ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى:  رېئاللىق ۋە دوگمىلار

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

يەرشارى سىياسىي ۋەزىيىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئۆزگىرىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى دۆلەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ يادروسىغا ئايلاندى. نۇرغۇنلىغان كۆزەتكۈچىلەر، ئانالىزچىلار ۋە سىياسەتچىلەر ئارىسىدا «ئامېرىكا خىتايغا نىسبەتەن ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىۋاتامدۇ؟» دېگەن مۇھىم بىر سوئال پەيدا بولماقتا. بۇ سوئالغا ئاددىيغىنا «ھەئە» ياكى «ياق» دەپ جاۋاب بېرىش مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ئۆزىگە خاس ئەۋزەللىكلىرى ۋە يوشۇرۇن كىرىزىسلىرى مەۋجۇت. مەلۇم ساھەلەردە ئامېرىكىنىڭ ئەنئەنىۋى ئۈستۈنلۈكى تارىيىۋاتقاندەك قىلسىمۇ، يەنە بەزى ساھەلەردە ئۇنىڭ يېڭىلىق يارىتىش كۈچى تېخىمۇ گەۋدىلەنمەكتە.

خىتاينىڭ يەرشارى مىقياسىدىكى تەسىر كۈچىنىڭ كېڭىيىشى، ئىقتىسادىي قۇدرىتىنىڭ ئېشىشى ۋە تېخنىكىلىق بۆسۈشلىرى نۇرغۇن كىشىلەردە «خىتاينىڭ دۇنيا رەھبەرلىكىنى قولغا كىرگۈزۈشى مۇقەررەر» دەك بىر خىل تۇيغۇ ياراتتى. ئەمما، بىز كۆرۈنۈش بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئايرىشىمىز، رەقەملەرنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سىستېمىلىق كىرىزىسلارنى ئانالىز قىلىشىمىز كېرەك.

تۆۋەندە بىز ئىقتىساد، تېخنىكا، ھەربىي كۈچ ۋە دىپلوماتىيە قاتارلىق بىر قانچە ئاساسلىق نۇقتىدىن ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ سېلىشتۇرمىسىنى ۋە بۇنىڭ يەرشارى رەھبەرلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى ئەتراپلىق مۇلاھىزە قىلىپ چىقىمىز.

ئىقتىسادىي ۋە سودا تەسىر كۈچىنىڭ «يەرشارى جەنۇبى» غا يۆتكىلىشى

ئامېرىكىنىڭ نۆۋەتتە ئەڭ ئېغىر خىرىسقا دۇچ كېلىۋاتقان ۋە مەلۇم دەرىجىدە ئارقىدا قېلىۋاتقان ساھەسى خەلقئارا سودا، بولۇپمۇ «يەرشارى جەنۇبى» (Global South) دەپ ئاتىلىدىغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ئالاقىدۇر.

ئامېرىكا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ بازار ۋە ئەڭ ئاساسلىق سودا ھەمراھى بولۇپ كەلگەن ئىدى. ئەمما 2000-يىلىدىن باشلاپ بۇ ۋەزىيەتتە غايەت زور بۇرۇلۇش بارلىققا كەلدى. مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2000-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، يەرشارى جەنۇبىدىكى دۆلەتلەرنىڭ خىتايدىن قىلغان ئىمپورت نىسبىتى 21 پىرسەنتتىن كۆپرەك ئاشقان بولسا، ئامېرىكىدىن قىلغان ئىمپورت نىسبىتى ئوخشاش مەزگىلدە 10 پىرسەنت تۆۋەنلىگەن [1].

بۇ خىل سۈرئەت بىلەن داۋاملاشقاندا، دۇنيا نوپۇسىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئىگىلەيدىغان بۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان رايونلارنىڭ خىتاي ئىقتىسادىغا تايىنىپ قېلىشى تېخىمۇ تېزلىشىدۇ. 2000-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە بولغان 24 يىل ئىچىدە، خىتاينىڭ يەرشارى جەنۇبىغا قىلغان ئومۇمىي ئېكسپورتى 39 ھەسسە ئاشقان بولسا، ئامېرىكىنىڭ ئېكسپورتى پەقەت ئىككى ھەسسىلا كۆپەيگەن [1]. بۇ جەرياندا، دۆلەت قۇدرىتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان ھالقىلىق سانائەت ۋە ياسىمىچىلىق مەھسۇلاتلىرىدا (National Power Industries)، خىتاي يەرشارى جەنۇبىدىكى تەرەققىي قىلىۋاتقان ئاساسلىق 12 دۆلەتتە ئامېرىكىنى زور پەرق بىلەن ئارقىدا قالدۇردى. چەتئەلگە بىۋاسىتە مەبلەغ سېلىش (FDI) كۆرسەتكۈچلىرىگە نەزەر سالساق، رىقابەت مەنزىرىسى يەنىمۇ ئايدىڭلىشىدۇ. 2010-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاينىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە سالغان مەبلىغى ئامېرىكىدىن بەش ھەسسە ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، ئافرىقا قىتئەسىدىمۇ ئامېرىكىدىن ئىككى ھەسسە كۆپ بولغان [1]. پەقەت لاتىن ئامېرىكىسىدىلا ئامېرىكىنىڭ مەبلەغ سېلىش مىقدارى خىتايدىن ئۈچ ھەسسە ئۈستۈن تۇرىدىغان بولۇپ، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىمۇ ئامېرىكىنىڭ يېتەكچىلىك ئورنى %56 يۇقىرىلىق بىلەن ساقلىنىپ قالغان [1].

بۇ كۆرسەتكۈچلەر ئامېرىكىنىڭ يەرشارى جەنۇبىدىكى ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىق ئورنىنىڭ ھەقىقەتەن ئاجىزلاۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى «بىر بەلباغ، بىر يول» قۇرۇلۇشى ۋە سۈنئىي يوسۇندا يۇقىرى تولۇقلىما بېرىلگەن مەھسۇلاتلىرى (مەسىلەن، ئېلېكتىرلىق ئاپتوموبىل، قۇياش ئېنېرگىيەسى باتارېيەسى قاتارلىقلار) ئارقىلىق بۇ دۆلەتلەرنىڭ بازىرىنى ئۆز مونوپوللۇقىغا ئالماقتا. نەتىجىدە، نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئىقتىسادىي جەھەتتە خىتايغا مەھكەم باغلىنىپ قېلىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئامېرىكا ئۈچۈن ئېيتقاندا ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە ناھايىتى پاسسىپ بىر ۋەزىيەت بولۇپ، يەرشارىدىكى دىپلوماتىيەلىك قوللاشنى قولغا كەلتۈرۈشتە توسالغۇ پەيدا قىلماقتا.

تېخنىكا رىقابىتى: ئۈستۈنلۈك كىمگە مەنسۇپ؟

ئىقتىسادىي رىقابەت بىلەن تەڭ مېڭىۋاتقان يەنە بىر جەڭ مەيدانى يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدۇر. ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى (ASPI) نىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان «ھالقىلىق تېخنىكىلارنى ئىز قوغلاش دوكلاتى» كىشىنى چۆچۈتىدىغان بىر رېئاللىقنى ئاشكارىلىدى.

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي نۆۋەتتە دۇنيادىكى 74 خىل ھالقىلىق تېخنىكىنىڭ 66 سىدە (يەنى تەخمىنەن %90 ىدە) يۇقىرى تەسىر كۈچكە ئىگە تەتقىقات نەتىجىلىرى بىلەن دۇنيادا بىرىنچى ئورۇننى ئىگىلىگەن [2]. بۇ تېخنىكىلار ئىلغار سېنزورلار، ئېلېكتىرلىق باتارېيەلەر، يېڭى ماتېرىياللار ۋە بىر قىسىم سۈنئىي ئەقىل ساھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دەرىجىدىكى تېخنىكىلىق مونوپوللۇق خەۋپى ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى قاتتىق ئەندىشىگە سالدى.

يەنە بىر مۇھىم تېخنىكا بولغان كىۋانت تېخنىكىسىدا، خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوخشىمايدىغان ئىككى خىل سىياسەت ۋە پەلسەپەۋى ئاساستا تەرەققىي قىلماقتا. ئامېرىكا سىياسىتى كارخانىلارنى ۋە ئەركىن بازارنى مەركەز قىلغان، ئوچۇق يېڭىلىق يارىتىش ۋە يەرشارىۋى ھەمكارلىققا تايانغان مېخانىزم بىلەن مېڭىۋاتىدۇ. ئەكسىچە، خىتاي كومپارتىيەسى ھۆكۈمەتنى مەركەز قىلغان، مۇتلەق پىلانلىق ۋە يۇقىرىدىن تۆۋەنگە باشقۇرۇلىدىغان سىستېما ئارقىلىق كىۋانت خەۋەرلىشىشى قاتارلىق ساھەلەرنى دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە ئىچكى مۇقىملىق ئېھتىياجى ئۈچۈن مەخسۇس تەرەققىي قىلدۇرماقتا [3]. خىتاي سىياسىتىدە ئېنىق قىلىپ «كىۋانت خەۋەرلىشىشى» ۋە سانائەتكە تېز سۈرئەتتە قوللىنىش تەكىتلەنسە، ئامېرىكا سىياسىتىدە «كىۋانت بىخەتەرلىكى»، «مەبلەغ سېلىش» ۋە «ئىقتىدار قۇرۇلۇشى» قاتارلىقلارغا بەكرەك ئەھمىيەت بېرىلمەكتە [3].

ئامېرىكا بۇ خىرىسلارغا قاراپ تۇرمىدى. خىتاينىڭ تېخنىكا ۋە ھەربىي جەھەتتىكى زامانىۋىلىشىشىنى چەكلەش ئۈچۈن، ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقى (BIS) كۈچلۈك ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى يولغا قويدى. يېقىنقى ئۆزگىرىشلەردە، ئامېرىكا ئىلغار ھېسابلاش ئۆزەكلىرىگە چەكلىمە قويۇپلا قالماي، ھەتتا تارىختا تۇنجى قېتىم سۈنئىي ئەقىل مودېل ئېغىرلىقىنىمۇ (AI Model Weights) ئېكسپورت چەكلىمىسى تىزىملىكىگە كىرگۈزدى [4]. بۇ، ئامېرىكىنىڭ مەلۇم دەرىجىدىكى يۇقىرى ھېسابلاش ئىقتىدارىغا ئىگە (10^26 دىن يۇقىرى ھېسابلاش كۈچى تەلەپ قىلىدىغان) يېپىق سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى خىتايغا ئېكسپورت قىلىشنى، ھەتتا بۇ خىل تېخنىكىنى چەتئەلدە تەرەققىي قىلدۇرۇپ خىتايغا سېتىشنىمۇ قانۇنلۇق مەنئى قىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ [4]. گەرچە ئامېرىكىنىڭ بۇ ئېكسپورت چەكلىمىلىرى خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ۋە ھەربىي ئىشلارغا ئىشلىتىلىدىغان ئىلغار ھېسابلاش قۇرۇلمىلىرىغا ئېرىشىشىنى مەلۇم دەرىجىدە ئاستىلاتقان بولسىمۇ، خىتاي دۆلەت پىلانى بويىچە ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل يېڭىلىق يارىتىش ۋە «ئۆزى ئۆزىنى تەمىنلەش» غەيرىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.

ھەربىي كۈچ ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي رېئاللىق

خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كۆرۈنەرلىك تېزلىكتە زامانىۋىلىشىپ، خەلقئارالىق ئوچۇق دېڭىزدىكى، بولۇپمۇ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا تەھدىت سېلىشقا باشلىدى. ئامېرىكا بولسا ئۆزىنىڭ ھەربىي سانائەت بازىسىدىكى ئېغىر بوشلۇقلارنى ۋە كەمچىلىكلەرنى ئاستا-ئاستا ھېس قىلماقتا.  مەسىلەن، خىتاي بىلەن بولۇشى مۇمكىن بولغان يۇقىرى دەرىجىلىك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئۇرۇشتا، ئامېرىكا ھەربىي قىسمىنىڭ ئۇزۇن مۇساپىلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئوق-دورىلىرى ئېغىر دەرىجىدە كەملىك قىلىدۇ. مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكىنىڭ مۇھىم قوراللىرىدىن بولغان SM-6، JASSM، ۋە Tomahawk قاتارلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى ياساش ئۈچۈن زاكاز قىلىنغاندىن تارتىپ تاپشۇرۇپ بېرىلگىچە بولغان دەۋرىيلىك 36 ئايدىن 40 ئايغىچە ۋاقىت كېتىدۇ [5].

بۇ خىل ئاستا ۋە جانسىز ھەربىي سانائەت تەمىنلەش زەنجىرى، تېز سۈرئەتتە كېڭىيىۋاتقان ۋە پاراخوت ياساشتا دۇنيانىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كەتكەن خىتاينىڭ ھەربىي سانائىتىگە تاقابىل تۇرۇشتا ئامېرىكىنى خەتەرلىك ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ 2027-يىلىغىچە ئۆزىنىڭ ھەربىي زامانىۋىلىشىش ۋە قوراللىق قىسىم قۇرۇلۇشىدىكى مۇھىم نىشانلىرىغا يېتىش پىلانى بار. گەرچە قىسىم ئىچىدىكى چىرىكلىككە زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرى ۋە بىر قىسىم يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېراللارنىڭ تەكشۈرۈلۈشى مەلۇم دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن بولسىمۇ، خىتاينىڭ ھەربىي تەرەققىياتى داۋاملىق تۈردە ئىلگىرىلىمەكتە [6].

تەيۋەن بوغۇزىدىكى بېسىم بۇنىڭ ئەڭ جانلىق ئىسپاتىدۇر. ئامېرىكا ۋە تەيۋەن مۇداپىئە مەلۇماتلىرىغا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي تەيۋەنگە قاراتقان ھەربىي پاراخوت ۋە ئايروپىلان بېسىمىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئاشۇرغان. 2025-يىلى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئايروپىلانلىرى تەيۋەن ھاۋا مۇداپىئە رايونىغا (ADIZ) 3764 قېتىم بېسىپ كىرىپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن %22.4 لىك رېكورت ياراتقان [6]. خىتاي دېڭىز ساقچى پاراخوتلىرىنىڭ تەيۋەنگە بېسىم قىلىش ھەرىكەتلىرىمۇ 2020-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ھەر كۈنلۈك ئوتتۇرىچە قېتىم سانى نۇقتىسىدىن %500 تىن كۆپرەك ئاشقان بولۇپ، تەيۋەننىڭ ئىككىنچى مۇداپىئە سىزىقىغا كىرىشى تۆت ھەسسە كۆپەيگەن [7]. بۇ خىل «ئېزىش» (Coercion) ۋە دائىملىق كۈچ كۆرسىتىش تەيۋەننىڭ مۇداپىئە سەزگۈرلۈكىنى سۇسلاشتۇرۇش ھەمدە كەلگۈسىدىكى تۇيۇقسىز ھەرىكەتلەر ئۈچۈن سەھنە ھازىرلاشنى مەقسەت قىلىدۇ.

كۆرۈنۈش بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدىكى پەرق

يۇقىرىدىكى رەقەملەر ۋە رېئاللىقلار ئامېرىكىنىڭ بەزى تەرەپلەردە ھەقىقەتەن ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتسىمۇ، ئەمما بۇ «خىتاي يېڭىلمەس، ئامېرىكا ۋەيران بولدى» دېگەنلىك ئەمەس. كۆرۈنۈش بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن چوڭ پەرق بار.

ئالدى بىلەن، خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازى ۋە دىپلوماتىيەلىك سىياسەتلىرى غايەت زور قارشىلىقلارغا دۇچ كەلمەكتە. سىياسىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تەھلىلىچە، خىتاي ھازىر ئۆزىنىڭ دىپلوماتىك «ئالتۇن پۇرسەت» ىنى ئۆز قولى بىلەن نابۇت قىلماقتا. ئامېرىكا مەلۇم نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا يېتەكچىلىك بوشلۇقى قالدۇرغان تەقدىردىمۇ، خىتاينىڭ ئۆز بېشىمچى، مۇتىھەم ھەرىكەتلىرى ئۇلارنى ئىتتىپاقداشلارنى جەلپ قىلىشتا مەغلۇبىيەتكە يۈزلەندۈردى [8].

خىتاينىڭ ئافرىقا ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە ئېلىپ بارغان مەبلەغ سېلىشلىرى دائىم يەرلىك مۇھىتنى ۋەيران قىلىش، يەرلىك خەلقنى كەمسىتىش ۋە بېقىندى قىلىپ قەرزگە بوغۇش قاتارلىق سەلبىي ئامىللار بىلەن بىللە كەلگەنلىكى ئۈچۈن، خىتايغا نىسبەتەن دۇنياۋى ئەندىشە كۈچەيمەكتە. شۇڭلاشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكىغا ئوخشاش غەرب كۈچلىرى نۆۋەتتە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە پۈتۈنلەي «ئۈزۈپ تاشلاش» (Decoupling) سىياسىتىنى ئەمەس، بەلكى «خەتەرنى تۆۋەنلىتىش» (De-risking) سىياسىتىنى مەركەز قىلماقتا. خەتەرنى تۆۋەنلىتىشنىڭ مەقسىتى، خىتايدىن كېلىدىغان خام ئەشيا، ئېلېكتىرونلۇق زاپچاس ۋە تەمىنلەش زەنجىرىگە بولغان ئارتۇقچە بېقىندىلىقنى ئازايتىپ، مەنبەلەرنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ئارقىلىق بىخەتەرلىكنى قوغداشتۇر [9].

بۇ خىل ئىستراتېگىيە، خىتاينىڭ دۇنيا ئىقتىسادىنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىش پىلانىنى بىتچىت قىلىشتا ئىنتايىن كۈچلۈك ئۈنۈم بەرمەكتە.

ئىچكى جەھەتتىن ئېيتقاندا، خىتاي نۆۋەتتە ئېغىر تۈزۈلمىۋى كىرىزىسلەرگە دۇچكېلىۋاتىدۇ. يۇقىرى سۈرئەت بىلەن تۆۋەنلەۋاتقان تۇغۇلۇش نىسبىتى، قېرىلىشىۋاتقان نوپۇس، يىمىرىلىۋاتقان ئۆي-مۈلۈك بازىرى ۋە دۆلەت كارخانىلىرىنىڭ خۇسۇسىي ئىگىلىكنى بوغۇشى خىتاي ئىقتىسادىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا. ئەكسىچە، ئامېرىكا دېموكراتىك تۈزۈمنىڭ ئەۋزەللىكى ئارقىلىق تۈزۈلمىۋى مەسىلىلەرنى ئۆزلۈكىدىن تۈزىتىش، كاپىتال ۋە دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار ئەقىل ئىگىلىرىنى ئۆزىگە جەلپ قىلىش جەھەتتە ھېلىھەم مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئىگە.

كەلگۈسى تەرەققىيات: قايسى تەرەپنىڭ غەلىبە قىلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى ۋە نېمىشقا؟

يىغىپ ئېيتقاندا، بۇ بىر قېتىملىق قىسقا مۇددەتلىك مۇسابىقە ئەمەس، بەلكى ئىككى خىل سىستېما، ئىككى خىل قىممەت قاراشنىڭ دۇنياۋى يېتەكچىلىك ھوقۇقىنى تالىشىش كۈرىشىدۇر.

قىسقا مۇددەتتىن قارىغاندا، خىتاي ھۆكۈمەتنىڭ كۈچلۈك مەركەزلەشتۈرۈلگەن تەقسىملەش ئىقتىدارى ئارقىلىق ياسىمىچىلىق، مەلۇم تېخنىكىلار ۋە يەرشارى جەنۇبىدىكى سودا نىسبىتىدە ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىۋاتقاندەك كۆرۈنىدۇ. ئەمما ئۇزۇن مۇددەتلىك سىجىللىق، كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇش ۋە دۇنيانىڭ ماسلىشىشىنى قولغا كەلتۈرۈش جەھەتتە ئامېرىكىنىڭ ئۇلى تېخىمۇ پۇختا.

ئەگەر ئامېرىكا ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ياسىمىچىلىقنى كۈچەيتىپ، «خەتەرنى تۆۋەنلىتىش» سىياسىتى بويىچە تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا قۇرۇپ چىقسا، ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغداش ۋەدىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرالىسا، ئامېرىكىنىڭ بۇ رىقابەتتە غەلىبە قىلىش ئېھتىماللىقى يەنىلا ئەڭ يۇقىرى. چۈنكى تارىخ شۇنى ئىسپاتلىدىكى، يېپىق، مۇستەبىت ۋە يۇقىرىدىن بېسىم بىلەن باشقۇرۇلىدىغان تۈزۈملەر قانچە كۈچلۈك كۆرۈنسىمۇ، جانلىق، ئەركىن ۋە يېڭىلىق يارىتىش كۈچى كۈچلۈك سىستېمىلار بىلەن بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك كۈرەشتە ھامان يېڭىلىدۇ. خىتاينىڭ ھازىرقى بىر قىسىم «ئۈستۈنلۈكلىرى» دۆلەتنىڭ كەلگۈسى كاپىتالى ۋە خەلقنىڭ پاراۋانلىقىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە كېلىۋاتقان قىسقا مۇددەتلىك كۆپۈكتۇر.

مەنبەلەر:

1        Atkinson, R. D. The Global Trade Battleground: US-China Competition in the Global South. Information Technology and Innovation Foundation (ITIF), April 6, 2026.

2        Capri, A. China decoupling versus de-risking: What’s the difference? Hinrich Foundation, December 12, 2023.

3        Fernandez, J., & Lyall, L. New U.S. Export Controls on Advanced Computing Items and Artificial Intelligence Model Weights: Seven Key Takeaways. Data Matters Privacy Blog, Sidley Austin LLP, January 21, 2025.

4        Jones, S. G. Is the United States Prepared for a War with China? Center for Strategic and International Studies (CSIS), 2026.

5        Lin, B., Hart, B., Li, L., & Tinsley, T. Tracking China’s Increased Military Activities in the Indo-Pacific in 2025. ChinaPower Project, CSIS, February 5, 2026.

6        Macias III, J. M., & Jensen, B. The Geometry of Coercion: Tracking the PRC’s Maritime and Air Pressure on Taiwan. CSIS, May 5, 2026.

7        Pao, J. China cries foul after topping ASPI tech rankings. Asia Times, December 24, 2025.

8        Shambaugh, D., & Jackson, S. F. China Is Squandering a Golden Opportunity. Foreign Affairs, May 12, 2026.

9        Wang, S., & Ni, C. Comparative Analysis of Quantum Technology Policies in the United States and China: Strategic Directions and Philosophical Foundations. Quantum Reports, 8(1), 9, January 23, 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.