ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
زامانىۋى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر، دۆلەت قۇرۇلۇشى ۋە سىياسىي جەمئىيەتشۇناسلىق ساھەلىرىدە، كۆپ مىللەتلىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ئىچىدىكى ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت كۆپ خىللىقىنى باشقۇرۇش ئەندىزىلىرى شۇ دۆلەتنىڭ دېموكراتىك تەرەققىيات سەۋىيەسى ۋە ئومۇمىي ئىنسان ھەقلىرىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئۆلچەملىرىدىن بىرى سۈپىتىدە قارىلىدۇ. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى مىللىي سىياسىتى، بولۇپمۇ رەھبەر شى جىنپىڭ دەۋرىدە، تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە سىستېمىلىق، رادىكال ۋە مەركەزلەشكەن ئاسسىمىلياتسىيە باسقۇچىغا قەدەم قويدى. بۇ جەريان پەقەت يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ مەمۇرىي بۇيرۇقلىرى ياكى ۋاقىتلىق سىياسىي ھەرىكەتلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ئەڭ ئالىي دۆلەت ئاپپاراتلىرى تەرىپىدىن قانۇنلاشتۇرۇلغان، مۇرەككەپ ئاكادېمىك نەزەرىيەلەر بىلەن پەردىلەنگەن ۋە خەلقئارالىق قانۇن ئۆلچەملىرىگە بىۋاسىتە خىرىس قىلىدىغان يەرشارىۋى دۆلەت ئىستراتېگىيەسىگە ئايلاندى¹‹ ⁴.
2026-يىلى 12-مارت كۈنى خىتاي مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن رەسمىي ماقۇللانغان ۋە شۇ يىلى 1-ئىيۇلدىن باشلاپ ئىجرا قىلىنىشقا باشلايدىغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» خىتاينىڭ ئېتنىك سىياسىتىدىكى بۇرۇلۇشنىڭ قانۇنىي گەۋدىلىنىشىدۇر. مەزكۇر قانۇن ئارقىلىق بېيجىڭ دائىرىلىرى 1984-يىلىدىكى «رايونلۇق مىللىي ئاپتونومىيە قانۇنى» بەلگىلىگەن ۋە تارىختا كۆرۈنۈشتە بولسىمۇ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن ئاپتونومىيە سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي چەتكە قېقىپ، ئۇيغۇر، تىبەت ۋە موڭغۇل قاتارلىق مىللەتلەرنى بىردىنبىر بىر تۇتاش «جۇڭخۇا مىللىتى» كىملىكى ئاستىغا مەجبۇرىي سىڭدۈرۈۋېتىشنى دۆلەتنىڭ مۇتلەق ۋە ئالىي ئىرادىسىگە ئايلاندۇردى¹‹ ³. بۇ خىل قانۇن ئۆز نۆۋىتىدە خىتاي مىللىتىدىن باشقا ئېتنىك گۇرۇپپىلارنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى ۋە تارىخىي كىملىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا ھالدا تارىخ سەھنىسىدىن سىقىپ چىقىرىشنى قانۇنىي مەجبۇرىيەتكە ئايلاندۇرغانلىقتۇر.
بۇ خىل ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى خىتاي ئىچىدىكى دۆلەتچى ئاكادېمىكلار ۋە جەمئىيەتشۇناسلار تەرىپىدىن «تەبىئىي ھەمكارلىشىپ ياشاش» ياكى «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىشىش» دېگەن ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق ئاتالغۇلىرى بىلەن يالغان پەردازلىنىپ، سىياسىي جەھەتتىن يوللۇقلاشتۇرۇلۇشقا ئۇرۇنۇلماقتا. ئەمەلىيەتتە بولسا، بۇ سىياسەتلەر قۇرۇلمىلىق تەڭپۇڭسىزلىققا، يەنى نوپۇس ۋە سىياسىي كۈچ جەھەتتىن مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ باشقا ئاجىز مىللەتلەرنى دۆلەت كۈچىگە تايىنىپ يوقىتىش ۋە سىياسىي ئىرادىسىدىن مەھرۇم قىلىش ھەرىكىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەس⁴‹ ⁵. دۆلەتنىڭ زامانىۋىلىشىش ۋە «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» نىقابى ئاستىدىكى بۇ سىستېمىلىق قىلمىشلىرى نوقۇل بىر كىملىك كىرىزىسىلا ئەمەس، بەلكى خەلقئارا قانۇنلار بويىچە ئېنىق بىر مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ باھالىنىشقا تېگىشلىك ئېغىر مەسىلىدۇر.
يەرشارىۋى گېئوپولىتىكا ۋە دۆلەتلەر ئارا قانۇن نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مەزكۇر يېڭى قانۇن خىتاينىڭ دۆلەت چېگراسىدىن ھالقىغان شەكىلدە ئىجرا قىلىنىش كۈچىگە ئىگە قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭغا قىستۇرۇلغان دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ماددىلىرى خەلقئارا جەمئىيەتنى، جۈملىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇتەخەسسىسلىرىنى ۋە ياۋروپا پارلامېنتىنى جىددىي ئەندىشىگە سالماقتا. چەت ئەللەردە تۇرۇۋاتقان پائالىيەتچىلەر، مۇستەقىل تەتقىقاتچىلار، ژۇرنالىستلار ۋە ئادەتتىكى مۇھاجىرەت ئەزالىرىمۇ خىتاينىڭ بۇ دۆلەت تېررورىزمى خاراكتېرىدىكى قانۇنىنىڭ تەھدىتىگە بىۋاسىتە ئۇچرىماقتا ۋە دېموكراتىك ئەللەردىكى پىكىر ئەركىنلىكى ئېغىر خىرىسقا دۇچ كەلمەكتە¹‹ ²‹ ³. بۇ ئەھۋال مەسىلىنىڭ پەقەت خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى بولۇشتىن ھالقىپ، دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق تەرتىپىگە قىلىنغان ھۇجۇم ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسىنىڭ تۈپ مەقسىتى خىتاينىڭ 2026-يىلى ماقۇللىغان يېڭى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» قانۇنىنى ۋە ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى سىياسىي، ئىدېئولوگىيەلىك، نوپۇسشۇناسلىق ھەمدە تارىخىي ئامىللارنى ئوبيېكتىپ، ئىلمىي ئۆلچەملەر ئاساسىدا چوڭقۇر ئانالىز قىلىشتۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ ماقالە خىتاي ئاكادېمىيەسىنىڭ بايانلىرىغا يوشۇرۇنغان خاتالىقلارنى تارىخىي جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن يورۇتۇپ بېرىپ، غەرب دۇنياسىنىڭ، خۇسۇسەن ياۋروپا پارلامېنتى ۋە ب د ت نىڭ بۇ مەسىلىگە قاراتقان قانۇنىي ۋە دىپلوماتىك پوزىتسىيەسىنى ئەستايىدىللىق بىلەن مۇھاكىمە قىلىدۇ.
ئاخىرىدا، بۇ سىستېمىلىق تەھلىللەر ئارقىلىق خىتاينىڭ بۇ كەڭ كۆلەملىك ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ ئۇيغۇرلار باشچىلىقىدىكى مىللەتلەرگە ئېلىپ كېلىدىغان تۈزۈلمە خاراكتېرلىك ھالاكەتلىك ئاقىۋەتلىرى تەپسىلىي خۇلاسىلىنىدۇ. شۇنداقلا، يەرشارىۋى تەھدىتكە ئايلانغان بۇ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشلارغا تاقابىل تۇرۇش، ۋىجدان تۇتقۇنلىرىنى (ناھەقچىلىككە قارشى ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغدىغۇچىلار) قۇتۇلدۇرۇش ۋە ئېتنىك كىملىكلەرنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن خەلقئارا جەمئىيەت تاشلاشقا تېگىشلىك بولغان كونكرېت، ئەمەلىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك قەدەملەر ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
«مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» قانۇنىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ۋە قانۇنىي ئارقا كۆرۈنۈشى
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مىللىي سىياسىتىدىكى تارىخىي بۇرۇلۇش 2026-يىلى مارت ئېيىدا ماقۇللانغان «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» ئارقىلىق قانۇنىي، سىياسىي ۋە ئىجرائىيە جەھەتتىن يېڭى بىر يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. بۇ قانۇن ئارقىلىق خىتاي دۆلىتى ئۆزىنىڭ 1984-يىلىدىكى « مىللىي ئاپتونومىيە قانۇنى»دىن كەسكىن ھالدا چېكىنىپ چىققانلىقىنى دۇنياغا ئېلان قىلدى. ماھىيەتتە بۇ بۇرۇلۇش سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئۆرنەك ئېلىنغان، نامدىكى بولسىمۇ ئېتنىك ئاپتونومىيە ۋە كۆپ خىللىقنى ئېتىراپ قىلىدىغان ئەندىزىدىن، پۈتۈنلەي پەرقلىق بولغان، بىر پۈتۈن ۋە بىر تۇتاش، ئوخشاشلاشتۇرۇلغان خىتاي كىملىكىنى يارىتىشنى مەقسەت قىلغان «ئىككىنچى ئەۋلاد مىللىي سىياسەت»كە ئۆتكەنلىكنىڭ رەسمىي ۋە كەسكىن باياناتىدۇر³‹ ⁴.
بۇ كۈچلۈك سىياسىي ئۆزگىرىشنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتىنىڭ چوڭقۇر گېئوپولىتىكىلىق، ئىقتىسادىي ۋە نوپۇس ئەندىشىلىرى يوشۇرۇنغان. نۆۋەتتىكى ئىستاتىستىكىلارغا قارىغاندا، خىتاي نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن يۈزدە توقسان بىرىنى خىتايلار (خەنزۇلار) تەشكىل قىلسىمۇ، ئەمما ئېتىراپ قىلىنغان 55 مىللىي ئاز سانلىق پۈتكۈل دۆلەت زېمىنىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىغا يېقىن، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە ئىستراتېگىيەلىك بايلىق جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىم بولغان كەڭ تېررىتورىيەنى ئىگىلەيدۇ. بېيجىڭ دائىرىلىرى بۇ غايەت زور سىرتقا تۇتاشقان زېمىندا ئوخشىمىغان مەدەنىيەت، تىل، سىياسىي ۋە مىللىي ئاڭنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىنى دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا قارىتىلغان يوشۇرۇن خەۋپپ ۋە يوقىتىلىشى كېرەك بولغان تەھدىت دەپ قارايدۇ¹.
بۇ خىل دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە تەھدىت ئېڭىنىڭ كۈچىيىشىگە، نۇرغۇنلىغان سىياسىي ئانالىزلار كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، 2008-يىلى لىخاسادا ۋە 2009-يىلى ئۈرۈمچىدە يۈز بەرگەن نارازىلىق ھەرىكەتلىرى بىۋاسىتە تۈرتكە بولغان. مۇشۇ ۋەقەلەردىن كېيىن، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مىللەتلەرنى مەجبۇرىي بىر گەۋدىلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنى دۆلەتنىڭ ئەڭ ئالىي دەرىجىلىك خەۋپسىزلىك ۋە مەۋجۇتلۇق ئىستراتېگىيەسى دەرىجىسىگە كۆتۈردى. شۇڭلاشقا، 2026-يىلىدىكى بۇ ئومۇميۈزلۈك ئاسسىمىلياتسىيە قانۇنى تۇيۇقسىز ئوتتۇرىغا چىققان ھادىسە ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلار ۋە تىبەتلەر ئۈستىدە ئون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت داۋامىدا سىناق قىلىنغان سىستېمىلىق قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىدا ئومۇملاشتۇرۇلۇشى ۋە قانۇنلاشتۇرۇلۇشىدۇر³‹ ⁴.
يېڭى قانۇننىڭ ئەڭ خەتەرلىك يېرى شۇكى، ئۇ مەركىزىي ئىدېئولوگىيە بىلەن دۆلەت ئاساسىي قانۇنى ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانى پۈتۈنلەي يوق قىلىۋەتكەن بولۇپ، پارتىيەنىڭ بۇيرۇقلىرىنى بىۋاسىتە دۆلەت قانۇنىغا ئايلاندۇرغان. مەزكۇر قانۇننىڭ كىرىش سۆزىدىلا شى جىنپىڭنىڭ شەخسىي ئىدېئولوگىيەلىك شوئارلىرى كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال پارتىيە سىياسىتىنىڭ دۆلەت قانۇنى سۈپىتىدە مىللەتلەرگە مەجبۇرىي تېڭىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئارقىلىق خىتاي دۆلىتى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى»نى باھانە قىلىپ تۇرۇپ پۇقرالارنىڭ سىياسىي ئېتىقادى، دىنىي تۇرمۇشى ۋە مەدەنىيەت تاللىشىنى تولۇق ۋە قەتئىي كونترول قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولىدۇ¹‹ ³.
مەزكۇر قانۇندىكى يەنە بىر جىددىي دىققەت تارتىدىغان يادرولۇق نۇقتا مائارىپ، مەمۇرىيەت ۋە ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا خىتاي تىلىنىڭ (پۇتۇڭخۇا) بىردىنبىر ئۈستۈن تىل سۈپىتىدە قانۇنلاشتۇرۇلۇشى ۋە باشقا تىللارنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشىدۇر. بۇ بەلگىلىمە سىياسىي جەھەتتە مىللىي ئاز سانلىقلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىدا مائارىپ تەربىيەسى ئېلىش، ھۆكۈمەت بىلەن ئالاقە قىلىش ۋە سوت مەھكىمىلىرىدە ئانا تىلىنى ئىشلىتىش ھوقۇقىنى ئاساسىي جەھەتتىن ئەمەلدىن قالدۇردى. مىللىي تىللارنىڭ پەقەت ئائىلە ئىچىدىكى ئالاقە قورالىغا چۈشۈرۈپ قويۇلۇشى ۋە ئاممىۋى ساھەدىن قوغلاپ چىقىرىلىشى مىللەتلەرنىڭ كەلگۈسى ياش ئەۋلادلىرىنىڭ ئۆز مەدەنىيەت يىلتىزىدىن پۈتۈنلەي ئۈزۈلۈپ قېلىشىنى تېزلىتىدىغان، دۆلەت تەرىپىدىن پىلانلانغان سىستېمىلىق قۇرۇلمىدۇر²‹ ⁴.
بۇ مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە جەريانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي دائىرىلىرى غايەت زور مەبلەغ ئاجرىتىپ، ھەر دەرىجىلىك ناھىيە ۋە كەنتلەردە «بىر تۇتۇش خىتاي مىللىتى ئېڭى»نى سىڭدۈرۈش تۈرلىرىنى ئومۇميۈزلۈك ۋە كەڭ كۆلەمدە يولغا قويماقتا. بۇ خىل يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت، تىلنى يوقىتىش ۋە ئىدېئولوگىيە قورشاۋى دۆلەتنىڭ مەدەنىيەت بوشلۇقىنى بىر خىللاشتۇرۇش (homogenization) غايىسىنىڭ ئەمەلىي ئىجراسىدۇر. بۇنىڭ بىلەن سىياسىي، مەمۇرىي ۋە مەدەنىيەت بايلىقلىرىنىڭ ھەممىسى بىردەك ۋە مونوپول ھالەتتە خىتاي كىملىكىنىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتىدۇ ۋە باشقا مىللەتلەرنىڭ بۇ مۇستەبىت دۆلەت ئىچىدە ئۆز مەدەنىيەت مۇستەقىللىقىنى ساقلاپ قېلىش ئىمكانىيىتى قانۇنىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي تارتىۋېلىنغان ھېسابلىنىدۇ³‹ ⁴.
مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ ئىلمىي نىقابلىنىشى: ما رۇڭ ۋە مەقسەتچىل تارىخ
خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مىللەتلەرگە قاراتقان ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنى يالغان ئىلمىي ئاساس بىلەن تەمىنلەيدىغان ۋە دۇنياغا ئاقلاپ كۆرسىتىدىغان ئەڭ مۇھىم قوراللارنىڭ بىرى خىتايدىكى ئوردا ئاكادېمىكلىرى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان مىللىي جەمئىيەتشۇناسلىق نەزەرىيەلىرىدۇر. بولۇپمۇ داڭلىق جەمئىيەتشۇناس فېي شياۋتۇڭنىڭ «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىشىش» نەزەرىيەسى ۋە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى ما رۇڭنىڭ بۇنى يېڭى سىياسىي ۋەزىيەتكە ماسلاشتۇرغان ئىدىيەلىرى، خىتاي دۆلىتىنىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى «تەبىئىي ھەمكارلىشىپ ياشاش» دەپ پەردازلىشىغا ئاكادېمىك نىقاب كىيدۈرمەكتە. بۇ خىل نەزەرىيەلەر دۆلەتنىڭ ھۆكۈمرانلىق تاكتىكىسىنى ئاقلاش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ⁴‹ ⁵.
بۇ نەزەرىيەلەر تارىختىكى خىتاي بولمىغان مىللەتلەرنىڭ مەركىزىي ھۆكۈمەت تەرىپىدىن زوراۋانلىق بىلەن بويسۇندۇرۇلۇشىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئۆز زېمىنلىرىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقلىرىنىڭ تارتىۋېلىنغانلىقىنى پۈتۈنلەي كۆرمەسكە سېلىپ، ئۇنى پەقەت خىتاي مەدەنىيىتى بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى تەبىئىي يۇغۇرۇلۇش دەپ يالغان تەسۋىرلەيدۇ. ئىلمىي ۋە ئوبيېكتىپ تارىخىي جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ما رۇڭ قاتارلىقلارنىڭ بايانلىرىدا ئېغىر دەرىجىدە تېلېئولوگىيەلىك مەقسەتچىلىك ۋە ئاناكرونىستىك (تارىخنى «بۈگۈن» ئۈچۈن قايتا ياساپ چىقىش) خاراكتېرلىك ئەجەللىك خاتالىقلار مەۋجۇتتۇر. ئۇلار دۆلەتنىڭ بۈگۈنكى سىياسىي چېگرالىرىنى ئۆتمۈشنىڭ مۇقەررەر مەقسىتى قىلىپ بېكىتىۋالىدۇ².
ئۇلار خىتاي تارىخىدىكى مۇرەككەپ كۈچ مۇناسىۋەتلىرىنى، ئىشغالىيەتلەرنى ۋە بېسىۋېلىشلارنى بۈگۈنكى كۈندىكى «1.4 مىلياردلىق بىر تۇتاش جۇڭخۇا مىللىتى»نى يارىتىشنىڭ ئالدىنقى شەرتى ۋە تەبىئىي تەقەززاسى سۈپىتىدە چۈشەندۈرۈشكە ئۇرۇنىدۇ. بۇ خىل دۆلەت مەركەزلىك تارىخ يېزىقچىلىقى جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ شەكىللىنىشىنى ئەزەلدىن بېكىتىلگەن نىشان سۈپىتىدە سۈپەتلەپ، ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ مۇستەقىل تارىخىي تەرەققىياتىنى، كىملىك شەكىللىنىشىنى ۋە سىياسىي ئىرادىسىنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىدۇ ھەمدە ئۇلارنى تارىخسىز، ئىرادىسىز بىر تۈركۈمگە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ².
بۇ نەزەرىيەۋى بايانلارنىڭ ئەڭ زەھەرلىك تەرىپى شۇكى، ئۇ خەلقئارادا ئومۇملاشقان غەربچە «مىللەت» (nation) ئۇقۇمىنى خىتاي ئەمەلىيىتىگە ماس كەلمەيدۇ دەپ قەتئىي چەتكە قېقىپ، ئۇيغۇرلارنى ھەرگىزمۇ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ياكى سىياسىي ھوقۇق تەلەپ قىلالمايدىغان نوقۇل بىر «خەلق ياكى توپلۇق» (people) دەپ بېكىتىدۇ. خىتاي ئاكادېمىيەسى مىللەت كىملىكىنى سىياسىيلاشتۇرۇشتىن (politicization) ساقلىنىش ۋە مىللەتچىلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش نامى ئاستىدا، كىملىكلەرنى پۈتۈنلەي مەدەنىيەتلەشتۈرۈشكە (culturization) ۋە فولكلورلاشتۇرۇشقا يۆتكەشنى كۈچلۈك تەشەببۇس قىلىدۇ. بۇ، ئەمەلىيەتتە مىللەتلەرنىڭ ئاپتونومىيە ھوقۇقلىرىنى قانۇنىي ۋە نەزەرىيەۋى جەھەتتىن تومۇرىدىن ئۈزۈپ تاشلاش ھەرىكىتىدۇر².
نوپۇس ۋە سىياسىي كۈچ جەھەتتىن مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولغان بىر دۆلەتتە، يەنى خىتايلار %91 نى ئىگىلەيدىغان ۋە سىياسىي ھاكىمىيەتنى پۈتۈنلەي مونوپول قىلغان ۋەزىيەتتە، ما رۇڭ تەشەببۇس قىلىۋاتقان باراۋەر ئاساستىكى «ئۆزئارا ھەمكارلىشىپ ياشاش ۋە بىرلىشىش»تىن سۆز ئېچىش پۈتۈنلەي مۇمكىن ئەمەس ۋە ئەقىلگە سىغمايدىغان خىيالدۇر. كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقى بۇ قەدەر يۇقىرى بولغان ۋەزىيەتتە، بېيجىڭ ئىجرا قىلىۋاتقان «بىرلىشىش»، ئەمەلىيەتتە بىر تەرەپلىمىلىك، مەجبۇرىي ۋە زوراۋانلىق خاراكتېرىدىكى تۈزۈملەشكەن ئاسسىمىلياتسىيەدۇر. بۇ مېخانىزمدا ئاجىز مىللەتلەر كۈچلۈك ھۆكۈمران مىللەتنىڭ مەدەنىيەت قازىنىدا ئېرىتىلىپ يوقىتىلىدۇ، ئۇلارنىڭ بۇ جەرياننى رەت قىلىش پۇرسىتى ھېچقاچان بولمايدۇ².
بۇ مەزگىلدە، ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر رېئاللىق شۇكى، ئۇلار ئۈچۈن خىتاي سىياسىي قۇرۇلمىسىدا بۇزۇپ تاشلىغىلى بولمايدىغان كۆرۈنمەس بىر «ئەينەك تورۇس» (glass ceiling) مەۋجۇتتۇر. ئۇيغۇرلار مەيلى قانچىلىك دەرىجىدە خىتاي مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىپ «خىتايلىشىپ» كەتكەن ۋە پارتىيەگە سادىق بولغان تەقدىردىمۇ، ئۇلارغا سىياسىي سىستېمىدا ھەقىقىي باراۋەرلىك بېرىلمەيدۇ. دۆلەتنىڭ مەدەنىيەتلەشتۈرۈش سىياسىتى ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلارغا سىياسىي ھوقۇق ۋە باراۋەرلىك بېرىشنىڭ ۋاسىتىسى ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى تولۇق بويسۇندۇرۇش ۋە ئۆز تەقدىرى ھەققىدە سۆز قىلىش ئىرادىسىدىن مەھرۇم قالدۇرۇش ئارقىلىق، دۆلەت جازاسىدىن قۇتۇلۇشنىڭ بىر تۈرلۈك «بېجى» بولۇپ قالغان².
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، «يېڭى چىڭ تارىخى»غا ئوخشاش غەرب تارىخچىلىق ئېقىملىرىنىڭ ئوتتۇرىغا قويغان مانجۇچە ئارخىپ دەلىللىرى ۋە ئىلمىي تەتقىقاتلىرى، ما رۇڭ قاتارلىق دۆلەتچى تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى پارچىلاشقا ئۇرۇنۇۋاتقان يامان غەرەزلىك «تاشقى تەھدىت» سۈپىتىدە ئەيىبلەنمەكتە. ئىلمىي ئوبيېكتىپلىق ئۆلچىمىنى دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە قاتتىق قول ئىدېئولوگىيەلىك مەنپەئەتلەرگە قۇربان قىلىش، خىتاي ئىجتىمائىي پەن ساھەسىنىڭ ئەمەلىيەتتە مۇستەقىللىقىنى يوقاتقانلىقىنى ۋە دۆلەت تېررورىنىڭ قورالىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ².
ئىنسان ھەقلىرى كىرىزىسى ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش سىياسىتى
خىتاي دۆلىتىنىڭ بۇ سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسەتلىرى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ دىققىتىنى ۋە قاتتىق ئەيىبلىشىنى قوزغىدى. 2026-يىلى 16-ئاپرېل كۈنى، يېڭى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» قانۇنى رەسمىي كۈچكە ئىگە بولۇشتىن ئىلگىرى، ب د ت نىڭ سەككىز نەپەر مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسى بېيجىڭ ھۆكۈمىتىگە مەخسۇس ۋە جىددىي ئاگاھلاندۇرۇش خېتى يوللىدى. ئۇلار بۇ خەتتە مەزكۇر قانۇننىڭ خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە، جۈملىدىن خىتاي ئۆزى تەستىقلىغان «ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقلىرى خەلقئارا ئەھدىنامىسى» ھەمدە «بالىلار ھوقۇقى ئەھدىنامىسى»دىكى نۇرغۇنلىغان ھالقىلىق بەلگىلىمىلەرگە ئېغىر دەرىجىدە خىلاپ ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى³.
ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ بۇ يېڭى قانۇنى پەقەت يەرلىك دەرىجىدە سىناق قىلىنىۋاتقان مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە تەدبىرلىرىنى دۆلەت مىقياسىدا تېڭىلىدىغان بىر تۇتاش دۆلەت تۈزۈمىگە ئايلاندۇرۇش خەۋپىگە ئىگە. مائارىپ ساھەسى خىتاينىڭ بۇ ئاسسىمىلياتسىيە ھەرىكىتىنىڭ ئەڭ تىپىك مەيدانلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىلدى. قانۇننىڭ خىتاي تىلىنى بىردىنبىر ئاساسىي ئوقۇتۇش تىلى قىلىش تەلەپلىرى، ئاللىقاچان كەڭ كۆلەمدە ئىجرا قىلىنىۋاتقان مەجبۇرىي ياتاقلىق مەكتەپ سىستېمىسى بىلەن بىرلىشىپ، ئاز سانلىق مىللەت بالىلىرىنىڭ ئۆز تىلىدىن، مەدەنىيەت يىلتىزىدىن ۋە ئائىلىسىدىن ئۈزۈلۈپ قېلىشىنى تېزلىتىدۇ. مۇتەخەسسىسلەر خىتاينى مەجبۇرىي ياتاقلىق مەكتەپلەرنى دەرھال تاقاشقا ۋە تاقىۋېتىلگەن مىللىي تىل مەكتەپلىرىنى قايتا ئېچىشقا چاقىردى³.
يېڭى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» قانۇنى دۆلەتنىڭ بۇ زۇلۇمىنى تېخىمۇ مىكرو سەۋىيەگە، يەنى ئائىلە ۋە خۇسۇسىي تۇرمۇش بوشلۇقىغىچە كېڭەيتىپ، ئائىلىلەرنىمۇ نازارەت ئوبيېكتىغا ئايلاندۇردى. مەزكۇر قانۇننىڭ 20-ماددىسى ئاتا-ئانىلارغا ئۆز پەرزەنتلىرىنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە، ۋەتەنگە ۋە خىتاي مىللىتىگە سادىق قىلىپ تەربىيەلەش قانۇنىي مەجبۇرىيىتىنى يۈكلىگەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، قانۇننىڭ 54-ماددىسى پۇقرالارغا «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىش قىلمىشلىرىنى پاش قىلىش» ھوقۇقىنى بېرىش ئارقىلىق، جەمئىيەتتە ئۆزئارا جاسۇسلۇق قىلىش ۋە سىياسىي قورقۇنچقا تايانغان بىر ئىدېئولوگىيەلىك ئىجرا مېخانىزمىنى بەرپا قىلىپ، جەمئىيەتنىڭ ئىشەنچ قۇرۇلمىسىنى ۋەيران قىلدى³.
بۇنىڭدىن باشقا، ب د ت ئەلچىلىرى يېڭى قانۇندىكى دىننى خىتايلاشتۇرۇش (Sinicization) ماددىلىرىنى كۈچلۈك تەنقىد قىلدى. بۇ ماددىلار دىنىي ئىشلارنىڭ، ئەقىدىلەرنىڭ ۋە مۇقەددەس سورۇنلارنىڭ دۆلەت تەرىپىدىن سىستېمىلىق كونترول قىلىنىشىنى قانۇنىيلاشتۇرىدۇ. ب د ت مەخسۇس تەتقىقاتچىلىرى يەنە شەرقىي تۈركىستان ۋە باشقا رايونلاردىكى ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە سىستېمىلىق ئەمگەك كۈچى يۆتكەش پىلانلىرىنىڭ خەلقئارا جىنايەت دەرىجىسىگە، يەنى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت بولۇش تەكىتلەپ، خىتاي دائىرىلىرىنى بۇ خىل قىلمىشلىرىنى توختىتىشقا ئاگاھلاندۇردى²‹ ³.
مەزكۇر قانۇننىڭ ئەڭ كىشىنى چۆچۈتىدىغان تەرەپلىرىدىن بىرى، ئۇنىڭ 63-ماددىسىدا بەلگىلەنگەن دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش (transnational repression) ھوقۇقىدۇر. بۇ ماددا خىتاي دائىرىلىرىگە چەت ئەللەردە تۇرۇۋاتقان شەخسلەر ياكى تەشكىلاتلارنىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتقا بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغان» ھەر قانداق قىلمىشلىرىنى قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىش ھوقۇقىنى بېرىدۇ. قانۇندا نېمىنىڭ «بۇزغۇنچىلىق» ئىكەنلىكى ئېنىق بەلگىلەنمىگەنلىكى ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتى چەت ئەلدىكى ھەر قانداق بىر تىنچلىقپەرۋەر پىكىر بايان قىلىش، ئاكادېمىك تەتقىقات ياكى مەدەنىيەت پائالىيىتىنى «بۆلگۈنچىلىك» نامى بىلەن جازالاش ئۈچۈن ئۇنى قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ. بۇ، ئۇيغۇر مۇھاجىرىتىگە، تەتقىقاتچىلارغا ۋە دېموكراتىك ئەللەردىكى سۆز ئەركىنلىكىگە بىۋاسىتە قىلىنغان يەرشارىۋى تەھدىتتۇر¹‹ ³.
ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ ئىنكاسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك جازا تەدبىرلىرى
خىتاينىڭ مىللىي ئاز سانلىقلارنى سىستېمىلىق قىرغىن قىلىش خاراكتېرلىك يېڭى قانۇنى ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش تەدبىرلىرى خەلقئارا سەھنىدە، بولۇپمۇ ياۋروپا پارلامېنتىدا ئىنتايىن كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى. ياۋروپا پارلامېنتى خىتاينىڭ 2026-يىلى 12-مارت ماقۇللىغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى»غا ۋە ئېتنىك كىملىكلەرنى باستۇرۇشنى كۈچەيتىشىگە قارشى، كۆپلىگەن سىياسىي گۇرۇپپىلار قوللىغان يېڭى قارار لايىھەسىنى مۇزاكىرىگە قويدى¹‹ ².
پارلامېنتنىڭ مەزكۇر قارار لايىھەسىدە مىللىي، مەدەنىيەت، دىنىي ۋە تىل كىملىكلىرىنى قوغداشنىڭ خەلقئارالىق قانۇنلار بىلەن كاپالەتلەندۈرۈلگەن ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇق ئىكەنلىكى ئالاھىدە كۆرسىتىلدى. ياۋروپا سىياسىي ئانالىزچىلىرى خىتاي دۆلىتىنىڭ بۇ قانۇن ئارقىلىق دۆلەت ئامانلىقىنى باھانە قىلىپ تۇرۇپ مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىنى قانۇنىيلاشتۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە ئىچكى موڭغۇل قاتارلىق جايلاردىكى مىللەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇقلىرىنى ئېغىر زىيانغا ئۇچرىتىۋاتقانلىقىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى¹‹ ².
ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ بۇ قارارى پەقەتلا دىپلوماتىك تەنقىد بىلەن چەكلەنمەي، بەلكى بىر يۈرۈش كونكرېت تەدبىرلەرنىمۇ ئوتتۇرىغا قويدى. پارلامېنت خىتاي دائىرىلىرىنى يېڭىدىن ئېلان قىلىنغان بۇ زۇلۇم قانۇنىنى دەرھال بىكار قىلىشقا ياكى خەلقئارا ئۆلچەملەرگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇشقا چاقىردى. بۇنىڭدىن سىرت، مائارىپتا ئانا تىلنىڭ قاتتىق چەكلىنىشى ۋە تىبەت بۇددىزمىنىڭ ئىزباسارلىق ئىشلىرىغا دۆلەتنىڭ بىۋاسىتە قول تىقىشى پارلامېنت تەرىپىدىن شىددەت بىلەن ئەيىبلەندى¹‹ ².
پارلامېنت لايىھەسىدىكى خىتاينى چۆچۈتىدىغان ئەڭ گەۋدىلىك تەلەپلەرنىڭ بىرى جازا مېخانىزمىنى ئىشقا سېلىش توغرىسىدىكى قەدەملەردۇر. ياۋروپا پارلامېنتى ياۋروپا ئىتتىپاقى كېڭىشىدىن مەزكۇر «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» قانۇنىنى تۈزىگەن ۋە ئىجرا قىلىشقا مەسئۇل بولغان بارلىق خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قارشى «ياۋروپا ئىتتىپاقى يەرشارىۋى كىشىلىك ھوقۇق جازا تۈزۈمى»نى قوزغىتىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ ھەرىكەت، خىتاينىڭ مەدەنىيەت يوقىتىش قىلمىشلىرىغا قارشى غەرب دۇنياسىنىڭ تېخىمۇ ئەمەلىي قەدەملەرنى بېسىش ئىرادىسىنىڭ ئىپادىسىدۇر⁴.
بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ چەت ئەللەردىكى پائالىيەتچىلەرنى ۋە ئۇيغۇر، تىبەت مۇھاجىرەت دۇنياسىنى قورقۇتۇش مەقسىتىدە چىقارغان دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش بەلگىلىمىلىرى ياۋروپا ئىگىلىك ھوقۇقىغا ۋە پىكىر ئەركىنلىكىگە قىلىنغان ئېغىر خىرىس سۈپىتىدە باھالاندى. ياۋروپا پارلامېنتى بۇ خىرىسقا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن بارلىق ئەزا دۆلەتلەرنى خىتاي بىلەن بولغان ئۆتكۈزۈپ بېرىش (extradition) شەرتنامىلىرىنى دەرھال توڭلىتىشقا چاقىردى¹‹ ².
بۇ مۇھاكىمە جەريانىدا خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك جىنايەتلىرىمۇ كۈچلۈك ئەيىبلەندى. خۇلاسە قىلغاندا، ياۋروپا پارلامېنتى بۇ قارارلار ئارقىلىق، ساخاروف مۇكاپاتى ساھىبى ئىلھام توختى باشلىق بارلىق ۋىجدان تۇتقۇنلىرىنى شەرتسىز قويۇپ بېرىشكە چاقىرىپ، خىتاينىڭ بۇ قانۇننى ئىجرا قىلىشى ياۋروپا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرگە ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى¹‹ ².
خۇلاسە
يۇقىرىدا ئېلىپ بېرىلغان ئۇنىۋېرسال ئانالىزلار شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، خىتاي مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن 2026-يىلى ماقۇللانغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» نوقۇل بىر ئىچكى باشقۇرۇش تەدبىرى ئەمەس. ئەكسىچە، بۇ دۆلەت ئاپپاراتى، ئاكادېمىك تەتقىقاتلار ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت باستۇرۇش مېخانىزمىنىڭ بىرلىشىشى ئارقىلىق مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى قانۇنلاشتۇرغان سىستېمىلىق يوقىتىش لايىھەسىدۇر¹‹ ⁴.
خىتاي دۆلەتچى جەمئىيەتشۇناسلارنىڭ مىللەتلەر كىملىكىنى «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» ئۇرۇنۇشلىرى ئەمەلىيەتتە تەڭپۇڭسىزلىق ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئېتنو-مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا كىيدۈرۈلگەن ئىلمىي نىقابتۇر. ئۇيغۇرلار رېئاللىقتا ئۇچراۋاتقان «ئەينەك تورۇس» مەسىلىسى دۆلەتنىڭ تەلەپ قىلىۋاتقىنىنىڭ ھەرگىزمۇ ھەمكارلىشىپ ياشاش ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئۇيغۇر، تىبەت ۋە باشقا مىللەتلەرنى ئۆز ئانا تىلى ۋە ئىرادىسىدىن مەھرۇم قالدۇرۇپ، ئۇلارنى تارىخ سەھنىسىدىن سۈپۈرۈپ تاشلاش ئىكەنلىكىنى تولۇق ئىسپاتلايدۇ⁴‹ ⁵.
بۇ زۇلۇم سىياسىتىنىڭ ئەڭ خەتەرلىك يۆنىلىشى ئۇنىڭ خىتاي چېگراسىدىن ھالقىپ چىقىپ دۇنياۋى باستۇرۇش تورىغا ئايلىنىشى بولۇپ، بۇ خەلقئارا قانۇن ۋە دېموكراتىك ئەللەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئوچۇق خىرىستۇر. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ سىگناللىرى ۋە ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ جازا لايىھەلىرى، بۇ فاشىستىك قانۇنغا قارشى كۆتۈرۈلگەن ھەققانىي ئىنكاسلارنىڭ ئىپادىسىدۇر¹‹ ²‹ ³.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى چۈشى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قايتىپ كەلمەس بىر ھالاكەت ۋە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشتىكى ھايات – مامات خىرىسىدۇر. دۇنيا جامائەتچىلىكى ئەمدى پەقەت دىپلوماتىك ئەيىبلەش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىملىرىنى توختىتىش ۋە جىنايەتچى ئەمەلدارلارغا كونكرېت جازا يۈرگۈزۈشتەك ئەمەلىي تەدبىرلەرنى كۈچكە ئىگە قىلىشى شەرت. پەقەت مۇشۇنداق كەسكىن قارشىلىق كۆرسىتىلگەندىلا، خىتاينىڭ قىرغىنچىلىق ھەرىكىتىگە ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرغىلى بولىدۇ.
مەنبەلەر:
1. European Parliament. (2026, April 29). Joint motion for a resolution on the new Chinese law on ›ethnic unity and progress‹ and the intensified suppression of ethnic identities (Document No. RC-B10-0216/2026/REV1).
2. European Parliament. (2026, April 28). Motion for a resolution on new Chinese law on ›ethnic unity and progress‹ and the intensified suppression of ethnic identities (Document No. B10-0232/2026).
3. International Service for Human Rights (ISHR). (2026, April 29). UN experts warn new ›ethnic unity‹ law in China risks entrenching forced assimilation.
4. Uyghur Research Institute. (2026, April 22). China’s «ethnic unity» plan and the eradication of ethnic identities خىتاينىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» پىلانى ۋە ئېتنىك كىملىكلەرنىڭ يوقىتىلىشى.
5. Uyghur Research Institute. (2025, December 29). Coexistence or hegemonic assimilation? China’s official historical narratives and Uyghur policy ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
