ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە يەرشارى ۋاقىت گېزىتى (环球时报) تەتقىقات ئورنى تەرىپىدىن 2026-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ ئوبرازى ۋە ئۇنى چۈشىنىش: 2025-يىللىق يەر شارىۋى تەكشۈرۈش» ناملىق دوكلاتنى ئاساس قىلىدۇ. 46 دۆلەتتە ئېلىپ بېرىلغان بۇ تەكشۈرۈش، خىتاينىڭ سىياسىي ئۇقۇملىرى، ئىقتىسادىي قۇدرىتى ۋە يەر شارىۋى تەسىر كۈچىگە بولغان خەلقئارالىق باھالارنى سىستېمىلىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەزكۇر تەھلىل دوكلاتتىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدىغان ئۇتۇقلارنى ئوبيېكتىپ قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭغا يوشۇرۇنغان مېتودولوگىيەلىك بىر تەرەپلىمىلىك ۋە سىياسىي يوپۇقلارنى سوغۇققانلىق بىلەن باھالاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
سىياسىي ئۇقۇملارنىڭ خەلقئارالىشىشى ۋە قانۇنىيلىق مەسىلىسى
دوكلاتنىڭ كىرىش بۆلىكىدە شى جىنپىڭ ئىدىيەسىگە ئائىت «ئورتاق تەقدىرداشلار گەۋدىسى» ۋە «يەر شارىۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى» قاتارلىق ئۇقۇملارنىڭ خەلقئارادىكى ئېتىراپ قىلىنىش نىسبىتى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. بۇ نۇقتىدا، خىتاينىڭ ئۆز سىياسىي ئاتالغۇلىرىنى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئېھتىياجىغا ماس ھالدا تەقدىم قىلالىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ. بۇ خىل ئۇقۇملارنىڭ 80% تىن يۇقىرى قوللاشقا ئېرىشىشى، خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ «يۇمشاق كۈچ» يارىتىش جەھەتتە مەلۇم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
بۇ ئىجابىي كۆرۈنۈشنىڭ كەينىدە جىددىي تەھلىل قىلىنىشقا تېگىشلىك بىر قاتار مەسىلىلەر يوشۇرۇنغان. دوكلاتتا بۇ ئۇقۇملارغا بېرىلگەن «ئېتىراپ» پەقەت نوقۇل ئۇقۇم جەھەتتىكى قوشۇلۇش بولۇپ، سىياسىي ئەمەلىيەتتىكى ئىنسان ھەقلىرى، دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك ئۆلچەملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. تەكشۈرۈشنىڭ مېتودولوگىيەسىدە «ئېتىراپ قىلىش» نىڭ مەنبەسى سۈپىتىدە خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بار دۆلەتلەرنىڭ زىيادە كۆپ تاللىنىشى، سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئوبيېكتىپلىقىغا تەسىر يەتكۈزگەن دەپ قاراشقا بولىدۇ. خەلقئارا سىياسىي پەنلەر نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، سىياسىي ئۇقۇملارنىڭ قوللاشقا ئېرىشىشى ئۇنىڭ «توغرىلىقى» نى ئەمەس، بەلكى «تەشۋىقات ئۈنۈمى» نى ئىسپاتلايدۇ[1].
ئىقتىسادىي تەرەققىيات رېئاللىقى ۋە مەنپەئەت بوشلۇقى
خىتاي ئىقتىسادىنىڭ 2025-يىلىدىكى تەرەققىياتىغا بولغان دۇنياۋى ئىشەنچنىڭ 80% تىن ئاشقانلىقى دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسلىق نەتىجىلەرنىڭ بىرىدۇر. خىتاينىڭ دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە بولۇش سۆپىتى بىلەن، يەر شارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئورنىنى ساقلاپ كەلگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشقا بولىدۇ. پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى ئىلگىرىلەشلەر، بولۇپمۇ يېشىل ئېنېرگىيە ۋە سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى نەتىجىلەرنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايغا بولغان ئوبيېكتىپ قىزىقىشىنى قوزغىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
دوكلاتتا خىتاي ئىقتىسادىنىڭ «مۇقىم ئېشىشى» گە بېرىلگەن باھا، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي تايىنىشچانلىقىنىڭ يەنىلا كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۈچۈن خىتاي بىلەن سودا قىلىش، غەرب دۆلەتلىرى قويغان سىياسىي شەرتلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ «ئاسان» دەپ قارالماقتا. بۇ خىل قاراش خىتاينىڭ يەر شارى جەنۇبىدىكى تەسىر كۈچىنى مەلۇم دەرىجىدە مۇستەھكەملىگەن.
بۇ بۆلەكتە مۇھىم بىر كەمچىلىك شۇكى، دوكلات خىتاي ئىقتىسادى دۇچ كېلىۋاتقان ئىچكى كىرىزىسلارنى، مەسىلەن، ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ چېكىنىشى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز مەسىلىسىنى پۈتۈنلەي كۆرمەسكە سالغان. تەكشۈرۈش نەتىجىسى رېئال ئىقتىسادىي مەنزىرىنى تەسۋىرلەشتە ئەمەس، بەلكى پەقەت سىرتقى ئوبرازدىلا توختالغان بولۇپ، بۇنىڭ ئوقۇرمەنلەرنى خىتاي ئىقتىسادىدا ھېچقانداق خەتەر يوقتەك بىر تەسەۋۋۇرغا خاتا يېتەكلەپ قويۇش ئېھتىمالى بار.
تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خىتاي ئىقتىسادىغا بولغان ئىشەنچىنىڭ يۇقىرى بولۇشى، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ئۆز دۆلىتىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن خىتاي مەبلىغىگە بولغان ئېھتىياجىدىن كەلگەنلىكىنى پەرەز قىلىش مۇمكىن. بۇنى نوقۇل ھالدا خىتاي ئىقتىسادىي ئەندىزىسىنىڭ «ئەۋزەللىكى» دەپ چۈشەندۈرۈش ئاكادېمىك نۇقتىدىن يېتەرلىك ئەمەس. مەنپەئەت بىلەن سىياسىي ئوبراز ئوتتۇرىسىدىكى بۇ باغلىنىش، دوكلاتنىڭ ئوبيېكتىپلىق دەرىجىسىگە كۆلەڭگە چۈشۈرگەن[2].
پەن-تېخنىكا سەۋىيەسىگە بېرىلگەن يۇقىرى باھا خىتاينىڭ «تېخنىكا مۇستەقىللىقى» ئىستراتېگىيەسىنىڭ سىرتقى دۇنيادا كۈچلۈك ئەكىس سادا پەيدا قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن دوكلاتتا خىتاي تېخنىكىلىرىنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىككە بولغان تەھدىتلىرى ھەققىدىكى ئەندىشەلەرگە ئورۇن بېرىلمىگەنلىكىنى تەنقىدىي كۆز بىلەن كۆرۈش لازىم. بۇ، خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ئوبرازىنى بىر تەرەپلىمە ھالدا ئىجابىي كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.
خىتاي-ئامېرىكا رىقابىتى ۋە ئوبراز جېڭى
دوكلاتتىكى ئەڭ تالاش-تارتىشلىق نۇقتىلارنىڭ بىرى، خىتايغا بولغان ئىجابىي باھانىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن يۇقىرى بولغانلىقىدۇر. بۇ نۇقتىدا، خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردا تاراتقۇ ۋە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشقا زور مەبلەغ سېلىپ، ئۆزىنىڭ خەلقئارا تاراتقۇ ساھەسىدىكى تەسىر كۈچىنى ئۈنۈملۈك ئاشۇرغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ. بۇ خىل نەتىجە خىتاي تەشۋىقات سىستېمىسىنىڭ ئالدىن پىلانلانغان غەلىبىسى سۈپىتىدە باھالىنىدۇ.
دوكلاتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاموژنا بېجى ۋە بىر تەرەپلىمە زومىگەرلىك سىياسەتلىرىگە قارشى تۇرۇش نىسبىتىنىڭ يۇقىرىلىقى كۆرسىتىلگەن. بۇ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى تاشقى سىياسىتىگە بولغان مەلۇم نارازىلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. خىتاينىڭ بۇ نارازىلىقتىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى «كۆپ قۇتۇپلۇق تەرتىپنىڭ قوغدىغۇچىسى» قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقى ئېنىق كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ.
بۇ يەردىكى كۆرۈنەرلىك خاتالىقلارنىڭ بىرى، «ئوبراز» بىلەن «رېئال كۈچ» نى ئارىلاشتۇرۇۋېتىشتۇر. دوكلاتتا خىتاينىڭ خەلقئارا تەرتىپكە كۆرسىتىۋاتقان جىمجىت تەھدىتلىرى ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي تاجاۋۇزچىلىقلىرى تىلغا ئېلىنماي، پەقەت غەربنىڭ كەمچىلىكلىرىلا گەۋدىلەندۈرۈلگەن. بۇ خىل تاللاش خاراكتېرلىك سانلىق مەلۇماتلار دوكلاتنى ئىلمىي قىممىتىدىن كۆرە، سىياسىي باياناتنامە تۈسىگە تېخىمۇ يېقىنلاشتۇرۇپ قويغان.
خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاي بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشىنى ئارزۇ قىلىشى، دۇنيانىڭ چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى جىددىيلىكتىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دوكلاتتا خىتاي تەرەپنىڭ «ھەمكارلىق تەرەپدارى» سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىشى، ئەمەلىيەتتە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك توقۇنۇشنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى كۆرمەسكە سېلىش بەدىلىگە قولغا كەلگەن دەپ قاراشقا بولىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ كۆرمەسكە سېلىنىشى
دوكلاتنىڭ ئەڭ جىددىي تەنقىد قىلىنىشقا تېگىشلىك تەرىپى شۇكى، ئۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنىڭ دۇنياۋى ئوبرازىغا كۆرسىتىۋاتقان پاسسىپ تەسىرىنى پۈتۈنلەي يوشۇرغان. خەلقئارادىكى تاراتقۇلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە سىستېمىلىق نازارەت مەسىلىلىرىنى كۈن تەرتىپكە ئېلىپ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، دوكلاتنىڭ پەقەت «ئىجابىي ئوبراز» نىلا ئەكس ئەتتۈرۈشى ئۇنىڭ ئىشەنچلىكلىكىگە جەڭ ئېلان قىلىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قاتتىق قول سىياسەتلىرىنى «تەرەققىيات ۋە مۇقىملىق» نىڭ مۇۋەپپەقىيىتى سۆپىتىدە خەلقئارا جەمئىيەتگە سېتىش تاكتىكىسى، دوكلاتتىكى «دۆلەتنى باشقۇرۇش ئىقتىدارىغا بېرىلگەن باھا» لاردا ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. ئەگەر دوكلات ھەقىقىي ئۆلچەملىك بولسا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلەرگە بولغان جىددىي ئەندىشىلىرىنىمۇ نەزەردە تۇتۇپ بىر تەرەپ قىلىشى كېرەك ئىدى.
بۇ نۇقتا تەكشۈرۈشنىڭ پۈتۈنلەي بىر «سىياسىي قوغداش قورالى» ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. دوكلاتتا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايغا بولغان «ئىشەنچى» نىڭ ئاشقانلىقى دەۋا قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئىشەنچنىڭ قايسى خىل تەنقىدىي سۈزگۈچتىن ئۆتكەنلىكى نامەلۇم. خىتاي ئۆزىنىڭ ئىچكى خاتالىقلىرىنى تاشقى تەشۋىقات ئارقىلىق يوشۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا[3].
خۇلاسە ۋە ئىلمىي باھالاش
خۇلاسە قىلغاندا، يەرشارى ۋاقىت گېزىتى (环球时报) تەتقىقات ئورنىنىڭ بۇ دوكلاتى خىتاينىڭ سىرتقا يۈزلەنگەن تەشۋىقات ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم بىر پەللىسىدۇر. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق جەلپكارلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش بىلەن بىرگە، شۇنى جەزملەشتۈرۈشكە بولىدۇكى، بۇ سانلىق مەلۇماتلار ھەقىقىي بىر دۇنيا مەنزىرىسىنى ئەمەس، بەلكى بېيجىڭ دۇنياغا كۆرسەتمەكچى بولغان بىر دۇنيانى تەسۋىرلەيدۇ.
كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتىدا، بۇ خىل دوكلاتلارنىڭ ئارقىسىدىكى سىياسىي غەرەزنى ۋە مېتودولوگىيەلىك بوشلۇقلارنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىش تەتقىقاتچىلارنىڭ مەسئۇلىيىتىدۇر. خىتاينىڭ يەر شارىۋى ئوبراز قۇرۇلۇشى بىر تەرەپتىن قۇدرەت تېپىشنى نىشان قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىچكى ۋە تاشقى جەھەتتىكى كىشىلىك ھوقۇق خاتالىقلىرىنى يوشۇرۇشقا خىزمەت قىلماقتا.
ئىزاھاتلار:
[1] بۇ يەردە تەكشۈرۈشتىكى سوئاللارنىڭ نىشانلىق لايىھەلەنگەنلىكىنى ۋە جاۋاب بەرگۈچىلەرنى مەلۇم يۆنىلىشكە باشلايدىغانلىقىنى تەخمىن قىلىشقا بولىدۇ. [2] خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى بىلەن سىياسىي مودېلىنىڭ «قىممەت قاراش» جەھەتتىن تېخى دۇنياۋى يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتەلمىگەنلىكىگە ئىشارەت قىلىنىدۇ. [3] خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنىڭ خەلقئارا ئوبرازىغا كۆرسىتىۋاتقان ئېغىر زىيىنىنىڭ دوكلاتتا كۆرمەسكە سېلىنىشى تەنقىد قىلىنىدۇ.مەنبە:
Global Times Institute. Global Survey on Impression and Understanding of China 2025: Impression, Perception and Evaluation of China by People from 46 Countries. Beijing: Global Times, January 2026. https://www.globaltimes.cn/page/202601/1353255.shtml
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
