ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ياۋروپا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ ئاسىيا پىروگراممىسى دىرېكتورى ئاندرېۋ سىمال (Andrew Small) تەرىپىدىن 2026-يىلى 24-فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان «مېرزنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى: خىتاينىڭ ‹مۇقىملىق› رىۋايىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش پۇرسىتى» ناملىق سىياسىي ئانالىزى نۆۋەتتىكى ياۋروپا ۋە خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدىكى ئەڭ نازۇك بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىنى يورۇتۇپ بەرگەن. مەزكۇر دوكلاتتا گېرمانىيە باش مىنىستىرى فرىدرىخ مېرزنىڭ (Friedrich Merz) خىتايدا ئېلىپ بارىدىغان زىيارىتىنىڭ ئاددىي بىر ئىككى تەرەپلىك دىپلوماتىيەلىك پائالىيەت بولماستىن، بەلكى پۈتكۈل ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قاراتقان ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان تارىخىي سىگنال ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن. دوكلاتنىڭ ئاساسلىق مەزمۇنى خىتاينىڭ خەلقئارالىق سىياسىي داۋالغۇشلاردىن پايدىلىنىپ ئۆزىنى «مۇقىملىق» كاپالىتى سۈپىتىدە كۆرسىتىش ئۇرۇنۇشلىرىنى پاش قىلىش، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سىياسەتلىرىنىڭ ياۋروپاغا ئېلىپ كېلىۋاتقان سانائەتسىزلىشىش خەۋپىدىن ئاگاھلاندۇرۇش ۋە بۇنىڭغا قارشى ياۋروپانىڭ بىر تۇتاش تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا مەركەزلەشكەن.
گېئوسىياسىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ يۆنىلىشى
خەلقئارا سىياسىي سەھنىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ قايتىدىن ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشى بىلەن بارلىققا كەلگەن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي داۋالغۇشلار خىتاي ئۈچۈن مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇق يارىتىپ بەردى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ياۋروپا بىلەن بولغان ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىدە كۆرۈلگەن سۈركىلىشلەر ۋە ئىشەنچ كىرىزىسى دۇنياۋى تەرتىپتە بوشلۇق پەيدا قىلغان بولۇپ، بۇ خىل سىياسىي تۇراقسىزلىق ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىك سىياسىتى ئۈچۈن ئەڭ ياخشى نىقاب بولۇپ قالدى.
ئاندرېۋ سىمالنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، بېيجىڭ دائىرىلىرى بۇ خەلقئارالىق قالايمىقانچىلىقتىن ئۇستىلىق بىلەن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى دۇنيا ئىقتىسادىدىكى بىردىنبىر ئىشەنچلىك ۋە «مۇقىم» ھەمراھ سۈپىتىدە دۇنياغا سۇنۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. خىتاينىڭ ياۋروپا دۆلەتلىرىنى ئۆز تەرىپىگە تارتىش ئۈچۈن قانات يايدۇرغان دىپلوماتىيەلىك ھۇجۇملىرى دەل مۇشۇ خىل ئاتالمىش «مۇقىملىق» كاپالىتى ئۈستىگە قۇرۇلغان.
ئۆتكەن ئايدا كانادا باش مىنىستىرى مارك كارنىينىڭ (Mark Carney) خىتايدا ئېلىپ بارغان زىيارىتى مۇشۇ خىل سىياسىي كەيپىياتنىڭ تىپىك مىسالى سۈپىتىدە كۆزگە چېلىقىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ خىل زىيارەتلەر ئارقىلىق غەرب دۆلەتلىرىگە شۇنداق بىر سىگنالنى بەرمەكچى بولۇۋاتىدۇ، يەنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت يامانلاشقان تەقدىردىمۇ، دۆلەتلەر «ئەمەلىيەتچىل» پوزىتسىيە تۇتۇپ، خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى كېرەك. بۇ يەردىكى ئاتالمىش «ئەمەلىيەتچىللىك»، ماھىيەتتە خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ تاشقى سودىدىكى غايەت زور ئېشىنچا قىممىتىنى قوغداپ قېلىش ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا قارشى بىر تۇتاش ئىقتىسادىي قورشاۋ ھاسىل قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئوينىغان سىياسىي ئويۇنىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.
گېرمانىيە باش مىنىستىرى فرىدرىخ مېرزنىڭ زىيارىتى دەل مۇشۇنداق بىر مۇرەككەپ ۋە سەزگۈر پەيتتە ئەمەلگە ئېشىۋاتىدۇ. گېرمانىيە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىسادىي موتورى ۋە سىياسىي يۆنىلىش بەلگىلىگۈچىسى بولغانلىقى ئۈچۈن، مېرزنىڭ بېيجىڭدىكى سۆز-ھەرىكەتلىرى ۋە تۇتىدىغان مەيدانى پەقەتلا گېرمانىيە-خىتاي ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىگىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ياۋروپانىڭ خىتايغا قاراتقان تاشقى سىياسىتىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ زىيارەت بىر قېتىملىق ئاددىي دىپلوماتىيەلىك ئۇچرىشىش ئەمەس، بەلكى ياۋروپانىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئىرادىسىنى سىنايدىغان ئاچقۇچلۇق پەيتتۇر.
«مۇقىملىق» رىۋايىتىنى بۇزۇپ تاشلاش ۋە ھەقىقىي تەھدىتلەرنى تونۇپ يېتىش
مەنبەدە ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، مېرزنىڭ بېيجىڭدىكى ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى خىتاي يارىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان ئاتالمىش «مۇقىملىق» رىۋايىتىنى تەتۈرىسىگە ئۆرۈپ تاشلاش ۋە يالغان نىقابنى يىرتىشتۇر. خىتاي ئۆزىنى خەلقئارا سودا ۋە سىياسەتتىكى لەڭگەر سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتقان بىلەن، ھەقىقىي ئەھۋال بۇنىڭ پۈتۈنلەي ئەكسىچىدۇر.
ئاندرېۋ سىمال ماقالىسىدە ناھايىتى ئورۇنلۇق ھالدا كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، گېرمانىيە ئىقتىسادى ۋە ياۋروپا بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئەڭ چوڭ مۇقىمسىزلىق مەنبەسى دەل خىتاينىڭ ئۆزىدۇر. مېرزدىن خىتاي رەھبەرلىرى بىلەن بولغان سۆھبەتتە بۇ رېئاللىقنى ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ. بىرىنچىدىن، خىتاينىڭ سانائەتتىكى غايەت زور ئېشىنچا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى دۇنيا بازىرى ئۈچۈن ئېغىر بىر سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قورالغا ئايلاندى. بۇ ئەھۋال تەبىئىي ھالدا ئادىل رىقابەت مۇھىتىنى ۋەيران قىلىپ، ياۋروپادىكى يەرلىك كارخانىلارنى ۋەيران بولۇش گىردابىغا ئىتتىرىۋاتىدۇ. ئىككىنچىدىن، خىتاينىڭ باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقىنى قورالغا ئايلاندۇرۇش قىلمىشى ياۋروپا ئۈچۈن تاقابىل تۇرغىلى بولمايدىغان دەرىجىدىكى تەھدىت پەيدا قىلماقتا. خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مونوپوللۇق ئورنىدىن پايدىلىنىپ، سىياسىي جەھەتتە ئۆزىگە بويسۇنمىغان ياكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان دۆلەتلەرنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن جازالاشنى، شۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئارىلىشىشنى ئادەتكە ئايلاندۇرۇۋالدى. بۇ خىل ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش ۋاسىتىلىرى ياۋروپانىڭ سىياسىي مۇستەقىللىقىغا قىلىنغان بىۋاسىتە ھۇجۇمدۇر. ئۈچىنچىدىن، خىتاينىڭ رۇسىيە پىرېزىدېنتى پۇتىنغا بېرىۋاتقان ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن قوللاشلىرى، خىتاينىڭ پەقەتلا ئىقتىسادىي رىقابەتچى بولۇپلا قالماي، بەلكى ياۋروپانىڭ گېئوسىياسىي بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە خەۋپ يەتكۈزۈۋاتقان بىر كۈچ ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. رۇسىيەنىڭ ياۋروپا قىتئەسىدىكى تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ياردەملىرىسىز داۋاملىشالمايتتى. خىتاينى دۇنياۋى «مۇقىملىق»نىڭ قوغدىغۇچىسى دەپ تەرىپلەش ئەمەلىيەتكە تامامەن ئۇيغۇن كەلمەيدىغان بىر خام خىيالدۇر.
مۇشۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ياۋروپا ۋە گېرمانىيە ئۈچۈن ھەقىقىي «ئەمەلىيەتچىل» پوزىتسىيە خىتاي بىلەن مۇرەسسە قىلىش ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ تەمىنلەش زەنجىرىگە بولغان ئاشقۇن بېقىندىلىقتىن قۇتۇلۇش، ياۋروپانىڭ سانائەت بازىسىنى قوغداش ۋە ھالقىلىق بىخەتەرلىك يوچۇقلىرىنى ئېتىشتىن ئىبارەتتۇر. مېرز بۇ زىيارىتىدە دەل مۇشۇ رېئاللىقنى خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ يۈزىگە ئوچۇق ئېيتالايدىغان جاسارەتنى يېتىلدۈرۈشى شەرت.
نۆۋەتتىكى ھالەتنى ساقلاپ قېلىشنىڭ خەۋپى ۋە سانائەتسىزلىشىش كىرىزىسى
نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە، خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنىڭ بىرى دەل ياۋروپا بىلەن بولغان نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ھالىتىنى توڭلىتىپ قويۇش، يەنى ھازىرقى تەكشىسىز ھالەتنى داۋاملاشتۇرۇشتۇر. دوكلاتتا ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرۇلغىنىدەك، نۆۋەتتىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ھالەتنى ساقلاپ قېلىش خىتاي ئۈچۈن غايەت زور ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە سىياسىي تەسىر كۈچى ئېلىپ كەلسە، ياۋروپا ئۈچۈن قورقۇنچلۇق بىر پاجىئەنىڭ مۇقەددىمىسى ھېسابلىنىدۇ.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان سىياسىي مۇناسىۋەتتە نۆۋەتتىكى ھالەتنى ساقلاپ قېلىش، ياۋروپاغا ئۆزىنىڭ ھەربىي ۋە مۇداپىئە ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ۋاقىت ئۇتۇپ بېرىشى مۇمكىن. ئەمما، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتتە نۆۋەتتىكى ھالەتنى داۋاملاشتۇرۇش مۇتلەق پەرقلىق نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. خىتاي بىلەن بولغان بۇ تەكشىسىز مۇناسىۋەت ھەر كۈنى ياۋروپاغا ساناقسىز خىزمەت ئورۇنلىرىنىڭ يوقىلىشى، ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ ئاستىلىشى ۋە ئەڭ مۇھىمى، رىقابەت كۈچىگە ئىگە سانائەت ساھەلىرىنىڭ قۇرۇقداپ قېلىشى قاتارلىق ئېغىر بەدەللەرنى تۆلەتكۈزمەكتە.
گېرمانىيە باش مىنىستىرى مېرز گەرچە يېقىنقى نۇتۇقلىرىدا ياۋروپانىڭ سىرتقى كۈچلەرنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن مەجبۇرلىشىغا قارشى تۇرۇشى ۋە بېقىندىلىقنى ئازايتىشى كېرەكلىكىنى كۆپ قېتىم تەكىتلىگەن بولسىمۇ، لېكىن ئاندرېۋ سىمالنىڭ نەزىرىدە، ئۇنىڭدا خىتاينىڭ بازار قانۇنىيىتىگە خىلاپ قىلمىشلىرى كەلتۈرۈپ چىقارغان ياۋروپانىڭ سانائەتسىزلىشىش مەسىلىسىنى ھەل قىلىدىغان كونكرېت ۋە سىستېمىلىق بىر پىلان كەمچىل. سىياسىي رەھبەرلەرنىڭ قۇرۇق ۋەدىلىرى بىلەن ئەمەلىي ھەرىكىتى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ پەرق ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىقىنى تېخىمۇ گەۋدىلەندۈرۈپ قويىدۇ.
خىتاينىڭ بازار ئىگىلىكى قائىدىلىرىگە رىئايە قىلمايدىغان، دۆلەت كاپىتالى تەرىپىدىن دەستەكلىنىدىغان ئادالەتسىز رىقابەت ئەندىزىسى ياۋروپانىڭ ئەركىن بازار تۈزۈمىگە قارىتىلغان بىر تەرەپلىمىلىك ئۇرۇشتۇر. ئەگەر گېرمانىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى بۇ خىل نۆۋەتتىكى ھالەتكە داۋاملىق تاقابىل تۇرالماي سۈكۈت قىلسا، ياۋروپانىڭ دۇنيا ئىقتىسادىدىكى يېتەكچىلىك ئورنى پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭا، مېرزنىڭ بېيجىڭدىكى زىيارىتى مۇشۇ خەتەرلىك جەرياننى توختىتىشتىكى ئاخىرقى پۇرسەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ قېلىشى مۇمكىن.
ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلار
ياۋروپا دۇچ كېلىۋاتقان بۇ سىستېمىلىق كىرىزىسنى پەقەتلا مېرزنىڭ بىر قېتىملىق زىيارىتى بىلەنلا يىلتىزىدىن ھەل قىلىۋەتكىلى بولمايدۇ. ئاندرېۋ سىمالنىڭ دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ زىيارەت گەرچە بارلىق مەسىلىلەرگە توغرا جاۋاب بېرەلمىسىمۇ، ئەمما ياۋروپانىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان سىياسىي ئالدىنقى شەرتلەرنى يارىتىپ بېرىشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.
بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم قەدەم، ياۋروپانىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇش كۈنتەرتىپىنىڭ يادروسى سۈپىتىدە ئەتراپلىق بىر «ئادىل رىقابەت مۇھىتى» يارىتىش لايىھەسىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش ۋە ئىجرا قىلىشتۇر. نۆۋەتتە ياۋروپا ئىتتىپاقىدا بىر قانچە ئاكتىپ تەشەببۇسلار بار بولۇپ، ئۇلار «سانائەتنى تېزلىتىش قانۇنى»، «ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك تەلىماتى»، «چەت ئەل تولۇقلىما مەبلىغىنى باشقۇرۇش نىزامى» بويىچە تەكشۈرۈشلەرنى كۆپەيتىش، تاموژنا قائىدىلىرىنى چىڭىتىش ۋە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك سودا مۇداپىئە تەدبىرلىرى ئۈستىدە مۇنازىرە ئېلىپ بېرىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئەمما قىيىنچىلىق شۇ يەردىكى، بۇ سىياسەتلەر ھازىر تارقاق ھالەتتە بولۇپ، ھەر قايسى تارماقلار ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلىۋاتىدۇ. ياۋروپا ئەگەر خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي ھۇجۇمىغا تېز ۋە ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرىمەن دەيدىكەن، چوقۇم بۇ سىياسەتلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، ياۋروپانىڭ بىر تۇتاش خىتاي ئىستراتېگىيەسى بىلەن زىچ باغلانغان ئۇنىۋېرسال بىر پىلانغا ئايلاندۇرۇشى شەرت. بۇ لايىھە ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى قوغداشتىكى بىرىنچى سەپ بولۇپ قالغۇسى.
ئىككىنچىدىن، ياۋروپا ئۆزى بىلەن ئوخشاش تەھدىتكە دۇچ كېلىۋاتقان دۇنيادىكى باشقا چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىلەر بىلەن قەرەلسىز ھالدا ماسلىشىشى ۋە ھەمكارلىشىشى ئىنتايىن مۇھىم. ئەگەر ياۋروپا كارخانىلىرى ئۈچىنچى تەرەپ بازارلىرىدا يەنىلا خىتاينىڭ ئادالەتسىز رىقابىتى ۋە تۆكمە قىلىپ سېتىش قىلمىشلىرىغا دۇچ كەلسە، تەمىنلەش زەنجىرىنى يۆتكەشنىڭ ئەھمىيىتى قالمايدۇ. پەقەتلا سودا ھەمراھلىرىنى كۆپ مەنبەلەشتۈرۈش ئارقىلىقلا مەسىلىنى ھەل قىلغىلى بولمايدۇ. شۇڭلاشقا، ياۋروپا ئۆزى بىلەن پىكىرداش دۆلەتلەر بىلەن بىرلىشىپ، سودا مۇداپىئەسى، ھۆكۈمەت سېتىۋېلىش تۈزۈمى، ئىستېمالچىلارغا تولۇقلىما بېرىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردىكى ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك جەھەتلەردە ئورتاق مەيدان ھاسىل قىلىشى كېرەك. بۇنداق بىرلىكسەپ، مەزمۇنسىز ئەركىن سودا كېلىشىملىرىنى ئىمزالىغاندىن كۆپ ئۈنۈملۈك بولىدۇ ھەمدە خىتاينىڭ بىر-بىرلەپ پارچىلاپ زەربە بېرىش تاكتىكىسىنى بىتچىت قىلالايدۇ.
ئۈچىنچىدىن ۋە ئەڭ بىۋاسىتە قەدەم سۈپىتىدە، مېرز بېيجىڭ زىيارىتى جەريانىدا خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭغا قەتئىي ۋە ئېنىق بىر قىزىل سىزىقنى سىزىپ بېرىشى كېرەك: يەنى، ياۋروپا ئۆزىنىڭ سانائەت كەلگۈسىنى قوغداش ئۈچۈن ھەر قانداق بەدەل تۆلەشكە تەييار بولۇپ، ئەگەر بېيجىڭ بۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلىشقا ياكى ياۋروپانى جازالاشقا ئۇرۇنسا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ «مەجبۇرلاشقا قارشى تۇرۇش قورالى»نى ئىككىلەنمەستىن ئىشقا سالىدۇ. ئۆتمۈشتە ياۋروپا رەھبەرلىرى بېيجىڭغا قىلغان زىيارەتلىرىدە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سىياسەتلىرىدىن نارازى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما قۇرۇق گەپتىن ھالقىپ، ئەمەلىي جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنالمىغان ئىدى. مېرز ئۈچۈن بۇ قېتىمقى زىيارەت، ياۋروپانىڭ خەلقئارادىكى ئىناۋىتىنى قايتا تىكلەش ۋە سۆز بىلەن ھەرىكەتنى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۈچۈن بېرىلگەن ئەڭ ياخشى سىياسىي سەھنىدۇر.
خۇلاسە
ئاندرېۋ سىمال تەرىپىدىن يېزىلغان بۇ دوكلات، نۆۋەتتىكى ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ يادرولۇق زىددىيەتلەرنى ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلغانلىقى بىلەن ئالاھىدە ئىلمىي ۋە ئەمەلىي قىممەتكە ئىگە. دوكلاتنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ خىتاينىڭ مەككارلىق بىلەن ئۆزىنى خەلقئارا سىياسەتتە «مۇقىملىق» كاپالىتى قىلىپ كۆرسىتىشتەك ئالدامچىلىقىنى پاش قىلىپ، گېرمانىيە ۋە ياۋروپا رەھبەرلىرىنى رېئاللىققا يۈزلىنىشكە چاقىرغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ سانائەت سىياسەتلىرىنىڭ ياۋروپاغا ئېلىپ كېلىۋاتقان ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىنى، بولۇپمۇ سانائەتسىزلىشىش خەۋپىنى دەل جايىدا كۆرسىتىپ بەرگەن. شۇنداقتىمۇ، مەزكۇر دوكلاتنىڭ يېتەرسىز تەرەپلىرىمۇ كۆزگە چېلىقىدۇ. ئاپتور پەقەت ماكرولۇق ئىقتىساد، تەمىنلەش زەنجىرى ۋە گېئوسىياسىي رىقابەت نۇقتىسىدىنلا پىكىر يۈرگۈزۈپ، خىتاينىڭ ئەرزان باھالىق تاۋارلىرىنىڭ كەينىگە يوشۇرۇنغان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنى، يەنى شەرقىي تۈركىستاندىكى سىستېمىلىق مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى تىلغا ئالمىغان. خىتاينىڭ دۇنيا بازىرىدا ئادالەتسىز رىقابەت ئەۋزەللىكىگە ئىگە بولۇشى پەقەتلا دۆلەت تولۇقلىمىسىنىڭلا مەھسۇلى بولماستىن، بەلكى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى قۇللۇق ئەمگەككە سېلىش ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىش تەننەرخىنى سۈنئىي ھالدا تۆۋەنلىتىشىنىڭمۇ بىۋاسىتە نەتىجىسىدۇر. بۇ نۇقتىنى نەزەردىن ساقىت قىلىش، ياۋروپانىڭ خىتايغا قارشى ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي ئاساسىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ قويىدۇ.
بۇ دوكلات ئارقىلىق بىز يەنە دۆلەتنىڭ ۋەيران بولۇش جەريانىدىن ئىنتايىن مۇھىم ساۋاقلارنى ئالالايمىز. بىر زامانىۋى دۆلەتنىڭ زاۋاللىققا يۈزلىنىشى چوقۇم دۈشمەننىڭ ھەربىي تاجاۋۇزى بىلەنلا باشلانمايدۇ. ئەكسىچە، ئىقتىسادىي جەھەتتىن باشقا بىر زالىم كۈچكە بېقىندى بولۇپ قېلىش، ئۆزىنىڭ يادرولۇق سانائەت بازىسىنى يوقىتىش ۋە دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مۇستەقىللىقىنى قولدىن بېرىش دۆلەتنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى ئاستا-ئاستا پارچىلايدۇ. خىتاي دەل مۇشۇ خىل تاكتىكا ئارقىلىق ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي ئومۇرتقىسىنى سۇندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. ئەگەر ياۋروپا دۆلەتلىرى، خۇسۇسەن گېرمانىيە بۇ ھادىسىگە سەل قاراپ، پەقەتلا كۆز ئالدىدىكى قىسقا مۇددەتلىك سودا مەنپەئەتى ئۈچۈن خىتايغا باش ئەگسە، دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىگىلىك ھوقۇقىدىن ئايرىلىپ قېلىپ، ئاخىرىدا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن تولۇق ۋەيران بولۇشقا يۈزلىنىشى مۇقەررەردۇر. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، مېرزنىڭ خىتاي زىيارىتى تارىخىي بىر سىناق بولۇپ، ئۇنىڭ نەتىجىسى ياۋروپانىڭ كەلگۈسى ئون يىللىق تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ. ياۋروپا ئۈچۈن بىردىنبىر چىقىش يولى، خىتاينىڭ ئالدامچىلىققا تولغان «مۇقىملىق» بايرىقىنى يىرتىپ تاشلاپ، ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئەخلاقىي قىممەت قاراشلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ئەمەلىي ۋە قەتئىي ھەرىكەت قوللىنىشتىن ئىبارەتتۇر.
پايدىلانغان مەنبە:
Small, A. (2026). Merz in Beijing: A chance to flip China’s “stability” narrative. European Council on Foreign Relations.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
