تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرى پەقەتلا بىر يەرلىك مۇقىملىقنى قوغداش ياكى ئادەتتىكى بىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى بولماستىن، بەلكى بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ جىسمانىي، مەدەنىيەت ۋە بىئولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇقىنى سىستېمىلىق تۈردە يوقىتىشقا قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك ئىرقىي قىرغىنچىلىقتۇر. بۇ مىسلى كۆرۈلمىگەن دۆلەت تېررورى 1948-يىلىدىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش ئەھدىنامىسى»گە بىۋاسىتە خىلاپ بولۇپ، «يېڭى لىنىيە ئىنستىتۇتى» (New Lines Institute) نىڭ دوكلاتىدا خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى قەستەن ۋە سىستېمىلىق قىرغىنچىلىق جىنايىتى ئۆتكۈزۈۋاتقانلىقى ئېنىق بېكىتىلگەن [1]. «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى»نىڭ نۆۋەتتىكى ئىستراتېگىيەسى يۇمشاق ئاسسىمىلياتسىيەدىن مۇتلەق يوقىتىش باسقۇچىغا ئۆتكەن بولۇپ، «ئۇيغۇرلار ئۈچۈن سەپەرۋەرلىك» (Campaign for Uyghurs) تەشكىلاتىنىڭ يېڭى تەتقىقاتلىرىدا خىتاينىڭ بۇ قىرغىنچىلىق تاكتىكىلىرىنىڭ كۈندىن-كۈنگە دەرىجىسى ئۆسۈپ، تېخىمۇ ۋەھشىي ۋە يوشۇرۇن تۈسكە كىرىۋاتقانلىقى ئاشكارىلانغان [2]. خىتاي دۆلىتى بۇ زوراۋانلىق ھەرىكىتىنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ياكى «ئەسەبىيلىكنى يوقىتىش» دېگەن ناملار ئاستىدا پەردازلاپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كۆزىنى بوياشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بولسىمۇ، «ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى خولوكوست خاتىرە مۇزېيى» (United States Holocaust Memorial Museum) نىڭ مەخسۇس دوكلاتىدا بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلارنى «ئاستا-ئاستا يوق قىلىش» (To make us slowly disappear) نى كۆزلەيدىغان رەھىمسىز يوقىتىش پىلانى ئىكەنلىكى ۋە بۇ جەرياننىڭ دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدىلا يۈز بېرىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان [3]. شۇڭا، بۇ كىرىزىسنى كۆپ قاتلاملىق ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، مىللىي كىملىكنى يوقىتىش جىنايىتىنىڭ ئىچكى ماھىيىتىنى يورۇتۇپ بېرىش ئاكادېمىك ۋە ئىنسانىي نۇقتىدىن تەخىرسىز بىر ۋەزىپىدۇر.
خىتاينىڭ دۆلەت ئاپپاراتلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي مەۋجۇتلۇقىنى ئەڭ قوپال ئۇسۇلدا ئۆچۈرۈش ئۈچۈن قانۇن سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي قورالغا ئايلاندۇرغان بولۇپ، بۇ خىل ئەھۋال ئاكادېمىيەدە «مۇستەبىت قانۇنىيلىق» (Authoritarian Legality) دەپ ئاتالماقتا. «يالې ئۇنىۋېرسىتېتى ماكمىللان مەركىزى» (Yale MacMillan Center) ئېلان قىلغان سانلىق مەلۇمات ئانالىز دوكلاتىغا كۆرە، خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنى ساختا ياكى پەقەتلا مەۋجۇت بولمىغان «بۆلگۈنچىلىك»، «ئەسەبىيلىك» جىنايەتلىرى بىلەن ئەيىبلەپ، مىليونلىغان ئۇيغۇرغا نەچچە يىللىقتىن قاماق جازالىرىنى بەرگەن ۋە سوت جەريانلىرىنى تولۇق يوققا چىقارغان، بۇنىڭ بىلەن لاگېر سىستېمىسى تېخىمۇ قورقۇنچلۇق بولغان رەسمىي تۈرمە تورىغا كېڭەيتىلگەن [4]. بۇ خىل مۇتلەق قامال پەقەتلا ھەپىسكە ئېلىش بىلەن چەكلەنمەي، ئۇيغۇرلارنىڭ بىئولوگىيەلىك كۆپىيىش ھوقۇقىنىمۇ ۋەھشىيلەرچە تارتىپ ئالغان. «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ (Uyghur Tribunal) باھالاشلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش، بالا چۈشۈرۈش ۋە تۇغۇت چەكلەش ئارقىلىق ب د ت نىڭ «قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسى»دىكى مەخسۇس ماددىلارنى كۆزگە ئىلماي بۇزۇپ، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ ئۆسۈشىنى قەستەن توختىتىش ئارقىلىق قىرغىنچىلىق جىنايىتىنى تاماملىغان [5]. بۇ دېموگرافىيەلىك ئىنژېنىرلىق بىلەن ماس قەدەمدە، دۆلەت مىليونلىغان ئۇيغۇرنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىپ، ئىقتىسادىي سۈمۈرۈشنى كىملىك يوقىتىش مېخانىزمىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندۇردى. «ئەركىنلىك بىرلەشمىسى» (Freedom United) تەشكىلاتىنىڭ كۆپ قېتىملىق دوكلاتلىرىدا ئاشكارىلىنىشىچە، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچلىرى پەقەت يېزا ئىگىلىكى ۋە پاختا ساھەسىدىلا ئەمەس، بەلكى دۇنياۋى دېڭىز مەھسۇلاتلىرى، شوخلا قىيامى قاتارلىق كەڭ كۆلەملىك ئىستېمال زەنجىرلىرىگىمۇ سىڭىپ كىرىپ، پۈتكۈل دۇنيانى بۇ زوراۋانلىققا ۋاسىتىلىك ھالدا شېرىك قىلىپ قويغان [6]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، «ئىلغار مۇداپىئە ۋە خەۋپسىزلىك تەتقىقات مەركىزى»نىڭ (C4ADS) تەكشۈرۈشلىرى، شەرقىي تۈركىستاندىكى دورا ۋە بىئولوگىيەلىك مەھسۇلاتلار سانائىتىدىمۇ مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ كەڭ قوللىنىلىۋاتقانلىقىنى، ھەتتا تۇتقۇنلاردىن رۇخسەتسىز قان ۋە DNA ئەۋرىشكىلىرى ئېلىنىپ، خىتاينىڭ دورا تەتقىقات شىركەتلىرىگە مەنپەئەت يەتكۈزۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىپ، كىرىزىسنىڭ قورقۇنچلۇق دەرىجىسىنى تېخىمۇ ئېنىق نامايان قىلدى [7].
خىتاي دۆلىتىنىڭ جىسمانىي يوقىتىش بىلەن بىللە يۈرگۈزۈۋاتقان ئەڭ رادىكال قەدىمى، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي، مەدەنىي ۋە ئىجتىمائىي مىراسىنى يەر يۈزىدىن سۈپۈرۈپ تاشلاشنى مەقسەت قىلغان سىستېمىلىق مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىدۇر. «ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى» (ASPI) تەرىپىدىن سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىگە تايىنىپ تەييارلانغان تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ تەخمىنەن %65 ئى، يەنى 16 مىڭغا يېقىن مەسچىت ۋە دىنىي ئورۇن ۋەيران قىلىنغان ياكى گۈمبەز-مۇنارلىرى چېقىۋېتىلگەن. بۇ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكىنى ئۆچۈرۈش ئۈچۈن قىلغان تارىختىكى ئەڭ ۋەھشىي زەربىسىدۇر [8]. «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى»نىڭ (UHRP) مەخسۇس دوكلاتىمۇ بۇنى دەلىللەيدۇكى، نەچچە يۈز يىللىق تارىخقا ئىگە «قاغىلىق چوڭ مەسچىتى»گە ئوخشاش دۆلەت دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ئورۇنلارمۇ، «ئوردام مازار» دەك نەچچە مىڭ يىللىق ئۇيغۇر مەنىۋىيىتىنىڭ سىمۋوللىرىمۇ ۋەيران قىلىنىپ، يەر بىلەن يەكسان قىلىندى، مازارلارنىڭ ئورنى تۈزلەپ تاشلىنىپ، ماشىنا توختىتىش مەيدانلىرىغا ئايلاندۇرۇلدى [9]. مەدەنىيەت يوقىتىش بۇنىڭ بىلەنلا چەكلەنمىدى. «ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى»نىڭ (Center for Uyghur Studies) مەلۇماتىغا كۆرە، خىتاي يەرلىك باشقۇرۇش ئورگانلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي، تارىخىي ۋە مىللىي ئەھمىيەتكە ئىگە يۈزلەرچە كەنت ۋە يەر ناملارنى مەجبۇرىي ھالدا خىتايچە «قىزىل» ۋە «زامانىۋى» ناملارغا ئۆزگەرتىش ئارقىلىق، مىللەتنىڭ كوللېكتىپ ئەسلىمىسىنى ۋە جۇغراپىيەلىك ئىزنالىرىنى تارىخ بەتلىرىدىن ئۆچۈرۈش دولقۇنىنى قوزغىدى [10]. بۇ زوراۋانلىق سىرتتىنلا ئەمەس، بەلكى كىشىلەرنىڭ ئەڭ يوشۇرۇن، ئەڭ شەخسىي بوشلۇقى بولغان ئائىلە ئىچىگىمۇ سىڭىپ كىردى. ئامېرىكىلىق تەتقىقاتچى تىموتىي ئا. گروس (Timothy A. Grose) ئۆزىنىڭ ئىلمىي ماقالىسىدە شەرھلىگىنىدەك، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئۈچ يېڭى» (Three News) ناملىق تۇرالغۇنى ئۆزگەرتىش پىلانى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيىدىكى تۇرمۇش مەركىزى بولغان «سۇپا» ۋە ئېتىقاد مەركىزى بولغان «مېھراب»لارنى مەجبۇرىي چېقىپ تاشلاشنى ئاساسىي مەقسەت قىلغان بولۇپ، خىتايچە ئائىلە جابدۇقلىرىنى زورلاپ كىرگۈزۈش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ مۇقەددەس ۋە كۈندىلىك تۇرمۇش چەك-چېگرالىرىنى ۋەيران قىلىشنى كۆزلىگەن [11].
خىتاينىڭ بۇ دەرىجىدىكى تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز ئاسسىمىلياتسىيە ھەرىكىتى، مىللەتنىڭ گېن ۋە قان قۇرۇلمىسىنىمۇ بىۋاسىتە ئۆزگەرتىشكە يۈزلەنگەن بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نەسلىنى ئۈزۈشنى ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيە قىلغان. «ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى»نىڭ (Radio Free Asia) خەۋەر قىلىشىچە، دۆلەت مەمۇرىي كۈچى ۋە ئىقتىسادىي قىزىقتۇرۇشلارنى بىرلەشتۈرۈپ ئىشلىتىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر ئاياللىرىنى خىتاي ئەرلىرى بىلەن نىكاھلىنىشقا مەجبۇرلايدىغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» سىياسىتى قاتتىق ئىجرا قىلىنماقتا ۋە بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر قىزلىرى دۆلەت كۈچى بىلەن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش قورالى سۈپىتىدە قۇربان قىلىنماقتا [12]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇيغۇرلارنىڭ بىناكارلىق جەۋھىرى بولغان قەدىمىي شەھەرلەر پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىنىپ، دۆلەتنىڭ كونترول ۋە نازارەت بازىسىغا ئايلاندۇرۇلدى. «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى» (UHRP) تەييارلىغان «بېسىم ئاستىدىكى قەشقەر» ناملىق دوكلاتتا مۇلاھىزە قىلىنغىنىدەك، قەشقەر قەدىمىي شەھىرى غايەت زر كۆلەمدە چېقىلىپ ۋە قايتا قۇرۇلۇپ، تارىخىي كىملىكىدىن ئايرىلغان ۋە ھەممە يېرى سۈنئىي ئەقىللىق كامېرالارغا تولغان بىر «شۇم شەھەر» (Malicious city) گە ئايلاندۇرۇلغان بولۇپ، ھەر بىر ئۇيغۇر ئۆز مەھەللىسىدىلا رەقەملىك دىكتاتۇرىنىڭ مۇتلەق قورشاۋىدا، چەكلىمىگە ئۇچرىغان تۇتقۇندەك ياشاشقا مەجبۇر بولماقتا [13]. شۇنداقتىمۇ، ئۇيغۇر خەلقى تارىختىن بۇيان تومۇرىدا ئېقىۋاتقان قارشىلىق روھىنى تامامەن يوقىتىپ قويمىدى، تەتقىقاتچى جۇلىيە روز ئارچىئولا (Julia Rose Arciola) نىڭ سېلىشتۇرما ئانالىزى كۆرسىتىپ بەرگەندەك، قاتتىق بېسىم ئاستىدا قالغان ئۇيغۇر ياشلىرى ۋە سەنئەتكارلىرى ئىنگلىز تىلى ئۆگىنىش ۋە «يېڭى خەلق مۇزىكىسى» (New Folk) يارىتىش قاتارلىق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق، خىتاينىڭ چاڭگىلىدىن يىراق بولغان مەۋھۇم بىر «ئۈچىنچى بوشلۇق» (Third Space) بەرپا قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ئەسلىمىسى ۋە غۇرۇرىنى يوشۇرۇن، ئەمما كۈچلۈك سىمۋوللار بىلەن قوغداپ قېلىشقا تىرىشماقتا [14]. بۇ ھەققانىيەت كۈرىشى «يەرشارى ئاۋازى» (Global Voices) نىڭ ماقالىسىدە تىلغا ئېلىنغاندەك، ئابلىمىت خالىس ھاجىم، نۇرتاي ھاجىم ئىسكەندەرلەرگە ئوخشاش يېڭى جەدىدچىلىك (Neo-Jadidism) ھەرىكىتىنىڭ نەمۇنىچىلىرىنىڭ قۇربان بېرىشلىرى بەدىلىگە بىنا قىلىنغان مەرىپەت ئاساسىغا قۇرۇلغان بولۇپ، خىتاي قانچە قاتتىق تېررور يۈرگۈزسىمۇ، خەلقنىڭ قەلبىدىكى مىللىي ئاڭ ۋە كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچنى ھەرگىزمۇ يوقىتىپ تاشلىيالمىدى [15]. دۇنيا جەمئىيىتىنىڭ بۇ يوقىتىش خاراكتېرلىك زۇلۇمنى ئېتىراپ قىلىشى ۋە ئەمەلىي تەدبىر قوللىنىشى، پەقەتلا ئۇيغۇرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ئەخلاق-ۋىجدان چېگراسىنى قوغداپ قېلىشتىكى تاللىشىدۇر.
پايدىلىنىلغان مەنبەلەر:
1 New Lines Institute. «THE UYGHUR GENOCIDE: An Examination of China’s Breaches of the 1948 Genocide Convention». https://newlinesinstitute.org/wp-content/uploads/Chinas-Breaches-of-the-GC3.pdf
2 Campaign For Uyghurs. «New Research Exposes China’s Evolving Uyghur Genocide Strategy». https://campaignforuyghurs.org/new-research-exposes-chinas-evolving-uyghur-genocide-strategy/
3 United States Holocaust Memorial Museum. «“To Make Us Slowly Disappear”: The Chinese Government’s Assault on the Uyghurs». https://www.ushmm.org/m/pdfs/November_2021_Uyghur_Report.pdf
4 Yale MacMillan Center. «UYGHUR RACE AS THE ENEMY». https://macmillan.yale.edu/sites/default/files/2024-10/Uyghur%20Report%20Final%20Copy%5B73%5D.pdf
5 Uyghur Tribunal. «Four Years After the Genocide Judgment: Reflections on the Uyghur Tribunal». https://uhrp.org/insights/four-years-after-the-genocide-judgment-reflections-on-the-uyghur-tribunal/
6 Freedom United. «Uyghur forced labor taints global seafood supply chain». https://www.freedomunited.org/news/uyghur-forced-labor-seafood/
7 C4ADS. «Side Effects: Risk and Forced Labor in the Xinjiang Pharmaceutical Industry». https://c4ads.org/wp-content/uploads/2024/10/SideEffects-C4ADS-Updated4-9-2025.pdf
8 Australian Strategic Policy Institute (ASPI). «Cultural erasure: tracing the destruction of Uyghur and Islamic spaces in Xinjiang». https://ad-aspi.s3.ap-southeast-2.amazonaws.com/2020-09/Cultural%20erasure_0.pdf
9 Uyghur Human Rights Project (UHRP). «Demolishing Faith: The Destruction and Desecration of Uyghur Mosques and Shrines». https://uhrp.org/report/demolishing-faith-the-destruction-and-desecration-of-uyghur-mosques-and-shrines/
10 Center for Uyghur Studies. «Names, Mosques, and Memory: China’s Campaign to Erase Uyghur Culture». https://uyghurstudy.org/names-mosques-and-memory-chinas-campaign-to-erase-uyghur-culture/
11 Timothy A. Grose. «If you don’t know how, just learn: Chinese housing and the transformation of Uyghur domestic space». https://xinjiangdocumentation.sites.olt.ubc.ca/files/2021/01/If-you-don-t-know-how-just-learn-Chinese-housing-and-the-transformation-of-Uyghur-domestic-space3.pdf
12 Radio Free Asia. «China uses carrots and sticks to boost Uyghur-Han intermarriage: report». https://www.rfa.org/english/news/uyghur/marriage-assimilation-11182022195239.html
13 Uyghur Human Rights Project (UHRP). «Kashgar Coerced: Forced Reconstruction, Exploitation, and Surveillance in the Cradle of Uyghur Culture». https://uhrp.org/sites/default/files/UHRP-Kashgar-Coerced-Report-06_03_20_1.pdf
14 Julia Rose Arciola / Carolina Digital Repository. «Erasing Cultures, Resisting Erasure: A Comparative Analysis of Cultural Genocide Patterns of Persecution and Resistance». https://cdr.lib.unc.edu/downloads/pc289z61t
15 Global Voices. «History repeats itself: Chinese state terror and the dismantling of Uyghur neo-Jadidism». https://globalvoices.org/2020/06/25/history-repeats-itself-chinese-state-terror-and-the-dismantling-of-uyghur-neo-jadidism/
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
