ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
دۇنياۋى ھەربىي ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا بىخەتەرلىك مېخانىزمى جىددىي بىر تارىخىي بۇرۇلۇش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. بۇ تۈپ ئۆزگىرىشنىڭ ماھىيىتىنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بەرگەن ئاچقۇچلۇق ئانالىزلارنىڭ بىرى، دەسلەپتە «ئىستراتېگىيەلىك مەدەنىيەت» (Strategic Culture) ئاقىللار ئامبىرى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنىپ، كېيىنچە، يەنى 2026-يىلى ماي ئېيىدا جۇغراپىيەۋى سىياسىي مۇناسىۋەتلەر سۇپىسى «ياۋروئاسىيا ئوبزورى» (Eurasia Review) دا قايتا ئېلان قىلىنغان «ئۇرۇش ئۇسۇللىرى ئۆزگىرىش باسقۇچىدا: ئىران ئۇرۇشىدىن ئېلىنغان ساۋاقلار» ناملىق مەخسۇس ماقالىدۇر. گەرچە مەزكۇر تېكىستتە ئاپتورنىڭ ئىسمى ئېنىق كۆرسىتىلمىگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىستراتېگىيەلىك ۋە تاكتىكىلىق مۇھاكىمىلەر دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتى تەتقىقاتىدا ئىنتايىن مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك قىممەتكە ئىگە. بۇ ماقالىنىڭ يادرولۇق ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ غەربنىڭ نەچچە ئون يىلدىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان، غايەت زور مەبلەغ، ئېغىر تىپتىكى ئۇل مۇئەسسەسە ۋە تېخنىكىلىق مونوپوللۇققا بىر تەرەپلىمە تايىنىدىغان ئەنئەنىۋى ئۇرۇش تەلىماتىنىڭ 2026-يىلىدىكى ئىران ئۇرۇشى مەزگىلىدە قانداق قىلىپ سىستېمىلىق تۈردە ۋەيران بولغانلىقىنى كۈچلۈك ئەمەلىي پاكىتلار بىلەن دەلىللەپ بېرىدۇ (Eurasia Review 2026). شۇنىڭ بىلەن بىرگە، يەرشارىۋى توقۇنۇش ئەندىزىسىنىڭ تەننەرخى تۆۋەن، يۆتكىلىشچانلىقى كۈچلۈك ۋە بۇزغۇنچىلىق كۈچى يۇقىرى بولغان «سىممېترىك بولمىغان» يېڭى بىر دەۋرگە رەسمىي قەدەم قويغانلىقىنى سىستېمىلىق، ئىلمىي ۋە رېئال نۇقتىدىن ئانالىز قىلىدۇ.
غەربنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇرۇش ئىدىيەسى ۋە ئۇنىڭ ئىقتىسادىي ئاساسى
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، غەربنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى، بولۇپمۇ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە شەكىللەنگەن ھەربىي ئىستراتېگىيەسى ئاساسلىقى ئېغىر دەرىجىدە ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈككە ۋە چەكسىز مەبلەغ سېلىش كۈچىگە تايىنىش ئاساسىغا قۇرۇلغان. بۇ خىل ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى، يۇقىرى تېخنىكىلىق، مۇرەككەپ لايىھەلەنگەن ۋە ئىنتايىن قىممەت باھالىق ئادەملىك كۈرەشچى ئايروپىلانلارنى، شۇنداقلا يوقىتىش كۈچى يۇقىرى ئوق-دورىلارنى كۆپلەپ سېتىۋېلىش ئارقىلىق، ھەرقانداق ھەربىي رەقىبىنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن بېسىپ چۈشۈش ۋە ھالسىرىتىش ئىقتىدارىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. غەربنىڭ نەزىرىدە، دۈشمەندىن كۆپ مەبلەغ سېلىش غەلىبىنىڭ بىردىنبىر يولى دەپ قارالغان.
ئەنئەنىۋى غەرب ئۇرۇش چۈشەنچىسىدە ھاۋا بوشلۇقىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە ئايروپىلان بومباردىمانىغا ئاساسلىق تايىنىش ئەڭ يۇقىرى ئىستراتېگىيەلىك نىشان قىلىنغان. بۇ خىل ھاۋا ئۇرۇشى ئىدىيەسى دۈشمەننىڭ يەر يۈزىدىكى بارلىق قارشىلىق كۈچلىرىنى ئۈستىدىن ۋەيران قىلىش ئارقىلىق، ئۇرۇش مەيدانىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈك يارىتىشنى كۆزلىگەن.
سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك تىركىشىش جەريانىدا، مەبلەغ سېلىشتىكى بۇ خىل مۇتلەق ئۈستۈنلۈك يارىتىش خاھىشى خۇددى تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىشنىڭ ئۆزى دەپ خاتا چۈشىنىلىپ قالغان. ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب دۆلەتلىرى بۇ خىل يۇقىرى تەننەرخلىق ھەربىي قۇرۇلۇش ئەندىزىسىنى مەڭگۈلۈك غەلىبە رېتسىپى سۈپىتىدە قوبۇل قىلغان ۋە كەلگۈسىدىكى بارلىق خەلقئارالىق توقۇنۇشلارغا كۆچۈرۈپ تەدبىقلاشقا ئۇرۇنغان. بۇ تەپەككۇر ئۇسۇلى دېڭىز ئۇرۇشى تاكتىكىلىرىدىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان بولۇپ، غايەت زور ئاۋىئاماتكىلارنى ۋە ئۇلارنى قوللايدىغان تۈركۈملىگەن ئېغىر تىپتىكى ھەربىي پاراخوتلار توپىنى ياساش، سۇ يۈزىدە ئۈستۈنلۈك تىكلەشنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان شەرتى دەپ قارالغان.
قۇرۇقلۇق ئۇرۇشىدا بولسا، ئىراق ئۇرۇشىدىكى «چۆل بورىنى» (Desert Storm) ھەرىكىتىگە ئوخشاش، غايەت زور تانكا قىسىملىرى ئارقىلىق دۈشمەننىڭ مۇداپىئە سېپىنى بۆسۈپ ئۆتۈش تاكتىكىسى ئاساسىي ئورۇنغا ئۆتكەن. گەرچە بۇ ئەنئەنىۋى ئېغىر قوراللار تاكتىكىسى كېيىنچە ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار يېتەكچىلىكىدىكى يېڭىچە «ئاكوپ ئۇرۇشى» دا رېئاللىققا ئۇيغۇن كەلمەي تاشلىۋېتىلگەن بولسىمۇ، ئەمما غەربنىڭ ئاساسىي ھەربىي قۇرۇلمىسىدا ئۇنىڭ يىلتىزى يەنىلا مەھكەم ساقلىنىپ قالغان.
ھەربىي سانائەت گەۋدىسىنىڭ مونوپوللۇقى ۋە ئىقتىسادىي يۈك
ماقالىدە يەنە شۇ ئالاھىدە تەكىتلەنگەنكى، بۇ خىل يۇقىرى تەننەرخلىق ۋە ھەددىدىن زىيادە مۇرەككەپ بولغان ھەربىي تەرەققىيات ئەندىزىسى ئامېرىكىنىڭ ھەربىي سانائەت گەۋدىسى (Military Industrial Complex) نىڭ مونوپوللۇق تەرەققىياتىغا ئالاھىدە پايدىلىق بولغان. بۇ غايەت زور مەنپەئەت گۇرۇھلىرى ھۆكۈمەتنىڭ خامچوتىنى سۈمۈرۈش ئارقىلىق، ئۆزلىرىنىڭ لايىھەلىرىنى بارغانسېرى مۇرەككەپلەشتۈرۈپ، قوراللارنىڭ باھاسىنى ئاسمانغا چىقىرىۋەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ دۇنياۋى زومىگەرلىك ئورنى ئامېرىكىغا بۇ غايەت زور قوشۇمچە ھەربىي خىراجەتلەرنى ئەمەلىيەتتە پەقەت پۇل «بېسىپ چىقىرىش» ئارقىلىقلا ھەل قىلىدىغان ئۆزگىچە ئەۋزەللىك ئاتا قىلغان.
ئىران ئۇرۇشى: ئاسىمېترىك ئىستراتېگىيەنىڭ بارلىققا كېلىشى
دەل مۇشۇنداق بىر ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا 2026-يىلىدىكى ئىران ئۇرۇشى پارتلىغان بولۇپ، بۇ ئۇرۇش دۇنيا ئۇرۇش تارىخىدىكى ئەنئەنىۋى قېلىپلارنى پۈتۈنلەي ئاغدۇرۇپ تاشلىغان بىر ئاچقۇچلۇق بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. بۇ ئۇرۇش بارلىققا كەلتۈرگەن ساۋاقلار قەتئىيلىك بىلەن ئەنئەنىۋى ئەمەس ئىدى، ئەكسىچە، ئۇ مۇتلەق ئاغدۇرۇپ تاشلىغۇچى ۋە كۆپ قاتلاملىق ئاسىمېترىك بىر مودېل سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى.
ئىران غەرب بىلەن ئەنئەنىۋى ھاۋا ئۈستۈنلۈكىنى قولغا كەلتۈرۈشنى رىقابەتلەشمەي، بەلكى ئىلغار باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار ئارقىلىق ھاۋا بوشلۇقىنى كونترول قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى قوللاندى. يەر يۈزىدىكى ئاسانلا ھۇجۇمغا ئۇچرايدىغان ھەربىي ئۇل ئەسلىھەلەرنىڭ ئورنىغا، ئىران ئۆزىنىڭ قورال-ياراغ ئامبارلىرىنى، قويۇپ بېرىش ئەسلىھەلىرىنى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى يەر ئاستىدىكى يۈز مېتىرلاپ چوڭقۇرلۇققا جايلاشقان يەر ئاستى باشقۇرۇلىدىغان بومبا شەھەرلىرىگە ۋە ئۆتۈپ بولغىلى بولمايدىغان مۇستەھكەم تاغ تىزمىلىرىنىڭ ئىچىگە يوشۇرغان بولۇپ، غەربنىڭ ئەنئەنىۋى ئايروپىلان بومباردىمانىنى پۈتۈنلەي ئۈنۈمسىز ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويغان.
تېخنىكىلىق ئىنقىلاب: ئەرزان زاپچاسلارنىڭ ھەربىي مونوپوللۇقنى بۇزۇپ تاشلىشى
ماقالىدە كۆرسىتىلگەن يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، ئاسىمېترىك ئۇرۇش ئۇسۇلىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئۆزگىرىش، ئاسان ئېرىشكىلى بولىدىغان ۋە ئىنتايىن ئەرزان بولغان پۇقرالار ئىشلىتىدىغان تېخنىكىلىق زاپچاسلارنىڭ ھەربىي ساھەدە كەڭ ئومۇملىشىشىدىن كەلگەن. غەرب ئىتتىپاقى ھاۋادا ئېتىپ چۈشۈرۈشكە ئىشلىتىدىغان ھەر بىر توسۇپ زەربە بېرىش باشقۇرۇلىدىغان بومبىسى ئۈچۈن نەچچە مىليون دوللار خەجلەۋاتقان بىر پەيتتە، ئىران ۋە ئۇنىڭ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرى پەقەت نەچچە يۈز دوللارلا سەرپ قىلىدىغان ھۇجۇم قوراللىرىنى ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى كۆپلەپ ئىشلەتكەن.
دەل مۇشۇ ئىقتىسادىي تەڭپۇڭسىزلىق سەۋەبىدىن، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ زومىگەرلىكىدىن كېلىپ چىققان غايەت زور ئەۋزەللىك قولدىن كەتكەن ۋە ئەكسىچە ئېغىر بىر ئىقتىسادىي يۈككە ئايلانغان. ئامېرىكا ئوق-دورىلىرىنىڭ كۆپۈپ كەتكەن يۇقىرى باھاسى ۋە مۇرەككەپ لايىھەلىنىشى، ھەربىي تەمىنات لىنىيەسىنىڭ قېتىپ قېلىشىنى، ئىشلەپچىقىرىش دەۋرىيلىكىنىڭ ئۇزىراپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئەرزان باھالىق تېخنىكىلىق زاپچاسلارنى ئىشلىتىپ «ماشىنا ئىسكىلاتى» دەرىجىلىك كىچىك تىپتىكى قۇرۇلمىلاردا يارىتىلغان قوراللار، جەڭ مەيدانىدا پەۋقۇلئاددە ماسلىشىشچانلىقنى كۆرسەتكەن ھەمدە بۇ يېڭىلىقلار سۈرئەت جەھەتتە ئەنئەنىۋى ھەربىي سانائەتتىن نەچچە ھەسسە ھالقىپ كەتكەن. بۇ خىل تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراپ تەرەققىي قىلىدىغان يېڭىلىق يارىتىش يۈزلىنىشى رۇسىيە ئارمىيەسىدىمۇ ئالاھىدە گەۋدىلەنگەن بولۇپ، سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى يېڭىلىقلار بىلەنمۇ بىردەك تەدبىقلىنىپ پەۋقۇلئاددە ئۈنۈم بەرگەن.
قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىزدىكى ئاسىمېترىك زەربە: ئاۋىئاماتكىلارنىڭ ئاجىزلىقى
ماقالىدە بايان قىلىنىشىچە، بۇ خىل ئاسىمېترىك تەپەككۇر باشقا جەڭ مەيدانلىرىدىمۇ ئۆزىنىڭ ھالاك قىلغۇچ كۈچىنى كۆرسەتكەن. ھىزبۇللاھنىڭ ئوپتىك تالالىق كونترول سىستېمىسى سەپلەنگەن ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان تېخنىكىسى، لىۋاننىڭ جەنۇبىدىكى ئۇرۇش ۋەزىيىتىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋەتكەن. بۇ ئۇچقۇلار ئىسرائىلىيە دۆلەت مۇداپىئە ئارمىيەسىنى جەنۇبىي لىۋاندىن چېكىنىشكە مەجبۇر قىلىش دەرىجىسىگە يېتىپ بارغان.
دېڭىز يوللىرىدىمۇ غەربنىڭ غايەت زور ئاۋىئاماتكىلارغا تايىنىش ئەنئەنىسى ۋەيران بولغان. ئاۋىئاماتكىلار ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان توپلىرى ۋە پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ يۇقىرى زىچلىقتىكى تەھدىتى تۈپەيلىدىن، ئىران قىرغاقلىرىدىن ئىنتايىن يىراق بىخەتەر رايونلارغا چېكىنىشكە مەجبۇر بولغان. ماقالىدە تەپسىلىي بايان قىلىنغىنىدەك، قوراللانغان ئونلىغان تېز سۈرئەتلىك كىچىك كېمىلەرنىڭ بىر «توپ» بولۇپ غايەت زور بىر ئەنئەنىۋى ھەربىي پاراخوتقا قاراپ يۈرۈش قىلىشى، غەرب دېڭىز ئارمىيە سىستېمىسىنىڭ ئاجىزلىقىنى ئەڭ جانلىق ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. ئىراننىڭ دېڭىزدىكى يېڭىچە ئۇرۇش تاكتىكىسى يەنە سۈنئىي ئەقىل نىشانلاش ئىقتىدارىغا ئىگە يۇقىرى سۈرئەتلىك شوپۇرسىز سۇ ئاستى ئاپپاراتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، دۈشمەننىڭ مۇداپىئە كۆرۈشىنى ئىنتايىن قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەن.
ئۇچۇر ئۇرۇشى ۋە ئەخلاقىي كرىزىس
ئىران، ئىسرائىلىيە ۋە ئامېرىكىنىڭ كەڭ كۆلەملىك گىلەمسىمان بومباردىمانىغا قەيسەرلىك بىلەن بەرداشلىق بېرىپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ھورمۇز بوغۇزىنىڭ تىزگىنىنى ئۆز قولىدا مەھكەم تۇتۇپ قالغان. غەربنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇرۇش مودېلى مىسلىسىز ۋەيرانچىلىقلارنى ئېلىپ كېلەلىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ دەل جايىغا (نۇقتىلىق) تەدبىقلىنىش ئىقتىدارىنىڭ كەمچىللىكى، دەۋرىمىزدىكى ئۇچۇر ئۇرۇشىدا پۈتۈنلەي تەتۈر ئۈنۈم بەرگەن. ئاممىۋى تاراتقۇلار ۋە ئەقلىيفون كامېرالىرى ئومۇملاشقان بۈگۈنكى كۈندە، پۇقرالارنىڭ ئۆلۈمى ۋە غايەت زور ۋەيرانچىلىق ھەققىدىكى دەرھال تارقىتىلغان ئۇچۇرلار غەربنىڭ ئەخلاقىي ۋە سىياسىي جەھەتتىكى ئورنىنى ئېغىر دەرىجىدە ۋەيران قىلماقتا.
خۇلاسە ۋە ئاگاھلاندۇرۇش: يەرشارىۋى تەڭپۇڭلۇقتىكى يەر تەۋرەش
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، غەرب تېخىچە بۇ يېڭىچە ئاسىمېترىك ئۇرۇشنىڭ ماھىيىتىنى چۈشىنىشتىن ئاجىز كېلىۋاتقان ھاكاۋۇر بىر گىگانت سۈپىتىدە قالماقتا. ھەربىي سانائەت گەۋدىسىنىڭ مونوپوللۇقى ئەرزان باھالىق، تېز سۈرئەتلىك يېڭىلىق يارىتىش مېخانىزمىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئەجەللىك توسالغۇ بولغان.
ئىران ئۇرۇشىدىن ئېلىنغان بۇ قىممەتلىك ۋە ئاچقۇچلۇق ساۋاقلار رۇسىيە ۋە خىتاي قاتارلىق دۇنياۋى كۈچلەرنىڭمۇ دىققىتىنى تارتقان بولۇپ، ئۇلار بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرنى ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي تەلىماتلىرىغا سىڭدۈرمەكتە.
ئاخىرىدا ئاپتور ئاگاھلاندۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ: ياۋروپادىكى سىياسىي ۋە ھەربىي سەرخىللار نۆۋەتتە ئۇكرائىنانىڭ ئۇچقۇلىرىنى رۇسىيەنىڭ ئىچكى قىسىملىرىغا كىرىپ ھۇجۇم قىلىشىغا ياردەم بېرىۋاتقان بولسىمۇ، بىراق بۇ خىل ھەرىكەتلەرنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە غەربكە قارىتىلغان پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان كىنېتىك بىر قايتۇرما زەربىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئېھتىماللىقى ئىنتايىن يۇقىرى. كىرىزىسلىق ئاگاھلاندۇرۇشلار ئاللىبۇرۇن بېرىلدى، ئەمما غەرب رەھبەرلىرىنىڭ بۇ ئاگاھلاندۇرۇشلارنى ئاڭلاش ياكى ئاڭلىماسلىقى مەۋھۇم پېتى قېلىۋاتىدۇ. ئۇرۇش ئۇسۇللىرىنىڭ بۇ قېتىملىق تارىخىي بۇرۇلۇشى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ھەربىي تەڭپۇڭلۇقتا ئۇزۇن مەزگىللىك يەر تەۋرەشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
مەنبە:
Anonymous. (2026, May). ›Ways of war‹ are in metamorphosis: Lessons from the Iran war – OpEd. Eurasia Review. (Originally published in Strategic Culture). Retrieved from www.eurasiareview.com
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
