ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خەلقئارا سىياسەت سەھنىسىدە يۈز بېرىۋاتقان چوڭقۇر ئۆزگىرىشلەر، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان رىقابەت، دۇنيادىكى «ئوتتۇرا ھال كۈچلەر»نى، شۇنداقلا ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرىنىمۇ مۇرەككەپ ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلارغا دۇچار قىلىۋاتىدۇ. سىياسىي ئانالىزلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي بۈگۈنكى كۈندە ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي يوشۇرۇن كۈچ جەھەتتە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىدىنمۇ ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى «ئىككى قۇتۇپلۇق» (Bipolarity) ۋەزىيەتكە ئۆزگەرتىۋەتتى[1]. بۇ خىل يېڭى تەرتىپتە، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئورنى ئىلگىرىكىدەك مۇتلەق بولمايۋاتقانلىقى سەۋەبلىك، نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن يېڭى ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈشكە مەجبۇر بولماقتا. رۇسىيە گەرچە تاجاۋۇزچىلىق سىياسىتى يۈرگۈزۈۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي چەكلىمىلىرى تۈپەيلىدىن ئۈچىنچى بىر قۇتۇپ بولۇش سالاھىيىتىگە يېتەلمىدى، نەتىجىدە ئاساسلىق رىقابەت ئامېرىكا ۋە خىتاي ئوقىدا مەركەزلەشتى.
بولۇپمۇ 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى» (NSS) ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن يولغا قويۇلغان سىياسەتلەر، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقتىن «ئامېرىكا بىرىنچى» شوئارى ئاستىدىكى مەنپەئەتپەرەسلىككە ۋە «سودا خاراكتېرلىك» (Transactional) دىپلوماتىيەگە يۈزلەنگەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى [2]. خىتاي ئانالىزچىلىرى مەزكۇر ئىستراتېگىيەنى ئامېرىكانىڭ لىبېرال خەلقئارالىق تۈزۈمدىن چېكىنىپ، كونسېرۋاتىپ مىللەتچىلىككە قاراپ يۈزلەنگەنلىكىنىڭ بەلگىسى دەپ قاراۋاتىدۇ [3]. بۇ خىل ئۆزگىرىش ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدا ئىشەنچ كىرىزىسى پەيدا قىلىپ، ئۇلارنى باشقا تاللاشلار، جۈملىدىن خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ھەققىدە قايتىدىن ئويلىنىشقا ئۈندەۋاتىدۇ. خىتاي تەتقىقاتچىلىرىنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكانىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەسى دۆلەت ئىچىدىكى بايلىق مەنبەسىنىڭ چەكلىمىسىنى ئېتىراپ قىلغانلىق بولۇپ، يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقتىن ۋاز كېچىپ، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان دىپلوماتىيەگە قايتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئالاقىدار مەنبەلەردىكى ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى بىر تەرەپلىمىلىك ۋە قورۇمىچىلىق خاھىشى، ئەمەلىيەتتە دوست ۋە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش مەقسىتىدە خىتاي تەرەپكە ئېغىشىغا ياكى بېيجىڭ بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشىگە بىۋاسىتە سەۋەب بولۇۋاتىدۇ[4]. ۋاشىنگتوننىڭ غەربىي يېرىم شارغا قايتىدىن سالماقلىق بېرىشى ۋە «ترامپ قوشۇمچە ماددىسى» (Trump Corollary) نى ئىجرا قىلىشى، لاتىن ئامېرىكاسىدىن تارتىپ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىياغىچە بولغان رايونلاردا ئامېرىكانىڭ تەسىر دائىرىسىنى ساقلاپ قېلىشتا قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [5]. بولۇپمۇ ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ 2026-يىللىق «دۆلەت مۇداپىئە ھوقۇقى قانۇنى» (NDAA) دا كۆرسىتىلگەن كەسكىن تەدبىرلەر بىلەن NSS دىكى كۆپ قۇتۇپلۇققا مايىل يۇمشاق تىل ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت، ئىتتىپاقداشلاردا ئامېرىكانىڭ ھەقىقىي نىيىتى ھەققىدە گۇمان پەيدا قىلىۋاتىدۇ[6].
بۇ ماقالىدە ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى، «قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ يىمىرىلىشى ۋە خىتاينىڭ بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسى تەھلىل قىلىنىدۇ. بىز ئامېرىكانىڭ يېڭى تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىتتىپاقداشلارغا كۆرسىتىۋاتقان تەسىرىنى، خىتاينىڭ مەيدانغا كەلگەن بوشلۇقنى قانداق تولدۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە ئوتتۇرا ھال كۈچلەرنىڭ بۇ ئىككى گىگانت كۈچ ئارىسىدا قانداق ياشاش يولى ئىزدەۋاتقانلىقىنى يورۇتۇپ بېرىمىز. ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىكى يېرىقلار، پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەت توقۇنۇشىدىنلا ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچنىڭ ئاجىزلىشىشىدىنمۇ كېلىپ چىقىۋاتىدۇ.
1. «قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە ئامېرىكانىڭ ئىشەنچىسىزلىكى
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا باشچىلىقىدا قۇرۇلغان غەرب ئىتتىپاقى ۋە خەلقئارا سودا تەرتىپى نۆۋەتتە ئېغىر كىرىزىسقا دۇچ كەلدى. كانادا باش مىنىستىرى مارك كارنېي داۋوس مۇنبىرىدە تەكىتلىگىنىدەك، دۇنيا ھازىر «ئۈزۈل-كېسىل ئۈزۈلۈش» (Rupture) دەقىقىلىرىدە تۇرۇۋاتىدۇ [7]. ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدا ئوتتۇرا ھال دۆلەتلەر «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ»نىڭ ھىمايىسىدە تەرەققىي قىلغان ئىدى، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكانىڭ ئۆزى قۇرغان بۇ تۈزۈمدىن چېكىنىشى، ئىتتىپاقداشلارنى يېڭى يول ئىزدەشكە مەجبۇرلاۋاتىدۇ. BRICS دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئۇلارنىڭ يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى تەلەپ قىلىشى، بۇ بۆلۈنۈش مۇساپىسىنى تېخىمۇ تېزلىتىۋاتىدۇ [8].
ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە (NSS) «يەرشارىۋى يۈك»تىن قۇتۇلۇشنى تەكىتلىشى ھەمدە ياۋروپا بىلەن ئافرىقىنى ئىستراتېگىيەلىك ئالدىنقى ئورۇندىن چۈشۈرۈشى، بۇ بوشلۇقنى خىتاينىڭ تولدۇرۇشىغا شارائىت يارىتىپ بەردى [4]. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ «ئامېرىكا بىرىنچى» شوئارى ئاستىدا خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىنى ئازايتىپ، مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغاندا، ئىتتىپاقداشلار ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي كەلگۈسى ئۈچۈن باشقا شېرىكلەر بىلەن ھەمكارلىشىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ھېس قىلدى.
ئامېرىكانىڭ «ترامپ قوشۇمچە ماددىسى» (Trump Corollary) نامىدا غەربىي يېرىم شاردا مونرو تەلىماتىنى قايتىدىن كۈچەيتىشى ۋە ۋېنېزۇئېلاغا ئوخشاش دۆلەتلەرگە بىۋاسىتە ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىشى، خەلقئارا قانۇن ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا بولغان ھۆرمەتنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى [9]. ۋېنېزۇئېلا پىرېزىدېنتى نىكولاس مادۇرونىڭ ئامېرىكا ئالاھىدە قىسىملىرى تەرىپىدىن تۇتۇلۇپ ۋاشىنگتونغا ئېلىپ كېتىلىشى، خەلقئارا قانۇندىكى «دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى» پىرىنسىپىغا ئوچۇقتىن-ئوچۇق خىرىس قىلىش دەپ قارالدى [10]. بۇ خىل «نىھىلىستىك گېئوپولىتىكا» باشقا ئوتتۇرا ۋە كىچىك دۆلەتلەرنى، بولۇپمۇ لاتىن ئامېرىكاسىدىكى دۆلەتلەرنى ئامېرىكانىڭ بېسىمىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىغا تېخىمۇ ئاكتىپ قاتنىشىشقا ئۈندەۋاتىدۇ [11].
خىتاينىڭ سابىق باش ئەلچىسى سۈي تيەنكەينىڭ ئېيتىشىچە، غەربنىڭ NATO غا ئوخشاش ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى تەرەققىياتقا ماس كەلمەيدۇ، چۈنكى ئۇ تەمىنلەش زەنجىرى ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق مەسىلىلەرگە جاۋاب بېرەلمەيدۇ [7]. خىتاي ئۆزىنى كونا دۇنيا تەرتىپىنىڭ مۇھاپىزەتچىسى قىلىپ كۆرسىتىپ، ئامېرىكانىڭ قائىدىلەرنى بۇزۇش ھەرىكەتلىرىگە قارشى تۇرۇۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتىدۇ. بۇ تەشۋىقاتلار، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ گىرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ئۇرۇنۇشلىرى ۋە شىمالىي قۇتۇپ سىياسىتى بىلەن قوشۇلۇپ، ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلارنى تېخىمۇ بىئارام قىلىۋاتىدۇ[12].
2. ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ «مەجبۇرىي» تاللىشى
ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىتتىپاقداشلارنى خىتايغا ئىتتىرىشىدىكى ئەڭ رېئال ۋە كۈچلۈك سەۋەب — ئىقتىسادىي بېسىم، سانائەت سىياسىتى ۋە تاموژنا بېجى قورالىدۇر. بولۇپمۇ «پۇل پاخاللىقىنى تۆۋەنلىتىش قانۇنى» (IRA) ۋە «ئۆزەك ۋە پەن قانۇنى» (CHIPS Act) قاتارلىق سىياسەتلەر، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى ئىقتىسادىي جەھەتتە قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى [13-15]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئامېرىكانىڭ بۇ سىياسىتىنى «يېشىل قورۇمىچىلىق» دەپ ئەيىبلىدى، چۈنكى بۇ تەدبىرلەر ياۋروپا شىركەتلىرىنى ئامېرىكاغا كۆچۈپ كېلىشكە جەلپ قىلىپ، ياۋروپانىڭ سانائەتسىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن [16].
ياۋروپا دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ گېرمانىيە ۋە فىرانسىيە، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ئالاقىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈش (Decoupling) نى ئەمەس، بەلكى «خەتەرنى ئازايتىش» (De-risking) ئىستراتېگىيەسىنى تاللىدى [17]. گېرمانىيەنىڭ Volkswagen ۋە BASF قاتارلىق گىگانت شىركەتلىرى ئامېرىكانىڭ بېسىمىغا قارىماي خىتايغا سالغان مەبلىغىنى كۆپەيتتى، چۈنكى ئۇلار خىتاي بازىرىدىكى خام ئەشيا مەنبەسىگە ۋە غايەت زور بازارغا تايىنىدۇ [18]. فىرانسىيەنىڭ خىتايغا بولغان سىياسىتىمۇ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە»نى ساقلاش ۋە خىتاي بىلەن بولغان سودىدا ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداشنى ئاساس قىلغان [19]. بۇ ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكانىڭ تېخنىكا ساھەسىدىكى بېسىمىغا قارىماي، ئۆز ئالدىغا يول تۇتۇش ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ [20].
ئاسىيادىمۇ ئوخشاش ئەھۋال كۆرۈلمەكتە. 2025-يىلى ئامېرىكا مالايسىيا بىلەن ئىمزالىغان «ئۆزئارا تاموژنا بېجى كېلىشىمى» (USMART) مالايسىيانى ئامېرىكاغا 70 مىليارد دوللار مەبلەغ سېلىشقا ۋە بىخەتەرلىك سىياسىتىگە ماسلىشىشقا مەجبۇرلاۋاتىدۇ [21, 22]. بۇ خىل بىر تەرەپلىمىلىك ۋە «تەتۈر مەبلەغ ئېقىمى»نى تەلەپ قىلىدىغان شەرتلەر، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ تېخىمۇ جانلىق سودا پۇرسەتلىرىگە يېقىنلاشتۇرۇۋاتىدۇ. كامبودژا ۋە تايلاند بىلەن تۈزۈلگەن ئوخشاش تۈردىكى كېلىشىملەرمۇ ئامېرىكانىڭ بۇ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا ئېغىر ئىقتىسادىي يۈك ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ [23, 24].
جەنۇبىي كورېيە ۋە ياپونىيە بولسا يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەسىدە ئامېرىكانىڭ قاتتىق چەكلىمىلىرىگە دۇچ كەلمەكتە. ۋاشىنگتون بۇ دۆلەتلەردىن خىتايغا يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىلەرنى سېتىشنى چەكلەشنى تەلەپ قىلدى، بۇ كورېيە شىركەتلىرىنىڭ يەرشارىۋى رىقابەت كۈچىگە زىيان يەتكۈزدى [25, 26]. ئامېرىكانىڭ يېڭى دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى كورېيە شىركەتلىرىنى قىيىن ئەھۋالدا قالدۇردى. ئۇلار بىر تەرەپتىن ئامېرىكانىڭ تەلىپىنى قاندۇرۇشقا مەجبۇر بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتايدىكى غايەت زور بازىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن ئەنسىرەيدۇ.
3. خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتپەرەسلىكى: «دۈشمەن» ئەمەس، «بازار»
ئامېرىكا «ئامېرىكا بىرىنچى» سىياسىتى ئارقىلىق ئىتتىپاقداشلىرىنى قىستاۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاي ئۆزىنى كۆپ تەرەپلىمىلىكنىڭ ۋە مۇقىملىقنىڭ قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. داۋوس مۇنبىرىدە خىتاي مۇئاۋىن باش مىنىستىرى خې لىفېڭ (He Lifeng) «دۇنيا ئورمان قانۇنىغا قايتىپ كەلمەسلىكى كېرەك» لىكىنى، قائىدىلەرنىڭ ھەممە ئۈچۈن باراۋەر بولۇشى زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [27]. خىتاي ئۆزىنى «دۇنيانىڭ زاۋۇتى» بولۇپلا قالماي، بەلكى «دۇنيانىڭ بازىرى» بولۇشنى ۋەدە قىلىپ، ئىمپورتنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق ياۋروپا ۋە باشقا دۆلەتلەرگە ئىقتىسادىي پۇرسەت يارىتىپ بېرىش پىلانىنى سۇنۇۋاتىدۇ.
خىتاينىڭ بۇ دىپلوماتىيەسى ياۋروپا ۋە «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرىگە «مەسئۇلىيەتچان شېرىك» ئوبرازىنى تىكلەشكە ياردەم بەردى. بېيجىڭ دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) نىڭ قارارلىرىغا ھۆرمەت قىلىدىغانلىقىنى ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەت ئىمتىيازىدىن ۋاز كەچكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، ئامېرىكانىڭ يەككە تەرەپلىمىلىك ھەرىكەتلىرىگە سېلىشتۇرما پەيدا قىلدى. بولۇپمۇ سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە، خىتاي ئۆزىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنى سەئۇدىنىڭ «2030-يىللىق تەسەۋۋۇرى» بىلەن ماسلاشتۇرۇپ، ئېنېرگىيە ۋە ئۇل ئەسلىھە ساھەسىدە چوڭقۇر ھەمكارلىق ئورناتتى [28, 29].
خىتاي يەنە «يەرشارى جەنۇبى» نىڭ رەھبىرى سۈپىتىدە BRICS نى كېڭەيتىپ، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى شېرىكلىرىنى ئۆزىگە تارتتى [30]. خىتاينىڭ ئامېرىكاغا ئوخشاش سىياسىي شەرتلەرنى قويماستىن، بەلكى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنى تەكىتلىشى، ئامېرىكانىڭ بېسىمىدىن نارازى بولغان دۆلەتلەرنى جەلپ قىلىۋاتىدۇ. ASEAN دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىقمۇ مۇشۇ دائىرىدە كۈچىيىۋاتىدۇ [31]. خىتاي يەنە يېقىن شەرقتە، بولۇپمۇ ئىران ۋە ئەرەب دۆلەتلىرى ئارىسىدا دىپلوماتىك ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئويناپ، ئامېرىكانىڭ بوشلۇقىنى تولدۇرۇۋاتىدۇ [32].
خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى (BRI) يەنىلا نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن مەبلەغ ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنىڭ مۇھىم مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. مالايسىيا قاتارلىق دۆلەتلەر ئامېرىكانىڭ قاتتىق سودا شەرتلىرىگە دۇچ كەلگەندە، خىتاينىڭ مەبلىغى ۋە بازىرىنى تېخىمۇ جەلپكار تاللاش دەپ قاراۋاتىدۇ [25].
4. «ئۈستەلدە بولمىساڭ، تائام تىزىملىكىدە بولىسەن»: ئوتتۇرا كۈچلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەسى
مارك كارنېينىڭ «ئەگەر ئۈستەلدە بولمىسىڭىز، تائام تىزىملىكىدە (Menu) بولىسىز» دېگەن سۆزى، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى دۇچ كېلىۋاتقان رېئاللىقنى جانلىق تەسۋىرلەپ بېرىدۇ [33]. ئىككى چوڭ قۇتۇپنىڭ رىقابىتىدە، ئوتتۇرا ھال دۆلەتلەر يالغۇز قالسا «قۇربانلىق»قا ئايلىنىپ كېتىش خەۋپى بار. شۇڭا، بۇ دۆلەتلەر «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» (Strategic Autonomy) نى تەرەققىي قىلدۇرۇش يولىنى تاللىماقتا. ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بۇ تىرىشچانلىقى، ئۇلارنىڭ پەقەت بىر تەرەپكە بېقىنىپ قالماسلىق ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ [34].
فىرانسىيە پىرېزىدېنتى ماكرون ياۋروپانىڭ ئامېرىكانىڭ «ۋاسسال»ى (بېقىندىسى) بولۇپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ، خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىنى ئۈزۈشنى رەت قىلدى [19]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە تاشقى سىياسىتىدە ئامېرىكادىن مۇستەقىل بولۇشنى نىشان قىلىپ، خىتاي بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى باشقۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. ياۋروپا دۆلەتلىرى خىتاي بازىرىنى يوقىتىشنى خالىمايدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئامېرىكانىڭ بىخەتەرلىك كاپالىتىگىمۇ موھتاج، بۇ زىددىيەت ئۇلارنى ئىنتايىن ئېھتىياتچان بىر دىپلوماتىيە يۈرگۈزۈشكە مەجبۇرلاۋاتىدۇ [18, 19].
شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا مالايسىيا ۋە ھىندونېزىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا تاللاشتا قېلىشنى خالىمايدۇ [25]. ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر گەرچە ئامېرىكانىڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلىرى بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارمۇ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى پۈتۈنلەي ئۈزۈشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى تونۇپ يەتتى ۋە ئامېرىكانىڭ بېسىمىغا قارىماي مەلۇم دەرىجىدە مۇستەقىللىقنى ساقلاشقا تىرىشىۋاتىدۇ [35, 36].
ئاۋسترالىيە گەرچە AUKUS ئارقىلىق ئامېرىكاغا بىخەتەرلىك جەھەتتە زىچ باغلانغان بولسىمۇ، ئەمما ئىقتىسادىي جەھەتتە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاشقا تىرىشماقتا [35]. ئوتتۇرا ھال كۈچلەرنىڭ بۇ خىل «خەتەردىن ساقلىنىش» (Hedging) ئىستراتېگىيەسى، ئۇلارنىڭ بىر تەرەپكە ھەددىدىن زىيادە بېقىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىش ۋە دۇنياۋى ئۆزگىرىشلەرگە ماسلىشىش تىرىشچانلىقىنىڭ مەھسۇلىدۇر [37].
5. خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ پىسخىكىلىق ھۇجۇمى
ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى خىتاي تەشۋىقاتىغا كۈچلۈك دەستەك بولۇۋاتىدۇ. بېيجىڭ تەرەپ ئامېرىكانىڭ «ئامېرىكا بىرىنچى» سىياسىتىنى مىسال قىلىپ تۇرۇپ، ياۋروپاغا «ئامېرىكاغا تايىنىش ئەخمەقلىق» ۋە «غەرب ئىتتىپاقى يىمىرىلدى» دېگەن ئۇچۇرلارنى بېرىۋاتىدۇ [27]. خىتاي ئانالىزچىلىرى ئامېرىكانىڭ NSS دىكى كۆپ قۇتۇپلۇققا مايىل تىلى بىلەن NDAA دىكى كەسكىن ھەربىي تەدبىرلەر ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى (Strategic Dissonance) كۆرسىتىپ، ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە قالايمىقانچىلىق ئىچىدە ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلماقتا [6].
خىتاي تەشۋىقاتى ياۋروپانىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى «چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلى»گە ئوخشىتىپ، ياۋروپانى ئامېرىكانىڭ قىستىشىدا قالغان، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلىيەلمەيدىغان «ھالسىز» بىر گەۋدە دەپ تەسۋىرلەۋاتىدۇ. بۇ خىل سېلىشتۇرما ئارقىلىق، خىتاي ياۋروپالىقلارنىڭ ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە ئۇلاردا ئامېرىكادىن يىراقلىشىش خاھىشىنى ئويغىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بېيجىڭ يەنە ئامېرىكانىڭ گىرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ئارزۇسى ۋە ۋېنېزۇئېلاغا قىلغان ھەربىي ئارىلىشىشىنى مىسال قىلىپ، ۋاشىنگتوننىڭ خەلقئارا قائىدە ۋە ئەخلاققا پىسەنت قىلمايدىغان «ئىمپېرىيالىستىك» ماھىيىتىنى پاش قىلدى [12].
بۇ خىل پىسخىكىلىق بېسىم ۋە ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى قوشۇلۇپ، ئىتتىپاقداشلاردا ئامېرىكادىن يىراقلىشىش ۋە خىتاي بىلەن مەنپەئەت تۇتقان ھەمكارلىق ئورنىتىش خاھىشىنى كۈچەيتىۋېتىشى مۇمكىن. خىتاي بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى «مۇقىملىق كۈچى» قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى ئىتتىپاقداشلىق سېپىنى پارچىلاشقا ئۇرۇنماقتا [5].
خۇلاسە
يىغىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق NSS ئىستراتېگىيەسىدىكى «ئامېرىكا بىرىنچى» پىرىنسىپى، سودا قورۇمىچىلىقى ۋە بىر تەرەپلىمىلىك دىپلوماتىيەسى، ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنى خىتاي تەرەپكە ئىتتىرىدىغان مۇھىم ئامىللارغا ئايلىنىۋاتىدۇ [2, 3]. ئىتتىپاقداشلار ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي زەربىسىدىن ساقلىنىش ۋە يىمىرىلىۋاتقان دۇنيا تەرتىپىدە ھايات قېلىش ئۈچۈن، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ساقلاپ قېلىش ياكى كۈچەيتىشنى تاللىماقتا [4].
بۇ دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا يۈزلىنىشى ئىدېئولوگىيەلىك يېقىنلىقتىن ئەمەس، بەلكى ساپ ئىستراتېگىيەلىك زۆرۈرىيەتتىن كەلگەن. ئۇلار ئامېرىكانىڭ بېسىمى ۋە ئىشەنچىسىزلىكى ئالدىدا، «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» ئىزدەشكە ۋە مەنپەئەتنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا مەجبۇر بولدى [17, 34]. خىتاي بولسا بۇ پۇرسەتتىن ئۇستىلىق بىلەن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى «مۇقىملىقنىڭ قوغدىغۇچىسى» ۋە زۆرۈر ئىقتىسادىي شېرىك سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا [7]. ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى «تەكشۈرۈش» ۋە ئۇلارنىڭ قىممىتىنى قايتىدىن باھالاش سىياسىتى، ئەمەلىيەتتە بۇ ئىتتىپاقداشلارنى ۋاشىنگتوندىن يىراقلىشىش خەۋپىگە دۇچار قىلماقتا [34].
كەلگۈسىگە نەزەر سالىدىغان بولساق، ئەگەر ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئەندىشىلىرىگە قۇلاق سالماي، داۋاملىق بېسىم سىياسىتىنى يۈرگۈزسە، دۇنيا تېخىمۇ پارچىلانغان ۋە قۇتۇپلاشقان بىر ۋەزىيەتكە دۇچ كېلىشى مۇمكىن. تىرامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بىرىنچى يىلىدىكى خىتاي سىياسىتىنىڭ ئۈنۈمىنى باھالاش دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەندەك، ئامېرىكانىڭ نىشانى بىلەن ئەمەلىي نەتىجىسى ئوتتۇرىسىدا پەرق بار بولۇپ، بۇ پەرق كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن [5].
پايدىلانغان مەنبەلەر (References)
1 Khalilov, V. (2025, December 12). China and US: the return of bipolarity. Caliber.Az.
2 Ganchev, I. (2025, October 28). Trump’s New Foreign Policy: Strategic Repositioning in a Multipolar World. Regional Policy Insights.
3 Sun, C. (2026, January 12). How China reads the 2025 US National Security Strategy. Brookings Institution.
4 Basu, P. (2025, December 12). A Narrower US Compass: Japan and the Indo-Pacific in the 2025 NSS. Observer Research Foundation (ORF).
5 Kim, P. M., & Yang, J. (2026, January 16). Making America great again? Evaluating Trump’s China strategy at the one-year mark. Brookings Institution.
6 Khorbaladze, E. (2026, January 23). Strategic Dissonance: The 2025 U.S. National Security Strategy’s Multipolar Vision Clashes with the NDAA’s Escalatory Edge. China-US Focus.
7 Patrick, S., Hogan, E., et al. (2025, March 31). BRICS Expansion and the Future of World Order: Perspectives from Member States, Partners, and Aspirants. Carnegie Endowment for International Peace.
8 Gray, A. B. (2026, January 5). The Trump Corollary is officially in effect. Atlantic Council.
9 Falk, R. (2026, January 21). The US attack on Venezuela and the collapse of international law. Al Jazeera.
10 Maresca, A. (2026, January 12). The Impact of the Second Trump Administration on Latin American Foreign Policy. United Nations University (UNU-CRIS).
11 Heinrich Böll Stiftung. (2023, March 17). The Inflation Reduction Act Explained. Washington, DC Office.
12 Carbon Brief. (2023, February 3). Media reaction: US Inflation Reduction Act and the global ‘clean-energy arms race’. Carbon Brief.
13 Stokes, B. (2024, February). EU-US relations after the Inflation Reduction Act, and the challenges ahead. European Parliamentary Research Service (EPRS).
14 Shivakumar, S., Wessner, C., & Howell, T. (2024, August 20). A World of Chips Acts: The Future of U.S.-EU Semiconductor Collaboration. Center for Strategic and International Studies (CSIS).
15 EU-LAC Foundation. (n.d.). European Strategic Autonomy and the US–China Rivalry: Can the EU “Prefer not to Choose”?. EU-LAC Foundation.
16 Donnellon-May, G. (2023, May 5). Why France and Germany will not ›decouple‹ from China. The Strategist (ASPI).
17 Poutala, T., Sinkkonen, E., & Mattlin, M. (2022). EU Strategic Autonomy and the Perceived Challenge of China: Can Critical Hubs Be De-weaponized? European Foreign Affairs Review.
18 Cook, R. J., Ohle, M., & Han, Z. (2022). The Illusion of the China-US-Europe Strategic Triangle: Reactions from Germany and the UK. Journal of Chinese Political Science.
19 Fehér, Z. (2025, November 10). France’s policy on China: Strategic autonomy and less naïveté. Atlantic Council.
20 Hunton Andrews Kurth LLP. (2025, December 12). The Geoeconomic Mandate: Implications of the 2025 U.S. National Security Strategy for Korean Companies and the U.S.–ROK Alliance. Hunton Andrews Kurth LLP.
21 Kanodia, K. (2025, December 10). Securing the future of US–Japan–South Korea cooperation. Chatham House.
22 Taylor & Francis. (n.d.). The art of hedging: Qatar, Saudi Arabia, and the UAE manoeuvres amid US–China great power competition. Taylor & Francis.
23 Kurlantzick, J. (2025, October 28). At ASEAN, Trump Pushes for Deals While China Seeks Free Trade. Council on Foreign Relations.
24 Wang, J., Chen, H., & Maberry, J. S. (2025, November 10). Shifts in U.S. Trade in Asia: Key Agreements from President Trump’s October 2025 Asia Trip – Part I: Southeast Asia. Global Trade Law Blog.
25 Loong, Y. S. (2025, November 17). Malaysia’s Trump Tariff Deal Part II – Non-tariff measures and industrial policy. Khazanah Research Institute.
26 Quamar, M. M. (2025, January 16). China and Saudi Arabia: A Deepening Strategic Partnership. Observer Research Foundation (ORF).
27 Stahnke, J. (2026, January 21). Europa sollte China beim Wort nehmen. F.A.Z..
28 Holtzman, B. M. (2025, March 3). China in the Middle East: February 2025. Council on Foreign Relations.
29 ASEAN. (2025, May 27). Joint Statement Summit of the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN), the Cooperation Council for the Arab States of the Gulf (GCC), and the People’s Republic of China. ASEAN.
30 Council on Foreign Relations. (2025, June 26). What Is the BRICS Group and Why Is It Expanding? (Backgrounder). Council on Foreign Relations.
31 Weisel, B. (2025, June 10). Building Bridges, Countering Rivals: Strengthening U.S.-ASEAN Ties to Combat Chinese Influence. Carnegie Endowment for International Peace.
32 Alghannam, H. (2025, January 21). How China Aligned Itself with Saudi Arabia’s Vision 2030. Carnegie Endowment for International Peace.
33 Tingle, L. (2026, January 21). Canada PM tells Davos middle powers must band together. ABC News.
34 Chivvis, C. S., et al. (2025, October 8). Legacy or Liability? Auditing U.S. Alliances to Compete with China. Carnegie Endowment for International Peace.
35 Neelam, R. (2025, June 16). 2025 Report: Relations in the Indo-Pacific. Lowy Institute.
36 United States Studies Centre. (2025, December 4). Publication alert | Support for a formal Quad military alliance outweighs opposition in all four countries. University of Sydney.
37 Institute for Advanced Studies on Asia. (2025, December 8). Beyond Hedging? Indo-Pacific Realignments under Trump 2.0 and Southeast Asian Responses. University of Tokyo.
38 Stahnke, J. (2026, January 22). Wie Chinas Propaganda den Grönland-Konflikt nutzt. F.A.Z..
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
