ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
فىلىپ ستىچىنسكىينىڭ 2026-يىلى 14-ئاپرېل كۈنى «دۆلەت مەنپەئەتى» (The National Interest) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان «دۇنيا خىتايدىكى ۋەھشىيلىكلەرنى كۆرۈپ تۇرۇپ كۆرمەسكە سالماقتا» ناملىق بۇ ماقالىسى، خەلقئارا سىياسەتنىڭ ئەڭ قاراڭغۇ بۇلۇڭلىرىغا يورۇقلۇق تۇتىدىغان ئىنتايىن جىددىي بىر چاقىرىقتۇر. ئاپتور بۇ ئانالىزىدا يان جېكىيلېكنىڭ «بۇيرۇق بىلەن ئۆلتۈرۈش: خىتاينىڭ ئەزا يىغىۋېلىش سانائىتى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئەڭ چوڭ رەقىبىنىڭ ھەقىقىي تەبىئىتى» ناملىق يېڭى تەتقىقات ئەسىرىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان سىستېمىلىق جىنايەتلىرىنى تەھلىل قىلىدۇ. بۇ ماقالە بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا سىياسىي كۈچلىرى بىلەن ئەخلاقىي قىممەت قاراشلار ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنى تەسۋىرلەشتە مۇھىم سىياسىي ئەھمىيەتكە ئىگە.
ماقالە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىغا دائىر سىياسىي-تارىخىي بىر سېلىشتۇرما بىلەن باشلىنىدۇ. 1943-يىلى پولشا قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتىنىڭ ئەزاسى يان كارسكىي ئامېرىكاغا بېرىپ، ناتسىستلار گېرمانىيەسىنىڭ يەھۇدىيلارنى تۈركۈملەپ يوقىتىۋاتقانلىقىنى مەلۇم قىلغاندا، ئامېرىكا ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ سوتچىسى فېلىكس فرانكفۇرتېر بۇ دەھشەتلىك خەۋەرگە ئىشىنىشنى رەت قىلغان ئىدى. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۈگۈنكى دۇنيا دەل شۇ چاغدىكىگە ئوخشاش بىر «ئىشەنمەسلىك» قاينىمىغا غرق بولغان بولۇپ، خىتايدىكى ئورگان يىغىۋېلىش جىنايىتى فېلىكس فرانكفۇرتېر ئېيتقاندەك، قوبۇل قىلغۇسىز دەرىجىدە دەھشەتلىك بولغانلىقى ئۈچۈنلا كۆزدىن ساقىت قىلىنماقتا.
فېلىكس فرانكفۇرتېرنىڭ ئاشۇ چاغدىكى سۆزى بۈگۈنكى سىياسىي پوزىتسىيەنىڭ ماھىيىتىنى بەلگىلەيدۇ: ھەقىقەت بەكلا قورقۇنچلۇق بولغاندا، كۆپىنچە كىشىلەر ئۇنى قوبۇل قىلىشنى رەت قىلىدۇ. ئارىدىن بىر ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن، يەھۇدىي قىرغىنچىلىقى تارىخىي پاكىتقا ئايلانغان ۋە دۇنيا بويىچە «ئەمدى تەكرارلانمايدۇ» دېگەن شوئار ئاستىدا تەربىيە بېرىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە خىتايدا يۈز بېرىۋاتقان ئوخشاش تۈردىكى جىنايەتلەرگە نىسبەتەن دۇنيا يەنىلا سۈكۈت قىلىش ياكى تەشۋىقات دەپ قاراش پوزىتسىيەسىدە چىڭ تۇرماقتا. بۇ يەردىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا بىزنىڭ ئۇچۇرغا ئىگە بولۇشىمىز ئەمەس، بەلكى بىزنىڭ شۇ ئۇچۇرغا ئىشىنىش ۋە ئۇنىڭغا ئاساسەن ھەرىكەت قىلىشتەك مەنىۋى جۈرئىتىمىزنىڭ بار-يوقلۇقىدۇر.
يان جېكىيلېكنىڭ «بۇيرۇق بىلەن ئۆلتۈرۈش» ناملىق كىتابى خىتايدىكى فالۇن گۇڭ مۇرىتلىرىنىڭ سىستېمىلىق زىيانكەشلىككە ئۇچراش جەريانىنى، جۈملىدىن ئۇلارنىڭ ئەزالىرىنى مەجبۇرىي ئېلىش جىنايىتىنى ئىنتايىن ئېنىق دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، يان جېكىيلېكنىڭ ئۆزىمۇ دەسلەپتە بۇ پاكىتلارغا ئىشىنىشتە قىينالغان بولۇپ، ئۇنى «بەكلا تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز، بەكلا رەزىل» دەپ قارىغان. بۇ نۇقتا تەتقىقاتنىڭ ئوبيېكتىپلىقىنى ئاشۇرىدۇ، چۈنكى ئاپتور مەسىلىگە قارىغۇلارچە ئىشىنىش بىلەن ئەمەس، بەلكى كۈچلۈك گۇمان ۋە سىستېمىلىق ئىزدىنىش ئۇسۇلى بىلەن يېقىنلاشقان.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ كىتاب بىر سىياسىي شوئار ئەمەس، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك ئاپپاراتىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قاتلاملىرىدىن تارتىپ ئاستى تەرەپتىكى ئەزا زەنجىرىگىچە بولغان جەرياننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنچىكە تەتقىقاتنىڭ مەھسۇلىدۇر. يان جېكىيلېك بۇ جەرياندا خىتاي تاشقى كېسەللىكلەر دوختۇرلىرى، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار، سابىق كوممۇنىست ئەمەلدارلار ۋە خىتايدىكى بۇ قەبىھ ئەھۋاللارنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن چەت ئەللىك مۇتەخەسسىسلەرنىڭ گۇۋاھلىق سۆزلىرىنى توپلىغان. بۇ پاكىتلار بىرلىشىپ كەلگەندە، خىتايدىكى ئەزا يىغىۋېلىش جىنايىتىنىڭ شەخسىي قىلمىش ئەمەس، بەلكى دۆلەت تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بىر سىستېمىلىق جىنايەت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
بۇ ئەسەرنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك تەرىپى شۇكى، ئۇ پەقەت ئەزا ئوغرىلاش جىنايىتىنىلا ئەمەس، بەلكى بۇ جىنايەت ئارقىلىق خىتاي كوممۇنىزمىنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ. نۇرغۇن غەربلىك ئانالىزچىلار خىتاينى تېخنىكىلىق كاپىتالىزمغا يۈزلەنگەن دۆلەت دەپ قارىسىمۇ، يان جېكىيلېك بۇنىڭ ئەكسىچە، خىتاي سىستېمىسىنىڭ يەنىلا مۇستەبىت كۈچ بىلەن ھەرىكەت قىلىۋاتقان تىرىك بىر ئاپپارات ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ. بۇ يەردە كاپىتالىزم پەقەت پارتىيە ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەيدىغان بىر قورالغا ئايلانغان.
ئانالىزدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ فالۇن گۇڭغا تۇتقان پوزىتسىيەسى 1990-يىللارنىڭ بېشىدا، يەنى بېرلىن تېمى يىقىلىپ دۇنيادا ئەركىنلىك شامىلى پۈۋلەۋاتقان بىر پەيتتە باشلانغان. ئەينى ۋاقىتتا بېيجىڭ دائىرىلىرى خەلقنىڭ سالامەتلىكىنى ياخشىلاش مەقسىتىدە چىگۇڭ مەشىقلىرىگە رۇخسەت قىلغان بولۇپ، فالۇن گۇڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىپ، ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ سانى 70 مىليوندىن 100 مىليونغىچە يەتكەن. بۇ سان جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئەزالىرىنىڭ سانىدىنمۇ ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، بېيجىڭنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىشىسىنى قوزغىغان.
فالۇن گۇڭنىڭ باشقا ھەرىكەتلەردىن پەرقى ئۇنىڭ مەنىۋى ۋە ئەخلاقىي ئاساسىدا ئىدى. ئۇنىڭ ئاساسچىسى لى خۇڭجى ئەگەشكۈچىلىرىنى «ھەقىقەت، شەپقەت، چىدامچانلىق» پىرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇشقا چاقىرغان. بۇ ئەخلاقىي پىرىنسىپلار ماركسىزم ئىدېئولوگىيەسىنىڭ مادىي ئاساسىغا تامامەن قارىمۇقارشى ئىدى. يان جېكىيلېكنىڭ قارىشىچە، فالۇن گۇڭ جۇڭگونىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە چوڭقۇر يىلتىز تارتقانلىقى ئۈچۈن، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۇنى ئۆزىنىڭ ھاكىمىيەت قانۇنىيىتىگە قىلىنغان بىر خىرىس دەپ قارىغان.
تەتقىقاتتا تەكىتلىنىشىچە، مۇستەبىت جەمئىيەتلەردە دۆلەت كونتروللۇقىدىن سىرت ھەرقانداق مۇستەقىل ئورۇن ياكى ئىدىيەنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى مۇمكىن ئەمەس. مەيلى ئۇ قانچىلىك تىنچ ياكى سىياسەتتىن يىراق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، مۇستەقىل بىر ئىجتىمائىي گۇرۇپپىنىڭ مەۋجۇت بولۇشى پارتىيەنىڭ مۇتلەق ھوقۇقىنى زەئىپلەشتۈرىدۇ. شۇڭلاشقا، بېيجىڭ دائىرىلىرى فالۇن گۇڭنى خەتەرلىك دىنىي گۇرۇھ دەپ ئاتاپ، ئۇلارنى يوقىتىش ئۈچۈن زەنجىرسىمان باستۇرۇش ھەرىكىتىنى باشلىغان.
1999-يىلى 10-ئىيۇن كۈنى قۇرۇلغان «610 ئىشخانىسى» خىتايدىكى قانۇنسىز باستۇرۇشنىڭ مەركىزىي ئاپپاراتىغا ئايلانغان. بۇ ئورگان ھېچقانداق قانۇنىي تەرتىپسىز ھالدا، سىرتتىن كەلگەن بۇيرۇققا ئاساسەن تۇتقۇن قىلىش، قىيناش ۋە مال-مۈلكىنى مۇسادىرە قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە قىلىنغان. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، دەسلەپتە «قايتا تەربىيەلەش» شەكلىدە باشلانغان باستۇرۇش، كېيىنچە دۆلەت خاراكتېرلىك سىستېمىلىق قەتلىئامغا ئايلانغان. پارتىيە دائىرىلىرى بۇ ئورگانغا چەكسىز ھوقۇق بېرىش ئارقىلىق، ھەر قانداق ئىنسانىي ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىشنى يوللۇق قىلغان.
ئورگان يىغىۋېلىش جىنايىتىنىڭ 2000-يىللارنىڭ بېشىدا سىستېمىلىق كۆلەمگە يېتىشى، دۆلەت چىرىكلىكى بىلەن خەلقئارا بازار ئېھتىياجىنىڭ بىر نۇقتىدا ئۇچرىشىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر. خىتاي قانۇنىدا ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىنغانلارنىڭ ئەزاسىنى ئىشلىتىشكە رۇخسەت قىلىنغان بولسىمۇ، فالۇن گۇڭ مۇرىتلىرىنى باستۇرۇش بۇنىڭغا غايەت زور «مەنبە» تەمىنلەپ بەرگەن. بۇ سىستېما بىر تەرەپتىن سىياسىي دۈشمەنلەرنى يوقاتسا، يەنە بىر تەرەپتىن چەتئەلدىن كەلگەن «ئەزا ساياھەتچىلىرى» ئارقىلىق خىتايغا غايەت زور كىرىم ئېلىپ كەلگەن.
ماقالىدىكى ئەڭ دەھشەتلىك پاكىت «بۇيرۇق بىلەن ئۆلتۈرۈش» ئۇقۇمىدۇر. ئىنسان ئەزالىرىنى ئۇزۇن ۋاقىت ساقلىغىلى بولمايدىغانلىقى ئۈچۈن، خىتاي دائىرىلىرى خېرىدار چىققان ھامان ماس كېلىدىغان مەھبۇسنى تاللاپ چىقىپ، ئۇنى نەچچە سائەت ئىچىدە ئۆلتۈرۈپ ئەزاسىنى ئالىدۇ. يان جېكىيلېكنىڭ مۆلچەرىچە، بۇ خىل ئۇسۇل بىلەن ئۆلتۈرۈلگەنلەرنىڭ سانى بىر مىليونغا يېقىنلىشىشى مۇمكىن. ئەڭ ئەندىشە قىلارلىق يېرى شۇكى، بۇ جىنايەت توختاپ قالغىنى يوق، بەلكى كېيىنچە تىبەتلەرگە، بولۇپمۇ يېقىنقى يىللاردا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتا كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىشقا باشلىدى.
غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بۇ ئەھۋالغا تۇتقان پوزىتسىيەسى ئاپتور تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىد قىلىنىدۇ. گەرچە پاكىتلار ئېنىق بولسىمۇ، نۇرغۇن دۆلەتلەر ئىقتىسادىي مەنپەئەت يۈزىسىدىن كۆز يۇمۇشنى تاللىغان. يان جېكىيلېك بۇنى خىتاينىڭ «چەكلىمىسىز ئۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارايدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە بويىچە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى غەرب ئەللىرىنى ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئۆزىگە بېقىندۇرىدۇ، بۇنىڭ بىلەن غەرب لىدېرلىرى خىتاينىڭ جىنايەتلىرىگە قارشى تۇرالمايدىغان ئاجىز ھالەتكە چۈشۈپ قالىدۇ.
بۇ سىستېما بىزنى سىلىق، ئەمما رەزىل بىر شېرىكچىلىككە تارتىدۇ. غەرب ئىستېمالچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئەرزان تاۋارلىرى، تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلىرى ۋە ماركىلىق كىيىملىرىنىڭ ئارقىسىدا كىملەرنىڭ قېنى ۋە ئەمگىكى بارلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ كۆرمەسكە سالىدۇ. ماقالىدە تىلغا ئېلىنغان ئامېرىكا شىركەتلىرىدىن نايك (Nike) ۋە گاپ (Gap) قاتارلىق ماركىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن چېتىشلىقى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. ئەگەر بىز ئەرزان تاۋار بىلەن ئىنسانىي قىممەت قارىشى ئوتتۇرىسىدا تاللاش ئېلىپ بارساق، بىزنىڭ قايسىسىنى تاللىشىمىز بىزنىڭ ئەخلاقىي كىملىكىمىزنى بەلگىلەيدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، فىلىپ ستىچىنسكىي تەرىپىدىن ئانالىز قىلىنغان بۇ دوكلات بۈگۈنكى دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئەخلاقىي كىرىزىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. خىتاينىڭ سىستېمىلىق ئەزا ئوغرىلاش جىنايىتى ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا سۈكۈت قىلىش، ئەمەلىيەتتە بۇ جىنايەتكە شېرىك بولغانلىق بىلەن باراۋەردۇر. ماقالە بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، مەسىلە بىزنىڭ نېمىنى بىلىدىغانلىقىمىزدا ئەمەس، بەلكى بىلگەنلىرىمىزگە ئاساسەن ھەرىكەت قىلىشقا جۈرئەت قىلالايدىغان-قىلالمايدىغانلىقىمىزدا قالدى. تاللاش بىزنىڭ قولىمىزدا، لېكىن تارىخنىڭ سىنىقى ئىنتايىن رەھىمسىزدۇر.
مەنبە:
Styczynski, Filip. “The World Is Facing Horrors in China—and Looking Away.” The National Interest, April 14, 2026. https://nationalinterest.org/feature/the-world-is-facing-horrors-in-china-and-looking-away
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
