ھەرىكىتىنى توسۇش بىلەنلا چەكلەنسىمۇ، ئەمما ئامېرىكانىڭ جەڭ يۈرۈشلىرىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېلىپ بېرىشى ئۈچۈن خىتاي قۇرۇقلۇقىدىكى بازىلارغا زەربە بېرىشنى زۆرۈر قىلىپ قويىدۇ. خىتاينىڭ يادرو كۈچلىرى بىلەن ئادەتتىكى ھەربىي قوراللىرىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى بىر-بىرىگە سىڭىپ كەتكەچكە، كىچىك تىپتىكى ئادەتتىكى بومباردىمانلارمۇ تېز سۈرئەتتە يادرو جېڭىنى قوزغاپ قويىدىغان خەتەرلىك زەنجىرسىمان ئىنكاس پەيدا قىلىشى مۇمكىن.
يەنە بىر جەھەتتىن تىنچ ئوكياندىكى توقۇنۇشنىڭ دۇنيا ئىقتىسادىغا ئېلىپ كېلىدىغان ۋەيرانچىلىقى ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ. يەر شارى ئېلېكتىرون، قاتناش ۋە پۇل-مۇئامىلە لىنىيەلىرىنىڭ مەزكۇر رايونغا زىيادە تايىنىشى سەۋەبىدىن، ئامېرىكا-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى جەڭ دۇنيا بازىرىنى پۈتۈنلەي پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويىدۇ. نۆۋەتتە ئامېرىكا ئىقتىسادى بۇنداق غايەت زور تاشقى ئىقتىسادىي كىرىزىس يۈز بەرگەن ئەھۋالدا ئۆزىنى ساقلاپ قالالايدىغان تولۇق بىر پىلانغا ۋە پۇختا ئاساسقا ئىگە ئەمەس.
يىراقتىن دېڭىز لىنىيەلىرىنى توسۇش ۋە خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ھەم مېتال يەتكۈزۈش يوللىرىنى قامال قىلىش ئىستراتېگىيەسى يەنە بىر تاللاش بولالايدۇ. مايكىل ئوخانلون بىلەن برۇس جونسنىڭ بىردەك تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا، ھىندى ئوكيان ۋە پارس قولتۇقى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان مەزكۇر قامال ھەرىكەتلىرى خىتاينى دەرھال بويۇن ئەگدۈرەلمەيدۇ، بەلكى مەزكۇر تاللاش ئايلار ئەمەس، بىر نەچچە يىللاپ داۋاملىشىدىغان مۈشكۈل قارشىلىشىشقا يۈزلىنىدۇ. بۇ ئەھۋالدا ئامېرىكا يەر شارى خاراكتېرلىك دېڭىز لىنىيەلىرىنىڭ كونتروللۇقىنى ساقلاشتا ئۈستۈن تۇرالايدىغان بولسىمۇ، لېكىن يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ زەربىگە ئۇچراش چەكلىمىسىمۇ تاقابىل تۇرغۇسىز دەرىجىگە يېتىپ بارىدۇ.
خۇلاسە ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، برۇكىڭس ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقات ماقالىسى بىزنى ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي رىقابەت تەڭپۇڭلۇقىنى بىر تەرەپلىمە نۇقتىدىن قاراشتىن يىراقلاشتۇرۇپ، يۈز بېرىدىغان كونكرېت جەڭ مەيدانىنىڭ جۇغراپىيەسىنى، قوراللارنىڭ نۆۋەتتىكى تېخنىكىلىق جۇغلىنىشىنى ۋە ئىككى تەرەپنىڭ تۈزۈلمىلىك ئاجىزلىقلىرىنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىشقا يېتەكلەيدۇ. ئامېرىكا يەنىلا يادرو كۈچى، جەڭ تەجرىبىسى، دېڭىز ئاستى ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە دۇنياۋى ئىتتىپاقداشلار بوشلۇقىدا مۇتلەق يۈكسەك قىممەتنى ساقلاپ قېلىۋاتقان بولسا، خىتاينىڭ سانائەت ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمى ۋە يىراق مۇساپىلىك ئېنىق نىشانلىق بومبا سىستېمىلىرى بىر تەرەپلىك غەلىبە مۆلچەرىنى نۆلگە چۈشۈرمەكتە.
كەلگۈسىدە ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان توقۇنۇش ۋە يەر شارى كىرىزىسلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سۇ ئاستى پاراخوتى قۇرۇلۇشى بىلەن سۇپا مۇداپىئە بازىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشقا ئىزچىل مەبلەغ سېلىشنى كۈچەيتىشى، شۇنداقلا دىپلوماتىك بوشلۇقلارنى تولۇق جارى قىلدۇرۇپ بېيجىڭ ھاكىمىيىتىنى خاتا قارار چىقىرىشتىن يىراقلاشتۇرۇشى زۆرۈردۇر. پەقەت دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ كۈچ سىستېمىسىدىكى رېئال كۆرۈنۈشلەرنى سەمىمىي ۋە ئىلمىي نۇقتىدىن كۆزىتەلىگەندىلا، دۇنيانىڭ كەلگۈسى كۆپ قۇتۇپلىشىش مۇساپىسىنىڭ تىنچ تەرەققىيات قەدەملىرىنى ساقلاپ قالغىلى بولىدۇ.
مەنبە ماقالە:
Culver, J., Jones, B., & O’Hanlon, M. E. (2026, May 14). Who holds the advantage? Three perspectives on the US-China military balance. Brookings Institution.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
