ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ماقالە، 2010-يىلىدىن باشلاپ ئۇدا 16 يىل ۋېنگىرىيەنىڭ باش مىنىستىرى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن، شۇنداقلا 2026-يىلى 12-ئاپرېلدىكى تارىخىي پارلامېنت سايلىمىدا ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان ۋىكتورئورباننىڭ سىياسىي ھاياتى، ئىدېئولوگىيەلىك مەيدانى ۋە ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ئەندىزىسىنى تەھلىل قىلىشنى ئاساسىي مەقسەت قىلىدۇ [1]. ماقالىدە ۋىكتورئورباننىڭ «ئەركىن بولمىغان دېموكراتىيە» سىياسىتى، ئۇنىڭ دۇنياۋى كۈچلەر بىلەن بولغان مۇرەككەپ دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلىرى، جۈملىدىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، تۈرك دۇنياسى، خىتاي، رۇسىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان ئالاقىلىرى ئومۇميۈزلۈك مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. شۇنداقلا، ئۇنىڭ ھاكىمىيەتتىن چۈشۈشىگە سەۋەب بولغان ئىچكى-تاشقى ئامىللار ۋە ئورباندىن كېيىنكى ۋېنگىرىيەنىڭ سىياسىي يۈزلىنىشى جەمئىيەتشۇناسلىق، پەلسەپە ۋە سىياسەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىنىدۇ. بۇ تەتقىقات ياۋروپادىكى ئوڭچىل پوپۇلىزمنىڭ قۇرۇلمىسىنى ۋە ئۇنىڭ يىمىرىلىش مېخانىزمىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئاكادېمىك ئەھمىيەتكە ئىگە.
سىياسەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، ۋىكتورئورباننىڭ ھاكىمىيەت دەۋرى پەقەت بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى سىياسىي تارىخى بولۇپ قالماستىن، بەلكى يەرشارى مىقياسىدا دېموكراتىيەنىڭ چېكىنىشى ۋە ھاكىممۇتلەق (مۇستەبىت) مايىللىقنىڭ دېموكراتىك ئورگانلار ئىچىدە قانداق يىلتىز تارتىدىغانلىقىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. ئۇنىڭ دۆلەت ئاپپاراتلىرىنى، قانۇن سىستېمىسىنى ۋە تاراتقۇلارنى ئۆز كونتروللۇقىغا ئېلىش جەريانى سىياسىي ئىلىملەر ساھەسىدە «سايلاملىق مۇستەبىتلىك» دەپ ئاتالغان يېڭى بىر سىياسىي ھادىسىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈردى. بۇ خىل سىستېمىدا سايلاملار مەۋجۇت بولسىمۇ، لېكىن ئادالەتلىك رىقابەت مۇھىتى تۈپتىن ۋەيران قىلىنغان بولۇپ، ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيە دۆلەت مەنبەلىرىنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن چەك-چېگراسىز سۈيىئىستېمال قىلىدۇ.
پەلسەپەۋى ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئالغاندا، ۋىكتورئوربان تەرغىب قىلغان «ئەركىن بولمىغان دېموكراتىيە» ئىدىيەسى غەربنىڭ لىبېرال (ئەركىنلىك) قىممەت قاراشلىرىغا قىلىنغان ئېپىستېمولوگىيەلىك ۋە ئونتولوگىيەلىك بىر خىرىس ئىدى [2]. ئۇ جەمئىيەتنى شەخسلەرنىڭ ئەركىن بىرىكمىسى ئەمەس، بەلكى مىللىي، دىنىي ۋە تارىخىي كىملىكلەر بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان ئورگانىك بىر گەۋدە دەپ قارىدى. بۇ خىل قاراش ۋېنگىرىيە جەمئىيىتىدە مىللەتچىلىك روھىنى ئۇرغۇتۇش بىلەن بىرگە، «بىز» ۋە «ئۇلار» (مۇساپىرلار، غەرب لىبېراللىرى، يەرشارىۋى سەرخىللار) دىن ئىبارەت ئىككى قۇتۇپلۇق دۈشمەنلىك ئېڭىنى يېتىلدۈرۈپ، جەمئىيەتنى ئېغىر دەرىجىدە قۇتۇپلاشتۇردى ۋە پارچىلىدى.
شۇڭلاشقا، مەزكۇر ماقالىدە بىز ۋىكتورئورباننىڭ سىياسىي ھاياتىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىلىرىدىن تارتىپ، ئۇنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا يۈرگۈزگەن سىياسەتلىرىنىڭ يىلتىزىنى ئانالىز قىلىمىز. بىز ئۇنىڭ قانداق قىلىپ تاراتقۇلارنى مونوپول قىلغانلىقىنى، دۆلەت بايلىقىنى ئۆز يېقىنلىرىغا بۆلۈپ بەرگەنلىكىنى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە قانداق قىلىپ «پىراگماتىك» (ئەمەلىيەتچىل) تاكتىكىلارنى قوللانغانلىقىنى شەرھلەيمىز. ئەڭ ئاخىرىدا، 2026-يىلى 12-ئاپرېلدىكى سايلامدا پېتىر ماگيار (Péter Magyar) ۋە ئۇنىڭ «تىسا پارتىيەسى» (Tisza Party) نىڭ قانداق قىلىپ بۇ مۇستەھكەم قەلئەنى ۋەيران قىلغانلىقىنى ۋە بۇنىڭدىن كېيىنكى ۋېنگىرىيەنىڭ يۈزلىنىشىنى يورۇتۇشقا تىرىشىمىز.
ۋىكتورئوربان ۋە ئۇنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش مۇساپىسى، ئىدېئولوگىيەلىك مەيدانى
ۋىكتورئورباننىڭ سىياسىي ھاياتى ھەرگىزمۇ ئوڭچىل مىللەتچىلىك بىلەن باشلانغان ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ سىياسىي سەھنىگە چىقىشى رادىكال لىبېرالىزم بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. 1989-يىلى 16-ئىيۇن كۈنى بۇداپېشتتىكى قەھرىمانلار مەيدانىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئىمرې ناگى (Imre Nagy) نى قايتا دەپنە قىلىش مۇراسىمىدا، ياش ۋە ساقاللىق بىر ئوقۇغۇچى رەھبىرى سۈپىتىدە سۆزگە چىققان ئوربان، سوۋېت ئىتتىپاقى قوشۇنلىرىنىڭ ۋېنگىرىيەدىن چېكىنىپ چىقىشىنى ۋە ئەركىن سايلام ئۆتكۈزۈلۈشىنى تەلەپ قىلىپ، پۈتكۈل مىللەتنى لەرزىگە سالغان ئىدى [3]. بۇ مەزگىلدە ئۇ ئاساس سالغان «ياش دېموكراتلار ئىتتىپاقى» (Fidesz – فېدېس) پۈتۈنلەي غەربپەرەس، كوممۇنىزمغا قارشى ۋە ئەركىنلىك تەرەپدارى بولغان ياشلار ھەرىكىتى سۈپىتىدە دۇنياغا كەلگەن.
بىراق، سىياسىي رېئاللىق ۋە ھاكىمىيەت تەمەسى ئورباننىڭ ئىدېئولوگىيەلىك يۆنىلىشىنى تېزلا ئۆزگەرتتى. 1994-يىلىدىكى پارلامېنت سايلىمىدا فېدېس پارتىيەسىنىڭ ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىشى، ئورباننى ۋېنگىرىيە سايلىغۇچىلىرىنىڭ ئاساسلىق قىسمىنىڭ يەنىلا كونسېرۋاتىپ (مۇتەئەسسىپ) ۋە يېزا قىممەت قاراشلىرىغا مايىل ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشكە مەجبۇر قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ پارتىيەنىڭ يۆنىلىشىنى مەركەزچى-ئوڭچىل، مىللەتچى ۋە خىرىستىيان قىممەت قاراشلىرىغا ئاساسلانغان يېڭى بىر لىنىيەگە بۇراپ، ئەنئەنە، ئائىلە ۋە مىللىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا باشلىدى. بۇ تاكتىكىلىق بۇرۇلۇش ئۆز رولىنى كۆرسىتىپ، 1998-يىلى ئۇ تۇنجى قېتىم ۋېنگىرىيەنىڭ باش مىنىستىرى بولۇپ سايلاندى ۋە 2002-يىلىغىچە ھاكىمىيەت يۈرگۈزدى [4].
گەرچە 1998-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە بولغان تۇنجى نۆۋەتلىك ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە ئوربان ۋېنگىرىيەنى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا قىلىپ، ياۋرو-ئاتلانتىك سېپى بىلەن قويۇق مۇناسىۋەت ئورناتقان بولسىمۇ، لېكىن 2002-يىلىدىكى سايلامدا كۈتۈلمىگەندە سولچىللاردىن يېڭىلىپ قېلىشى ئۇنىڭ قەلبىدە چەكسىز ئۆچ ئېلىش ۋە ھوقۇقنى مۇتلەقلەشتۈرۈش ئارزۇسىنى ئويغاتتى. سەككىز يىللىق ئۆكتىچىلىك ھاياتىدا ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي بازىسىنى كېڭەيتىپ، 2006-يىلىدىكى سوتسىيالىست باش مىنىستىر فېرېنچ گيۇركاني (Ferenc Gyurcsány) نىڭ «يالغانچىلىق نۇتقى» ئاشكارىلانغاندىن كېيىنكى خەلقنىڭ غەزىپىدىن ۋە 2008-يىلىدىكى يەرشارىۋى پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسىدىن تولۇق پايدىلاندى.
2010-يىلىدىكى پارلامېنت سايلىمىدا فېدېس پارتىيەسى سايلىغۇچىلارنىڭ 52.7 پىرسەنت بېلىتىگە ئېرىشىپ، پارلامېنتتىكى ئۈچتىن ئىككى قىسىم مۇتلەق كۆپ سانلىق ئورۇننى ئىگىلىدى. ئوربان بۇ غەلىبىنى «سايلام ساندۇقىدىكى ئىنقىلاب» دەپ ئاتىدى ۋە بۇ دەرىجىدىن تاشقىرى ھوقۇقىدىن پايدىلىنىپ ۋېنگىرىيەنىڭ سىياسىي گەۋدىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە كىرىشتى [5]. ئۇ ئەڭ ئاۋۋال 1949-يىلىدىن قېپقالغان كونا ئاساسىي قانۇننى بىكار قىلىپ، 2011-يىلى خىرىستىيان دىنىي ئېتىقادى، ئەنئەنىۋى ئائىلە قىممەت قاراشلىرى ۋە «مۇقەددەس تاج» تەسۋىرلىرى كىرگۈزۈلگەن يېڭى «تۈپ قانۇن» نى ماقۇللىدى. بۇ يېڭى ئاساسىي قانۇن دۆلەتنىڭ مەمۇرىي ھوقۇقىنى پەۋقۇلئاددە كېڭەيتىپ، ئاساسىي قانۇن سوت مەھكىمىسىنىڭ نازارەت قىلىش ھوقۇقىنى زور دەرىجىدە چەكلەپ قويدى.
ئورباننىڭ دۆلەت قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىشى سىياسىي ئانالىزچىلار تەرىپىدىن «فرانكېنشتېين دۆلىتى» (Frankenstate) دەپ تەسۋىرلەنگەن بولۇپ، يەنى دۆلەتنىڭ ھەرقايسى ئورگانلىرى سىرتقى كۆرۈنۈشتە دېموكراتىك تۈزۈمگە ئۇيغۇن كۆرۈنگىنى بىلەن، ماھىيەتتە بارلىق ئاپپاراتلار ئورباننىڭ شەخسىي ئىرادىسىگە مۇتلەق بويسۇندۇرۇلغان ئىدى [6]. سايلام سىستېمىسىنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق، ئۇ سايلام رايونلىرىنى فېدېس پارتىيەسىگە پايدىلىق قىلىپ قايتا سىزىپ چىقتى (Gerrymandering)، بۇ ئارقىلىق گەرچە بېلەت نىسبىتى تۆۋەنلىسىمۇ پارلامېنتتىكى مۇتلەق كۆپ سانلىق ئورنىنى ساقلاپ قېلىشقا كاپالەتلىك قىلدى.
ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتە، 2014-يىلى رۇمىنىيەنىڭ بايلې تۇسناد (Băile Tușnad) بازىرىدا قىلغان نۇتقىدا، ئوربان تۇنجى قېتىم ئۆزىنىڭ «ئەركىن بولمىغان دېموكراتىيە» (Illiberal Democracy) قۇرۇش نىشانىنى ئاشكارا ئېلان قىلدى. ئۇ غەربنىڭ لىبېرال دۆلەت نەزەرىيەسىنى، يەنى دۆلەتنى شەخسلەرنىڭ ئەركىن بىرىكمىسى دەپ قارايدىغان ئىدىيەنى رەت قىلىپ، دۆلەتنىڭ مىللىي ئورتاق گەۋدىنى تەشكىللەش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇنىڭ نەزىرىدە، غەربنىڭ لىبېرال دېموكراتىيەسى ئىقتىسادىي كىرىزىسلارغا ۋە جەمئىيەتنىڭ ئەخلاقىي چۆكۈشىگە تاقابىل تۇرالمايتتى، شۇڭا ۋېنگىرىيە جۇڭگو، رۇسىيە، تۈركىيە ۋە سىنگاپورغا ئوخشاش لىبېرال بولمىغان ئەمما ئىقتىسادىي جەھەتتە غەلىبە قىلغان مودېللاردىن ئۆگىنىشى كېرەك ئىدى.
بۇ ئىدېئولوگىيەنى تۇرغۇزۇش ۋە جەمئىيەتكە سىڭدۈرۈش ئۈچۈن، ئوربان ھۆكۈمىتى تاراتقۇلارنى تولۇق كونترول قىلىشقا كىرىشتى. 2010-يىلىدىكى تاراتقۇ قانۇنى ئارقىلىق «تاراتقۇ كېڭىشى» قۇرۇلۇپ، دۆلەتنىڭ رادىيو-تېلېۋىزىيە ۋە گېزىت-ژۇرناللىرىغا بولغان نازارىتى كۈچەيتىلدى. ئەڭ يۇقىرى پەللە 2018-يىلى بارلىققا كەلدى، يەنى 470 تىن ئارتۇق ھۆكۈمەتپەرەس تاراتقۇ بىر يەرگە جەم قىلىنىپ، «ئوتتۇرا ياۋروپا ئاخبارات ۋە تاراتقۇ فوندى جەمئىيىتى» (KESMA) قۇرۇلدى [7]. بۇ فوندى جەمئىيەت ۋېنگىرىيە تاراتقۇ بازىرىنىڭ تەخمىنەن 80 پىرسەنتىنى مونوپول قىلىپ، مۇستەقىل ئاۋازلارنى پۈتۈنلەي بوغۇپ تاشلىدى ۋە دۆلەت تاراتقۇلىرىنى ساپ تەشۋىقات ماشىنىسىغا ئايلاندۇردى.
ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئالغاندا، ئوربان سىياسىتى «ئوربانومىكا» (Orbanomics) دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى دۆلەت ئىچىدە ھۆكۈمەتكە مۇتلەق سادىق بولغان بىر مىللىي كاپىتالىستلار سىنىپىنى يارىتىش ئىدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تەرەققىيات فوندى ۋە دۆلەت خېرىدارلىق تۈرلىرى ئاساسلىقى ئورباننىڭ يېقىن دوستى لورىنچ مېسزاروس (Lőrinc Mészáros) ۋە كۈيئوغلى ئىستۋان تىبورچ (István Tiborcz) غا ئوخشاش سىياسىي ئولىگارخلارغا بېرىلدى [8]. بۇ خىل دۆلەت قوللىشىدىكى خىيانەتچىلىك سىستېمىسى سىياسىي ھوقۇق بىلەن ئىقتىسادىي مونوپوللۇقنى بىر-بىرىگە باغلاپ، ئورباننىڭ ھاكىمىيەت ئاساسىنى ماددىي جەھەتتىن تولۇق كاپالەتكە ئىگە قىلدى.
ئورباننىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش تاكتىكىسىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەركىبىي قىسمى پوپۇلىستىك (ئاۋامچىل) تەشۋىقات بىلەن جەمئىيەتنى قۇتۇپلاشتۇرۇش ئىدى. ئۇ توختىماي يېڭى «دۈشمەنلەر» نى ياساپ چىقىپ، ئۆزىنى ۋېنگىرىيە ۋە خىرىستىيان ياۋروپاسىنىڭ مۇھاپىزەتچىسى سۈپىتىدە كۆرسەتتى. 2015-يىلىدىكى ياۋروپا مۇساپىرلار كىرىزىسى ئۇنىڭ ئۈچۈن تەڭداشسىز پۇرسەت يارىتىپ بەردى. ئۇ جەمئىيەتنىڭ جەنۇبىي چېگراسىغا تىكەنلىك سىم تورلارنى تارتىپ، كۆچمەنلەرنى تېررورلۇق ۋە جىنايەتنىڭ مەنبەسى قىلىپ كۆرسەتتى ھەمدە ۋېنگىرىيە خەلقىنىڭ قەلبىدىكى چەتئەللىكلەرگە بولغان قورقۇنچنى ئۇستىلىق بىلەن ئۆز بېلىتىگە ئايلاندۇردى.
بۇ «دۈشمەن» يارىتىش ئويۇنى كېيىنچە ۋېنگىرىيەدە تۇغۇلغان ئامېرىكىلىق مىلياردېر ۋە خەير-ساخاۋەتچى جورج سوروس (George Soros) نى نىشان قىلدى. ئوربان ھۆكۈمىتى سوروسنى دۇنياۋى كۆچمەنلەر پىلانىنىڭ كۈشكۈرتكۈچىسى ۋە ۋېنگىرىيەنىڭ مىللىي مەنپەئەتىگە زىيان سالغۇچى دەپ تەسۋىرلەپ، پۈتۈن مەملىكەتتە دۆلەت خىراجىتى بىلەن كەڭ كۆلەملىك تۆھمەت سەپەرۋەرلىكىنى قانات يايدۇردى [9]. بۇ جەرياندا، سوروس ئىقتىسادىي ياردەم بەرگەن مەركىزىي ياۋروپا ئۇنىۋېرسىتېتى (CEU) ۋېنگىرىيەدىن قوغلاپ چىقىرىلدى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى تەشكىلاتلىرى قاتتىق چەكلىمىلەرگە ئۇچرىدى.
پەلسەپەۋى جەھەتتىن قارىغاندا، ئورباننىڭ بۇ سىياسەتلىرى كارل شمىت (Carl Schmitt) نىڭ «سىياسىي ئۇقۇمى» دىكى دوست بىلەن دۈشمەننى ئايرىش پىرىنسىپىنىڭ دەل ئۆزى ئىدى. ئوربان ئۆزىگە قارشى چىققان ھەرقانداق كۈچنى، مەيلى ئۇ ئۆكتىچى پارتىيە، مۇستەقىل تاراتقۇ ياكى خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى بولسۇن، مىللەتنىڭ ۋە خەلقنىڭ مەنپەئەتىگە خائىنلىق قىلغۇچى دەپ قالپاق كىيدۈردى. بۇ خىل ئاڭ جەمئىيەتتە ساغلام سىياسىي مۇنازىرە بوشلۇقىنى يوقىتىپ، پەقەت مۇتلەق ئىتائەت قىلىش ۋەياكى سىياسىي جەھەتتىن چەتكە قېقىلىشتىن ئىبارەت ئىككىلا تاللاشنى قالدۇردى.
نەتىجىدە، ۋېنگىرىيە جەمئىيىتىدە ئورباننىڭ ھۆكۈمرانلىقى بىر خىل يېرىم دىنىي تۈس ئالغان چوقۇنۇشقا ئايلاندى. دۆلەت ماشىنىلىرى، تاراتقۇلار ۋە مەكتەپلەر ئارقىلىق توختىماي تارقىتىلغان تەشۋىقاتلار، ۋېنگىرىيە خەلقىنىڭ بىر قىسمىدا ئورباننى دۆلەتنىڭ بىردىنبىر قۇتقۇزغۇچىسى دەپ قارايدىغان پىسخىكىلىق بېقىندىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ خىل تۈزۈملەشتۈرۈلگەن ھاكىممۇتلەقلىق كۆرۈنۈشتە قانۇنلۇق، ئەمما ماھىيەتتە دېموكراتىيەنىڭ جېنىنى ئالغان ئىدى.
تاشقى سىياسەتتىكى بۇرۇلۇش: ياۋرو-ئاتلانتىك سېپىدىن يىراقلىشىش ۋە شەرققە يۈزلىنىش
ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە بىريۇسسېل بىلەن بولغان يىرىكچىلىكلەر
ۋىكتورئورباننىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇش ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەركىزى بىريۇسسېل بىلەن بولدى. ئوربان ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ لىبېرال، دۆلەت ھالقىغان بىرلەشمە قۇرۇش غايىسىنى ۋېنگىرىيەنىڭ مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقىغا قىلىنغان بىۋاسىتە تەھدىت دەپ قارىدى. ئۇنىڭ نەزىرىدە، بىريۇسسېلدىكى سىياسەتچىلەر خەلقنىڭ سايلىمىسىز ھوقۇق تۇتۇپ، شەرقىي ياۋروپا دۆلەتلىرىگە سۈنئىي قىممەت قاراشلارنى تېڭىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان يېڭى بىر شەكىلدىكى ئىمپېرىيە ئىدى. ئۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىنى پات-پات سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ موسكۋادىكى مەمۇرىي بۇيرۇقۋازلىقىغا ئوخشىتىپ، ئۆزىنى مىللىي مۇستەقىللىق جەڭچىسى قىلىپ كۆرسەتتى.
بۇ ئىدېئولوگىيەلىك پەرق ئەمەلىي سىياسەتلەردە شىددەتلىك توقۇنۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. مۇساپىرلارنى مەجبۇرىي بۆلۈشتۈرۈش كىۋوتىسى رەت قىلىندى، مۇستەقىل ئەدلىيە سىستېمىسىنى ۋەيران قىلىشقا قارشى ياۋروپانىڭ ئاگاھلاندۇرۇشلىرىغا پىسەنت قىلىنمىدى. ياۋروپا پارلامېنتى ئوربان ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قىلمىشلىرىنى «سايلاملىق مۇستەبىتلىك» دەپ بېكىتىپ، ۋېنگىرىيەنى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قىممەت قاراشلىرىدىن ئايرىلىپ قالدى دەپ خۇلاسە چىقاردى.
ياۋروپا ئىتتىپاقى ئاخىرىدا ئىقتىسادىي جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشقا مەجبۇر بولدى. ۋېنگىرىيەدە قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش پىرىنسىپلىرىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشى ۋە ھۆكۈمەت باشقۇرۇشىدىكى چىرىكلىكنىڭ ئېغىرلىشىشى سەۋەبلىك، ياۋروپا كومىتېتى ۋېنگىرىيەگە بېرىلىدىغان تەخمىنەن 30 مىليارد ياۋرو مەبلەغنى توڭلىتىپ قويدى [10]. بۇ ئىقتىسادىي جازا ئوربان ئۈچۈن ئىنتايىن ئېغىر زەربە بولسىمۇ، ئەمما ئۇ يەنىلا پوزىتسىيەسىنى ئۆزگەرتمەي، قارشىلىق كۆرسىتىشنى داۋاملاشتۇردى ۋە بۇ توڭلىتىلغان مەبلەغلەرنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىن ئىتتىپاقداش ئىزدىدى.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئوربان پەقەتلا پاسسىپ قارشىلىق كۆرسىتىپ قالماستىن، بەلكى ياۋروپا مىقياسىدا بىر «كونسېرۋاتىپلار خەلقئارالىقى» (Conservative Internationalism) قۇرۇپ چىقىشقا ئۇرۇندى. ئۇ فىرانسىيەدىكى مارىن لې پېن (Marine Le Pen)، ئىتالىيەدىكى ماتتېئو سالۋىنى (Matteo Salvini) گە ئوخشاش ئوڭچىل رادىكال رەھبەرلەر بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈپ، ياۋروپا پارلامېنتى ئىچىدە يېڭى بىر كۈچ مەركىزى شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى ئىچكى قىسىمدىن ئۆزگەرتىشنى كۆزلىدى. بۇ ئىستراتېگىيە ياۋروپانىڭ ئەنئەنىۋى سىياسىي قۇرۇلمىسىغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلدى.
بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىدېئولوگىيەلىك ئۇرۇش ۋېنگىرىيە خەلقىنىڭ پىسخىكىسىغا ئېغىر تەسىر كۆرسەتتى. بىر تەرەپتىن، ئورباننىڭ تەشۋىقاتلىرى خەلقنىڭ بىر قىسمىنى غەربكە قارشى تۇرۇشقا قۇتراتسا، يەنە بىر تەرەپتىن، غەربنىڭ ئىلغار قىممەت قاراشلىرى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغا تەلپۈنىدىغان ياش ئەۋلادلار بىلەن زىيالىيلار قاتلىمىدا ئۈمىدسىزلىك ۋە تۈزۈمگە قارشى نارازىلىق ئۇرۇقلىرىنى چاچتى.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى كونسېرۋاتىپ كۈچلەر بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە، ئوربان دۆلەت مەنپەئەتىدىن كۆرە، پارتىيەۋى ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئىتتىپاقداشلىقنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويدى. ئوباما (Obama) ۋە بايدېن (Biden) ھۆكۈمەتلىرى مەزگىلىدە، ئامېرىكىنىڭ ۋېنگىرىيەدىكى دېموكراتىيەنىڭ چېكىنىشىگە قاراتقان تەنقىدلىرى سەۋەبلىك ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى تارىختىكى ئەڭ تۆۋەن نۇقتىغا چۈشتى. ئامېرىكا ۋېنگىرىيەنى مۇستەبىتلىككە يۈزلىنىۋاتقان دۆلەت دەپ ئەيىبلىگەن بولسا، ئوربان ئامېرىكىنىڭ لىبېرال ھۆكۈمەتلىرىنى ۋېنگىرىيەنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشتى دەپ ئەيىبلىدى. بىراق، دونالد ترامپ (Donald Trump) دەۋرىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى مەزگىللەردە، ئوربان ئامېرىكىدىكى «ئامېرىكىنى قايتىدىن ئۇلۇغ قىلايلى» (MAGA) ھەرىكىتى ۋە ئوڭچىل كونسېرۋاتىپلار بىلەن ئالاھىدە يېقىن مۇناسىۋەت ئورناتتى. ئوربان ئۆزىنىڭ كۆچمەنلەرگە قارشى تۇرۇش، خىرىستىيان قىممەت قاراشلىرىنى قوغداش ۋە دۇنياۋىلىشىشقا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرىنى ئامېرىكىدىكى كونسېرۋاتىپلار ئۈچۈن مۇكەممەل بىر «ۋېنگىرىيە مودېلى» سۈپىتىدە تونۇشتۇردى.
بۇ ئىدېئولوگىيەلىك ماسلىشىش يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلۈپ، ئامېرىكىدىكى ئەڭ چوڭ ئوڭچىل سىياسىي يىغىن بولغان «كونسېرۋاتىپلار سىياسىي ھەرىكەت يىغىنى» (CPAC) كۆپ قېتىم بۇداپېشتتا ئۆتكۈزۈلدى. ئوربان ئامېرىكىلىق مۇتەئەسسىپلەرنى ئۆز دۆلىتىگە تەكلىپ قىلىپ، قانداق قىلىپ سىياسىي ھوقۇق ئارقىلىق تاراتقۇلارنى، مائارىپنى ۋە ئەدلىيەنى لىبېراللارنىڭ قولىدىن تارتىپ ئېلىشنىڭ يوللىرىنى سۆزلەپ بەردى. ئۇ ئامېرىكا ئوڭچىللىرىنىڭ نەزىرىدە لىبېرالىزمغا قارشى غەلىبە قىلغان قەھرىمانغا ئايلاندى.
گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئورباننىڭ ترامپ ۋە ئامېرىكا ئوڭچىللىرى بىلەن يېقىنلىشىشى پەقەتلا ئىدېئولوگىيەلىك ھېسداشلىق ئەمەس، بەلكى بىر پىراگماتىك تاكتىكا ئىدى. ئۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆزىگە چۈشۈرۈۋاتقان بېسىمىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ۋە خەلقئارالىق يالغۇزلۇقتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك دۆلەتنىڭ يوشۇرۇن رەھبەرلىك قاتلىمى بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈپ، ئۆزىنىڭ سىياسىي مەۋجۇتلۇقىنى قوغداشقا ئۇرۇندى. بۇ تاكتىكا ئۇنىڭغا دۆلەت ئىچىدە كۈچلۈك بىر خەلقئارالىق ئارقا تىرەككە ئىگە ئىكەنلىكىدەك خاتا تەسەۋۋۇرنى يارىتىپ بەردى.
رۇسىيە بىلەن بولغان پىراگماتىك يېقىنلىشىش ۋە ئېنېرگىيە سىياسىتى
ۋىكتورئورباننىڭ ئەڭ زىددىيەتلىك ۋە تالاش-تارتىشلىق تاشقى سىياسەتلىرىنىڭ بىرى ئۇنىڭ ۋىلادىمىر پۇتىن (Vladimir Putin) رەھبەرلىكىدىكى رۇسىيە بىلەن بولغان قويۇق مۇناسىۋىتىدۇر. 1989-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى كەسكىن سۆز قىلغان ياش لىبېرالدىن، پۇتىننىڭ ياۋروپادىكى ئەڭ سادىق ئىتتىپاقدىشىغا ئايلىنىشى، ئورباننىڭ ھاكىمىيەت مەنپەئەتى ئۈچۈن ھەرقانداق پىرىنسىپتىن ۋاز كېچەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۇ بۇ مۇناسىۋەتنى ئىقتىسادىي مەنپەئەت، يەنى رۇسىيەنىڭ ئەرزان ئېنېرگىيەسىگە تايىنىش بىلەن ئاقلاشقا تىرىشتى.
بۇ يېقىنلىشىشنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئىپادىسى، ۋېنگىرىيەنىڭ بىردىنبىر يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى بولغان پاكىس-2 (Paks II) نى كېڭەيتىش قۇرۇلۇشىنى ھېچقانداق ئاشكارا خېرىدار چاقىرىشسىز رۇسىيەنىڭ «روسئاتوم» (Rosatom) شىركىتىگە بېرىشىدۇر [11]. بۇ 12 مىليارد ياۋرولۇق تۈر، ۋېنگىرىيەنى ئۇزۇن مەزگىللىك قەرز پاتقاقلىقىغا پاتۇرغان بولۇپ، ماھىيەتتە رۇسىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدىكى سىياسىي تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش قورالىغا ئايلاندى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ۋېنگىرىيە رۇسىيەنىڭ تەبىئىي گازىغا بولغان تايىنىشچانلىقىنى ئازايتىشنىڭ ئورنىغا، ئۇنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.
2022-يىلى رۇسىيە ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەندە، ئورباننىڭ ھەقىقىي مەيدانى تېخىمۇ ئاشكارىلاندى. گەرچە ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى بىردەك ئۇكرائىنانى قوللىغان بولسىمۇ، ئوربان بۇ ئۇرۇشنى «ئىككى سىلاۋيان دۆلىتىنىڭ ئىچكى قىسىمىدىكى قېرىنداشلار ئۇرۇشى» دەپ ئاتاپ، ئۆزىنى گوياكى بىتەرەپ ۋە «تىنچلىقپەرۋەر» قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇندى. لېكىن ئەمەلىيەتتە، ئۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۇكرائىناغا بېرىدىغان ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ياردەملىرىنى كۆپ قېتىم رەت قىلىپ (Veto)، رۇسىيەگە قارىتىلغان ئېنېرگىيە ئېمبارگولىرىنى توسۇپ قېلىپ، ئەمەلىيەتتە كىرېمىل (Kremlin) نىڭ مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلدى. ئورباننىڭ ئۇكرائىناغا قارشى تۇرۇشىدىكى يەنە بىر باھانە، ئۇكرائىنانىڭ غەربىي قىسمىدىكى ترانسكارپاتىيە (Transcarpathia) رايونىدا ياشايدىغان ۋېنگىر ئاز سانلىق مىللەتلىرىنىڭ تىل ۋە مائارىپ ھوقۇقى مەسىلىسى ئىدى. ئوربان بۇ مەسىلىنى سىياسىيلاشتۇرۇپ، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى بىلەن ئۇكرائىنا ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىق يىغىنلىرىنى ئۇزۇن مۇددەت بايقۇت قىلدى. ئۇنىڭ بۇ پوزىتسىيەسى ۋېنگىرىيەنى غەرب دۇنياسىدا تولۇق يېتىم قالدۇرۇپ، ئۇنىڭ دىپلوماتىك ئىناۋىتىنى ئېغىر دەرىجىدە زىيانغا ئۇچراتتى.
تۈرك دۇنياسى ۋە تۈركىيە بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك رىشتە
ياۋروپادىن ئايرىلىپ قېلىش خەۋپىگە يۈزلەنگەن ئوربان، دىپلوماتىك بوشلۇقنى كېڭەيتىش ئۈچۈن مىللىي ۋە مەدەنىيەت يىلتىزلىرىغا مۇراجىئەت قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى قوللاندى. بۇنىڭدىكى ئەڭ يارقىن مىسال ئۇنىڭ تۈرك دۇنياسى، خۇسۇسەن تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدۇر. ئوربان ۋېنگىرلارنىڭ تارىخىي جەھەتتىن ياۋروپالىق بولماستىن، بەلكى ئاسىيادىن كەلگەن تۈركىي قەۋملەر بىلەن قان-قېرىنداش ئىكەنلىكىنى، ھونلار ۋە ئاتىللانىڭ ۋارىسلىرى ئىكەنلىكىنى كۆپ قېتىم تەكىتلەپ، «تۇرانچىلىق» (Turanism) ئىدىيەسىنى يېڭىچە دىپلوماتىيە قورالىغا ئايلاندۇردى. بۇ ئىدېئولوگىيەلىك تونۇش ئەمەلىي سىياسىي ھەرىكەتە ئايلىنىپ، 2018-يىلى ۋېنگىرىيە «تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى» (Organization of Turkic States) غا كۆزەتكۈچى ئەزا بولۇپ قوشۇلدى [12]. بۇ قەدەم، ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرى ئىچىدە تۇنجى بولۇپ سىياسىي جەھەتتە شەرق مىللەتلىرى بىلەن تەشكىلىي رىشتە ئورنىتىش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئوربان تۈركىي دۆلەتلىرى باشلىقلىرى يىغىنىغا ئىزچىل قاتنىشىپ، ۋېنگىرىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئېنېرگىيە، سودا ۋە تىرانسپورت تۈرلىرىدىكى ئىشتىراكچىسى بولۇشىغا يول ئاچتى.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئوربان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ جۇمھۇر رەئىسى رەجەپ تاييىپ ئەردوغان بىلەن ناھايىتى يېقىن شەخسىي ۋە دۆلەتلىك دوستلۇق ئورناتتى. ھەر ئىككى رەھبەر غەربنىڭ لىبېرال سىياسەتلىرىگە تەنقىدىي قارايدىغان ۋە دۆلەت ئىچىدە كۈچلۈك رەھبەرلىك ئەندىزىسىنى بەرپا قىلغان شەخسلەر بولۇش سۈپىتى بىلەن بىر-بىرىدە ئىدېئولوگىيەلىك ئورتاقلىق تاپتى. ئوربان ئۈچۈن تۈركىيە ياۋروپاغا يۈزلىنىدىغان مۇساپىرلار ئېقىمىنى توسۇپ تۇرىدىغان ئەڭ مۇھىم قورغان ئىدى، شۇڭا ئۇ ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدە دائىم تۈركىيەنىڭ مەنپەئەتىنى قوغدىغۇچى رولىنى ئوينىدى. بۇ شەرققە يۈزلىنىش دىپلوماتىيەسى ئوربان ھۆكۈمىتىنى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يېتىم قالدۈرۈش سىياسىتىگە قارشى بىر مۇھىم نەپەسلىنىش بوشلۇقى بىلەن تەمىنلىدى. لېكىن، بۇ ئىتتىپاقداشلىقلار مەيلى ئىقتىسادىي ياكى سىياسىي جەھەتتىن بولسۇن، ۋېنگىرىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئالىدىغان غايەت زور مەنپەئەتلىرىنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇشقا قادىر ئەمەس ئىدى. ئۇ پەقەتلا ئورباننىڭ ئىچكى سىياسەتتە ئۆزىنى دۇنياۋى رەھبەر قىلىپ كۆرسىتىش ۋە غەربكە نارازىلىق بىلدۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن بىر «پوپۇلىستىك كارت» بولۇپ قالدى.
خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق ۋە مەنپەئەت مۇناسىۋىتى
ۋىكتورئورباننىڭ 2010-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان «شەرققە يۈزلىنىش» (Eastern Opening) ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ يادرولۇق ۋە ئەڭ زور تالاش-تارتىش قوزغىغان قىسمى، شۈبھىسىزكى، خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىققا مەركەزلەشكەن ئىدى. غەرب دۇنياسىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي چېكىنىشىگە ئىشىنىدىغان، «شەرق يۈكسەلمەكتە، غەرب چۆكمەكتە» دېگەن تارىخىي كۆزقاراشنى قوبۇل قىلغان ئوربان، خىتاينى ۋېنگىرىيەنىڭ كەلگۈسىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىقتىسادىي ھامىيسى ۋە سىياسىي ئارقا تىرىكى دەپ بىلدى [13]. بۇ يۈزلىنىش ۋېنگىرىيەنى خىتاينىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدىكى ئەڭ ئىشەنچلىك ۋاكالەتچىسىگە ئايلاندۇردى.
ئوربان بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك ماسلىشىش ناھايىتى تېز شەكىللەندى. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىلىرىگە، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە شياڭگاڭدىكى سىياسەتلىرىگە قارىتا ئېمبارگو ۋە تەنقىدلەرنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، ۋېنگىرىيە كۆپ قېتىم رەت قىلىش ھوقۇقى (Veto) نى ئىشلىتىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بىرلىككە كەلگەن خىتاي سىياسىتىنى مەقسەتلىك ھالدا پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويدى. خىتاينىڭ «باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق» ۋە قىممەت قاراشنى شەرت قىلمايدىغان مەبلەغ سېلىش ئەندىزىسى، غەربنىڭ تەنقىدىدىن بىزار بولغان ئوربان ئۈچۈن مۇكەممەل بىر سىياسىي پاناھلىق تەمىنلىدى. ئىقتىسادىي جەھەتتىن، ۋېنگىرىيە خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا ياۋروپا دۆلەتلىرى ئىچىدە تۇنجى بولۇپ قاتناشقان دۆلەت بولۇپ قالدى. بۇنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن تۈر خىتاي مەبلىغى ۋە قەرزى بىلەن قۇرۇلۇۋاتقان بۇداپېشت-بېلگراد تۆمۈر يولى قۇرۇلۇشىدۇر. بۇ قۇرۇلۇش ئىقتىسادىي جەھەتتىن قاچان پايدا يارىتىدىغانلىقى ئېنىقسىز، يۇقىرى خىراجەتلىك ۋە قەرز قىلتىقىغا تولغان تۈر بولسىمۇ، ئوربان ھۆكۈمىتى ئۇنى خىتاي بىلەن بولغان سىياسىي سادىقلىقنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە قوبۇل قىلدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ قۇرۇلۇشتىكى ھۆددىگەرلىك ھوقۇقلىرى ئاساسلىقى ئورباننىڭ يېقىن ئولىگارخلىرىغا تەقسىم قىلىنغان بولۇپ، دۆلەت مەنپەئەتى سىياسىي گۇرۇھنىڭ مەنپەئەتىگە قۇربان قىلىنغان ئىدى.
تېخىمۇ زور تالاش-تارتىش قوزغىغان ۋەقە، 2021-يىلى خىتاينىڭ فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بۇداپېشتتا ياۋروپادىكى تۇنجى تارماق مەكتىپىنى قۇرۇش پىلانىنىڭ ئاشكارىلىنىشى بولدى. ئوربان ھۆكۈمىتى بۇ تۈرگە ۋېنگىرىيە ئالىي مائارىپىغا ئاجرىتىلغان خامچوتتىنمۇ كۆپ قەرز پۇل ئېلىپ مەبلەغ سالماقچى بولغان. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي ئاساسىغا قۇرۇلغان بۇ مەكتەپنىڭ دۆلەت پۇلى بىلەن سېلىنىشىغا قارشى، بۇداپېشتتا كەڭ كۆلەملىك خەلق نامايىشلىرى پارتلىدى. بۇ ۋەقە ۋېنگىرىيە جەمئىيىتىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان چەكتىن ئاشقان سىياسىي يېقىنلىشىشقا قاراتقان يوشۇرۇن غەزىپىنى پارتلاتقان ئاچقۇچلۇق نۇقتا بولۇپ قالدى. بۇنىڭدىن سىرت، ئوربان ۋېنگىرىيەنى خىتاينىڭ ياۋروپادىكى ئېلېكتىرلىك ئاپتوموبىل (EV) باتارېيەسى ئىشلەپچىقىرىش بازىسىغا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن قۇچاق ئاچتى. CATL گە ئوخشاش غايەت زور خىتاي شىركەتلىرى دېبرېچېن (Debrecen) غا ئوخشاش شەھەرلەردە مىلياردلىغان دوللارلىق زاۋۇتلارنى قۇرۇشقا باشلىدى. ئوربان ھۆكۈمىتى بۇ شىركەتلەرنى مۇھىت ئاسراش ۋە ئىشچىلار ھوقۇقىنى قوغداش قاتارلىق قاتتىق ياۋروپا ئۆلچەملىرىدىن كەچۈرۈم قىلىپ، سۇ ۋە ئېلېكتىر بايلىقلىرىنى تەلەپسىز تەمىنلىدى. يەرلىك ئاھالىلەر مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشىدىن ئەندىشە قىلىپ قاتتىق نارازىلىق بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ھۆكۈمەت بۇ بايلىقلارنى خىتاي كاپىتالىنىڭ مۇلازىمىتىگە بېغىشلىدى.
خۇلاسىلىگەندە، ئورباننىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى پەقەتلا بىر ئىقتىسادىي تاللاش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقىنى سىرتقى ياردەم ئارقىلىق مۇستەھكەملەش تاكتىكىسى ئىدى. بۇ مۇناسىۋەت ۋېنگىرىيەنىڭ قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەتىگە پايدىلىقتەك كۆرۈنگىنى بىلەن، ئۇزۇن مۇددەتتە مەملىكەتنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېقىندىسىغا ئايلاندۇرۇپ قويۇش ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يادرولۇق قىممەت قاراشلىرىدىن ئۈزۈلۈپ قېلىش خەۋپىگە تىقىپ قويدى. بۇ ئەھۋال ئاخىرى بېرىپ ۋېنگىرىيە خەلقىنىڭ قارشىلىقىنى قوزغاپ، 2026-يىلىدىكى سايلام مەغلۇبىيىتىنىڭ بىر تۈپ سەۋەبىگە ئايلاندى.
2026-يىلى 12-ئاپرېلدىكى پارلامېنت سايلىمى ۋە مەغلۇبىيەتنىڭ تۈپ سەۋەبلىرى
2026-يىلى 12-ئاپرېل كۈنى، ۋېنگىرىيە سىياسىي تارىخىدىكى ئەڭ بۇرۇلۇش خاراكتېرلىك بىر كۈن بولۇپ قالدى. ئۇدا 16 يىل مۇتلەق ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن ۋىكتورئوربان ۋە ئۇنىڭ فېدېس پارتىيەسى بۇ قېتىملىق پارلامېنت سايلىمىدا كۈتۈلمىگەندە ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىدى. سايلامغا قاتنىشىش نىسبىتى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە — 77.8 پىرسەنتكە يەتكەن بولۇپ، بۇ خەلقنىڭ ئۆزگىرىشكە بولغان كۈچلۈك ئىرادىسىنى نامايان قىلدى [14]. بۇ مەغلۇبىيەت تاسادىپىي ھادىسە بولماستىن، بەلكى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى توپلانغان ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئەخلاقىي كىرىزىسلارنىڭ ئومۇمىي پارتلىشى ئىدى.
مەغلۇبىيەتنىڭ بىرىنچى ۋە ئەڭ تۈپ سەۋەبى ئىقتىسادىي چېكىنىش ۋە خەلق تۇرمۇشىدىكى ئېغىر كىرىزىس بولدى. ئورباننىڭ خاتا ماكرو ئىقتىسادىي سىياسەتلىرى ۋە دۆلەت مەنبەلىرىنى ئۆز يېقىنلىرىغا بۆلۈپ بېرىشى نەتىجىسىدە، ۋېنگىرىيە 2023 ۋە 2024-يىللىرى ياۋروپا ئىتتىپاقى بويىچە ئەڭ يۇقىرى پۇل پاخاللىقىغا (بىر مەزگىل 25 پىرسەنتكە يەتكەن) دۇچار بولدى. ئاساسلىق يېمەك-ئىچمەك ۋە ئېنېرگىيە باھاسى شىددەت بىلەن ئۆرلەپ، ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە ۋە ئىشچىلار سىنىپىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلىدى. خەلق ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ئېغىرلاشقانسېرى، ئورباننىڭ ئولىگارخلىرىنىڭ ھەشەمەتلىك تۇرمۇشىغا بولغان غەزىپىنى تىزگىنلىيەلمەس بولۇپ قالدى.
ئىككىنچىدىن، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەبلەغنى توڭلىتىپ قويۇشى ھۆكۈمەتنىڭ ئىقتىسادىي ئايلىنىشىنى ئۈزۈپ قويدى. ئوربان ئىلگىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مىلياردلىغان ياۋرو ياردەم پۇلىغا تايىنىپ دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي ئېشىشىنى ساقلاپ كەلگەن ئىدى. ئەمما، دېموكراتىك تۈزۈمنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە چىرىكلىك سەۋەبىدىن توڭلىتىلغان 30 مىليارد ياۋرو مەبلەغ، ھۆكۈمەتنى ئېغىر مالىيە قىزىل رەقىمىگە پاتۇردى. خەلق مائارىپ، ساقلىق ساقلاش قاتارلىق ئاممىۋى مۇلازىمەتلەرنىڭ ۋەيران بولۇشىنىڭ ئاساسلىق جاۋابكارىنىڭ ئورباننىڭ خاتا تاشقى سىياسىتى ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى.
ئۈچىنچىدىن، 2024-يىلى دۆلەت رەئىسىنىڭ كاتالىن نوۋاك (Katalin Novák) نى كەچۈرۈم قىلىش سەتچىلىكى رېجىمنىڭ ئەخلاقىي ئاساسىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلدى. بالىلارغا جىنسىي پاراكەندىچىلىك قىلىش دېلوسىنى يېپىپ باسقان بىر جىنايەتچىنىڭ دۆلەت رەئىسى تەرىپىدىن كەچۈرۈم قىلىنىشى، «ئائىلە ۋە بالىلارنى قوغدايمىز» دەپ جار سېلىۋاتقان فېدېس پارتىيەسىنىڭ سىياسىي ساختىپەزلىكىنى پاش قىلدى. بۇ ۋەقە پەقەت سىياسىي ئۆكتىچىلەرنىلا ئەمەس، بەلكى ئورباننىڭ مۇتەئەسسىپ قوللىغۇچىلىرىنىمۇ قاتتىق ئۈمىدسىزلەندۈردى.
تۆتىنچىدىن، پېتىر ماگيارنىڭ سىياسىي سەھنىگە چىقىشى ۋە «تىسا پارتىيەسى» (Tisza Party) نىڭ قۇرۇلۇشى سايلام ۋەزىيىتىنى ئۈزۈل-كېسىل ئۆزگەرتتى. سابىق ئەدلىيە مىنىستىرىنىڭ ئېرى بولغان ماگيار، ئوربان ھاكىمىيىتىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى مۇھىم شەخسلەرنىڭ بىرى ئىدى. ئۇنىڭ تۈزۈمدىن ئايرىلىپ چىقىپ، ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى سىستېمىلىق چىرىكلىك ۋە دۆلەت ماشىنىسىنىڭ سۈيىئىستېمال قىلىنىش ئەھۋاللىرىنى ئاشكارىلىشى، خەلققە پەۋقۇلئاددە كۈچلۈك تەسىر قىلدى. ماگيار ئەنئەنىۋى ئۆكتىچىلەرگە ئوخشاش لىبېرال سىياسەتلەرگە بېرىلىپ كەتمەي، بەلكى ئوڭچىل ۋە سولچىل سايلىغۇچىلارنى بىرلەشتۈرەلەيدىغان، چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ۋە ياۋروپاغا قايتىش شوئارىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
بەشىنچىدىن، ماگيار ۋە ئۇنىڭ ياردەمچىلىرى ئورباننىڭ تاراتقۇ مونوپوللۇقىنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى (Social Media) كۈچلۈك ئىشلىتىش ئارقىلىق بۇزۇپ تاشلىدى. گەرچە دۆلەت تېلېۋىزىيەسى ۋە گېزىتلىرى پۈتۈنلەي ھۆكۈمەتنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلسىمۇ، ماگيار توردىكى بىۋاسىتە ئاڭلىتىشلار ۋە چوڭ شەھەر، يېزىلارنى ئايلىنىپ ئۆتكۈزگەن يۈز تۇتۇپ يىغىلىشلار ئارقىلىق خەلق بىلەن بىۋاسىتە ئۇچراشتى [15]. ئۇ مەخسۇس ھالدا ياش سايلىغۇچىلارنىڭ دىققىتىنى تارتىپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي ئاكتىپچانلىقىنى قوزغاتتى. ياشلار ئورباننىڭ يېتىم قويۇش سىياسىتى ۋە ئىقتىسادىي ئۈمىدسىزلىكتىن قۇتۇلۇشنى تەلەپ قىلىپ، كەڭ كۆلەمدە بېلەت تاشلاشقا چىقتى.
ئالتىنچىدىن، ئورباننىڭ تاشقى سىياسەتتىكى «ئۇرۇشقا قارشى، تىنچلىقنى ياقلايمىز» دېگەن تەشۋىقاتى بۇ قېتىم كارغا يارىمىدى. خەلق رۇسىيەگە مايىل سىياسەتلەرنىڭ ۋېنگىرىيەنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە ۋە ياۋروپادىكى ئىناۋىتىگە قانچىلىك ئېغىر زىيان يەتكۈزگەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ھەقىقىي يۈزىنى چۈشەنگەن خەلق، ئورباننىڭ پۇتىن بىلەن بولغان يېقىنچىلىقىدىن پەخىرلەنمەستىن، بەلكى نومۇس ھېس قىلدى ۋە بۇنىڭ دۆلەتنى تارىخىي خاتا يولغا باشلاپ كېتىۋاتقانلىقىنى ئېتىراپ قىلدى.
ئەڭ ئاخىرىدا، 12-ئاپرېلدىكى سايلام نەتىجىسى كۆپچىلىكنى ھەيران قالدۇردى. پېتىر ماگيار رەھبەرلىكىدىكى «تىسا پارتىيەسى» بېلەتنىڭ 53.69 پىرسەنتىگە ئېرىشىپ، پارلامېنتتىكى 199 ئورۇننىڭ 138 نى، يەنى ئۈچتىن ئىككى قىسىم مۇتلەق كۆپ سانلىقنى ئىگىلىدى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئورباننىڭ فېدېس پارتىيەسى پەقەت 37.72 پىرسەنت بېلەت بىلەن 55 ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىپ، تارىخىي مەغلۇبىيەتنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولدى[16]. ئوربان شۇ كۈنى كەچتە ئۆزىنىڭ مەغلۇبىيىتىنى ئېتىراپ قىلىپ، 16 يىللىق ھۆكۈمرانلىقىغا خاتىمە بەردى ۋە رادىكال سىياسىي ئۆزگىرىشنىڭ ئالدىدا بوي ئېگىشكە مەجبۇر بولدى.
ئورباندىن كېيىنكى ۋېنگىرىيەنىڭ يۈزلىنىشى: يېڭى دەۋرنىڭ خىرىسلىرى ۋە ئۈمىدلىرى
ۋىكتورئورباننىڭ 16 يىللىق مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاخىرلىشىشى ۋېنگىرىيە ئۈچۈن يېڭى بىر دەۋرنىڭ باشلىنىشى ھېسابلىنىدۇ، لېكىن بۇ يېڭى دەۋر مىسلى كۆرۈلمىگەن خىرىسلار ۋە تارىخىي ۋەزىپىلەر بىلەن تولغان. پېتىر ماگيار رەھبەرلىكىدىكى يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ جىددىي ۋە مۇرەككەپ ۋەزىپە ۋېنگىرىيەنى «ئوربانسىزلاشتۇرۇش» (De-Orbanization)، يەنى دۆلەت ئاپپاراتلىرىنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغا سىڭىپ كىرگەن فېدېس پارتىيەسىنىڭ تەسىر كۈچىنى ۋە تۈزۈملەشكەن چىرىكلىك سىستېمىسىنى يوقىتىشتۇر.
بۇ خىرىسنىڭ ئەڭ قىيىن نۇقتىسى شۇكى، ئوربان ئۆز ھۆكۈمرانلىقى مەزگىلىدە ئاساسىي قانۇن ۋە باشقا تۈپ قانۇنلار ئارقىلىق ئۆز سادىقلىرىنى ئاساسىي قانۇن سوت مەھكىمىسى، دۆلەتلىك ئىقتىسادىي تەپتىش ئىدارىسى، مەركىزىي بانكا ۋە مەركىزىي تەپتىش مەھكىمىسى قاتارلىق مۇھىم ئورگانلارغا ئۇزۇن مەزگىللىك قىلىپ تەيىنلىگەن. يېڭى ھۆكۈمەت گەرچە پارلامېنتتا ئۈچتىن ئىككى قىسىم كۆپ سانلىقنى ئىگىلىگەن بولسىمۇ، بۇ قېلىپلاشقان «چوڭقۇر دۆلەت» (Deep State) ئاپپاراتلىرى بىلەن دوقۇرۇشماي تۇرۇپ تۈزۈلمە خاراكتېرلىك ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشى ئىنتايىن قىيىن. ئەدلىيە مۇستەقىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش سىياسىي جىددىيلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئىككىنچىدىن، تاراتقۇلارنىڭ ئەركىنلىكى ۋە كۆپ خىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش جەمئىيەتنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق. KESMA (ئوتتۇرا ياۋروپا ئاخبارات ۋە تاراتقۇ فوندى) غا ئوخشاش دۆلەت مەنبەلىرى بىلەن بېقىلىۋاتقان مونوپوللۇق تەشكىلاتلىرىنى پارچىلاش، دۆلەت تېلېۋىزىيەسىنى ھۆكۈمەتنىڭ تەشۋىقات ماشىنىسىدىن خەلقنىڭ ئاممىۋى مۇلازىمەت ئورگىنىغا ئايلاندۇرۇش يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ دېموكراتىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىكى دەسلەپكى قەدەملىرىدىن بولۇپ قالىدۇ. بۇ جەرياندا، كۆپ يىللىق تەشۋىقاتلار ئارقىلىق مېڭىسى يۇيۇلغان سايلىغۇچىلارنىڭ ئىشەنچىسىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈش زور پېداگوگىكىلىق ۋە سىياسىي سەۋرچانلىق تەلەپ قىلىدۇ.
تاشقى سىياسەتتە، يېڭى ھۆكۈمەت ۋېنگىرىيەنى قايتىدىن ياۋروپاغا يۈزلەندۈرىدىغانلىقىنى جاكارلىدى. بۇنىڭدىكى ئەڭ جىددىي نىشان بىريۇسسېل بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى نورماللاشتۇرۇپ، قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش پىرىنسىپلىرىغا خىلاپلىق قىلىنغانلىقى ئۈچۈن توڭلىتىپ قويۇلغان مىلياردلىغان ياۋرولۇق ياۋروپا ئىتتىپاقى مەبلىغىنى قايتا قوزغىتىشتۇر. بۇ مەبلەغلەرنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن، پېتىر ماگيار ھۆكۈمىتى ياۋروپا ئىتتىپاقى تەلەپ قىلغان چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش، سوت سىستېمىسىنى ئىسلاھ قىلىش قاتارلىق شەرتلەرنى تولۇق ئورۇندىشى كېرەك. بۇ قەدەم ۋېنگىرىيەنىڭ ئىقتىسادىي ۋەيرانچىلىقتىن قۇتۇلۇشىدىكى بىردىنبىر يول.
يەنە بىر تەرەپتىن، ۋېنگىرىيە رۇسىيە ۋە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە يېڭىچە تەڭپۇڭلۇق تېپىشقا مەجبۇر. ماگيار ھۆكۈمىتى 2035-يىلىغىچە رۇسىيەنىڭ ئېنېرگىيەسىگە بولغان تايىنىشچانلىقنى ئاخىرلاشتۇرىدىغانلىقىنى ۋە ئۇكرائىنا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاپ، غەربنىڭ ئورتاق بىخەتەرلىك مەنپەئەتى بىلەن ماسلىشىدىغانلىقىنى بىلدۈردى[17]. خىتاي مەبلىغى بىلەن قۇرۇلۇۋاتقان تۈرلەر، بولۇپمۇ يۇقىرى مۇھىت بۇلغىنىشى پەيدا قىلىدىغان باتارېيە زاۋۇتلىرى ۋە مەخپىيەتلىككە تولغان تۆمۈر يول قۇرۇلۇشلىرى جەزمەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆلچەملىرىگە ئاساسەن قايتا كۆزدىن كەچۈرۈلىدۇ.
ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە، 16 يىللىق قۇتۇپلىشىشنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئورتاق دۆلەت مەنپەئەتى ئۈستىدە بىرلىككە كېلىش يېڭى دەۋرنىڭ ئۈمىدىدۇر. ئورباننىڭ كاپىتالىستىك ئولىگارخلىرى كونترول قىلىۋالغان دۆلەت مەنبەلىرىنى قايتىدىن مىللەتنىڭ ئاممىۋى پاراۋانلىقىغا يۈزلەندۈرۈش، مائارىپ ۋە سەھىيە سىستېمىسىدىكى ئېغىر كىرىزىسنى ھەل قىلىش، پەقەتلا ئىقتىسادىي سىياسەت ئەمەس، بەلكى ئىجتىمائىي ئادالەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىكى سىياسىي ئىمتىھان بولىدۇ. بۇ جەرياندا، كونا ھاكىمىيەتنىڭ يامان تەسىرى ۋە ئىستىھكاملىرىغا قارشى پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ قوللىشىنى ئىزچىل تەلەپ قىلىدۇ.
گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن ئالغاندا، ئورباننىڭ يىقىلىشى پۈتكۈل ياۋروپادىكى ۋە دۇنيادىكى ئوڭچىل رادىكال ۋە پوپۇلىست ھەرىكەتلەر ئۈچۈن ئېغىر زەربە بولدى. ئۇلارنىڭ «ۋېنگىرىيە مودېلى» نامى ئاستىدا تەرغىب قىلغان مۇستەبىت ئەندىزىسى مەغلۇپ بولدى. بۇ ۋەقە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، گەرچە پوپۇلىست سىياسىيونلار قىسقا مۇددەتلىك كىرىزىسلاردىن ۋە قۇتۇپلىشىشتىن پايدىلىنىپ ھوقۇقنى قولغا ئالالىسىمۇ، ئەمما ئىقتىسادىي زاۋاللىق ۋە چىرىكلىك يەنىلا خەلقنىڭ ئويغىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي ھاياتىغا ئاخىرەت ئېلىپ كېلىدۇ. ۋېنگىرىيەنىڭ كەلگۈسى قايتىدىن ياۋروپا دېموكراتىيەسىنىڭ قوينىغا قايتىش ۋە شۇ ئارقىلىق ئۆز مىللىتىنىڭ گۈللىنىشىگە يول ئېچىشتۇر.
خۇلاسە
ۋىكتورئورباننىڭ ۋېنگىرىيەدىكى 16 يىللىق ھۆكۈمرانلىقى، 21-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى چارىكىدە دېموكراتىك تۈزۈملەرنىڭ ئىچكى قىسىمدىن قانداق قىلىپ قانۇنلۇق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ئاغدۇرۇلۇپ كېتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەڭ تىپىك ئاكادېمىك دەرسلىكتۇر. ئۇنىڭ «ئەركىن بولمىغان دېموكراتىيە» غايىسى مىللەتچىلىك روھى، خىرىستىيان قىممەت قاراشلىرى ۋە پوپۇلىستىك ۋەھىمىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، بىر خەلقنىڭ ئورتاق ئېڭىنى سۈيىئىستېمال قىلىش ئارقىلىق مۇتلەق ھوقۇققا ئېرىشىشنىڭ ئىمكانىيىتىنى دەلىللەپ بەردى. ئورباننىڭ دۆلەت مەنبەلىرىنى بىر كىچىك گۇرۇھنىڭ مونوپولىغا ئايلاندۇرۇشى ۋە تاراتقۇلارنى بوغۇشى، ماھىيەتتە ئولىگارخىيەلىك سىستېمىنىڭ زامانىۋى نۇسخىسىنى ياراتتى.
ئۇنىڭ تاشقى سىياسەتتە غەرب بىلەن شەرق ئوتتۇرىسىدا ئوينىغان «پىراگماتىك» ئويۇنلىرى، يەنى ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن پايدىلىنىش بىلەن بىرگە خىتاي، رۇسىيە ۋە تۈركىيەگە يۈزلىنىشى، قىسقا مۇددەتلىك تاكتىكىلىق بوشلۇق ياراتقان بولسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە ۋېنگىرىيەنىڭ دىپلوماتىك ئىناۋىتىنى خەلقئارادا ۋەيران قىلدى. بۇ خىل پىرىنسىپسىزلىق ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى پارتىيە مەنپەئەتىگە باغلاپ قويۇش، ۋېنگىرىيە خەلقىنى خەلقئارا جەمئىيەتتە يېتىم قالدۇرۇپ، دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن چۆكۈشىنى تېزلەتتى.
2026-يىلى 12-ئاپرېلدىكى پارلامېنت سايلىمى ۋە پېتىر ماگيارنىڭ غەلىبىسى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ھەرقانداق قېلىپلاشقان مۇستەبىت سىستېما تاشقى كۆرۈنۈشتە قانچىلىك مۇستەھكەم كۆرۈنمىسۇن، ئىچكى چىرىكلىك، ئەخلاقىي چۆكۈش ۋە ئىقتىسادىي ۋەيرانچىلىق يېتەرلىك چەككە يەتكەندە، خەلقنىڭ دېموكراتىك ئىرادىسى تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلۇپ تاشلىنىدۇ. ئورباننىڭ مەغلۇبىيىتى پوپۇلىست دۈشمەن يارىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاخىرى بېرىپ ئۆزىنى ۋەيران قىلىدىغانلىقىنى جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە سىياسەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن تولۇق يورۇتۇپ بەردى.
ۋېنگىرىيەنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى قەدىمى پەقەتلا بىر يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ قۇرۇلۇشى بولۇپ قالماستىن، بەلكى بىر مىللەتنىڭ سىياسىي جەھەتتىن قايتىدىن ئويغىنىشى ۋە دېموكراتىيەنى سىستېمىلىق قايتا قۇرۇپ چىقىش جەريانىدۇر. گەرچە ئورباندىن قېپقالغان «چوڭقۇر دۆلەت» مەسىلىسى ۋە قۇتۇپلاشقان جەمئىيەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە قىيىن مۇساپە بولسىمۇ، بۇ تارىخىي ئۆزگىرىش ياۋروپا ئۈچۈن ۋە پۈتكۈل دۇنيادىكى لىبېرال دېموكراتىيە كۈچلىرى ئۈچۈن مۇھىم بىر ئۈمىد چىرىغىنى ياندۇردى.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Media Landscape after a Long Storm – The Hungarian Media Politics since 2010December 2021Mérték Media Monitor
- THE POLITICS OF FIDESZ-KDNP OF HUNGARY UNDER V. ORBÁN IN WESTERN MEDIA, 2010-2024September 30, 2024Public Administration and Law Review
- Evaluating the Foreign Policy of the Orbán governments since 2010June 2023Political Capital
- From ›stink bugs‹ to ›enemies of the people‹: how Viktor Orbán blazed a trail for Trump’s media assaultsApril 7, 2026The Guardian
- Macaristan’da 16 yıldır iktidarda olan Orban en zorlu seçimine giriyorApril 6, 2026Anadolu Ajansı
- The Repression of Independent Media in Hungary, 2010–2025February 2026Rule of Law Lab, NYU Law & Mertek Media Monitor
- Transforming the Political Public Sphere: The Media System of the Orbán regime in HungaryJuly 15, 2024Partecipazione e Conflitto
- Trump lauds Viktor Orbán as Europe’s far-right leaders gather in BudapestMarch 22, 2026The Guardian
- Viktor OrbánApril 13, 2026Wikipedia
- Viktor Orbán concedes defeat in historic Hungary electionApril 12, 2026WUFT
- Viktor Orbán: Past to PresentAugust 2, 2020European Center for Populism Studies (ECPS)
- أنهى 16 عاماً من حكم أوربان في المجر.. ماذا نعرف عن بيتر ماجيار؟April 12, 2026الشرق للأخبار
- بعد سقوط أوربان.. ماذا سيتغير في علاقات المجر مع أوروبا وروسيا وأميركا؟April 12, 2026الشرق للأخبار
- نهاية فيكتور أوربان… لماذا خسر حزب «فيدس» بعد 16 عاماً؟April 13, 2026مجلة المجلة
- 匈牙利迎变局，欧尔班16年强人执政生涯画下句点April 13, 2026中国新闻网
- 孔元：保守国际主义：全球体系变革中的匈牙利自强之道October 23, 2024中国社会科学院欧洲研究所
- 新闻分析丨蒂萨党胜选对匈牙利意味着什么April 13, 2026新华网
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
