ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى برۇكىڭس ئىنستىتۇتىنىڭ جون ل. تورنتون خىتاي تەتقىقات مەركىزى تەييارلاپ سۇنىدىغان «The Beijing Brief» ناملىق پودكاست پىروگراممىسىنىڭ 2026-يىلى 18-ئاۋغۇست ئېلان قىلىنغان «تەيۋەن قانچىلىك بىخەتەر؟ تەيبېينىڭ نۇقتىئىنەزىرى» «How Secure Is Taiwan? The View from Taipei» ناملىق مەخسۇس سۆھبىتىدۇر. بۇ سۆھبەت تەيۋەندىكى بىر ھەپتىلىك تەتقىقات زىيارىتى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، تەيىېيدا خاتىرىلەنگەن. مېھمان كەيتلىن تالمادج ماسساچۇسېتس تېخنولوگىيە ئىنستىتۇتىنىڭ سىياسىي پەنلەر دوتسېنتى، شۇنداقلا برۇكىڭس ئىنستىتۇتى تاشقى سىياسەت ساھەسىنىڭ تەكلىپ قىلىنغان ئالىي تەتقىقاتچىسى بولۇپ، ئۇنىڭ تەتقىقاتلىرى يادرو ھۈركۈتۈش، ھەربىي جىددىيلىكنىڭ كۈچىيىشى، پۇقرالار ۋە ھەربىيلەر مۇناسىۋىتى، ئامېرىكىنىڭ ھەربىي ھەرىكىتى ۋە ئىستراتېگىيەسى، شۇنداقلا ئاسىيا بىخەتەرلىكى مەسىلىلىرىگە مەركەزلەشكەن.
سۆھبەتكە رىياسەتچىلىك قىلغان جوناتان ئا. سىن برۇكىڭس ئىنستىتۇتى تاشقى سىياسەت تەتقىقاتى بويىچە مايكىل ھ. ئارماكوست كافېدراسىنىڭ مەسئۇلى ۋە جون ل. تورنتون خىتاي تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسىدۇر. رايان خاس بولسا مەزكۇر خىتاي تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇدىرى، تاشقى سىياسەت ۋە ئاسىيا سىياسىتى تەتقىقاتى ساھەسىدىكى ئالىي تەتقىقاتچى، شۇنداقلا تەيۋەن تەتقىقاتى بويىچە چېن-فۇ ۋە سېسىليا يېن كۇ كافېدراسىنىڭ مەسئۇلىدۇر. ئۇلار زىيارەت جەريانىدا تەيۋەننىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك رەھبەرلىرى، ئىككى ئاساسلىق سىياسىي پارتىيە ۋەكىللىرى، مۇداپىئە ۋە تور بىخەتەرلىكى مۇتەخەسسىسلىرى، جامائەت پىكرى تەتقىقاتچىلىرى، شۇنداقلا يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە تېخنىكا ساھەسىدىكى رەھبەرلەر بىلەن كۆرۈشكەن. شۇڭا، بۇ سۆھبەت ۋاشىنگتوندىكى ئادەتتىكى پەرەزلەرنىلا ئەمەس، بەلكى تەيبېيدىكى بىۋاسىتە تەسىرات ۋە كۆپ قاتلاملىق قاراشلارنىمۇ ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
تەيۋەن مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىق ئەھمىيىتى پەقەت خىتاي بىلەن تەيۋەن ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي تالاش-تارتىشلار ياكى تەيۋەن بوغۇزىدا يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان ھەربىي توقۇنۇش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. تەيۋەن بىر تەرەپتىن شەرقىي ئاسىيادىكى ئەڭ سەزگۈر بىخەتەرلىك نۇقتىلىرىنىڭ بىرى بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن دۇنيا يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە يۇقىرى تېخنىكا تەمىنات زەنجىرىنىڭ مەركىزىدىكى ئارالدۇر. سۆھبەتچىلەر دەل مۇشۇ ئىككى ساھەنىڭ ئۆزئارا زىچ باغلانغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ: تەيۋەننىڭ تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش كۈچى ئۇنىڭ بىخەتەرلىكىگە، بىخەتەرلىكى بولسا ئۆز نۆۋىتىدە تېخنىكا ئىقتىدارىنىڭ سىجىللىقىغا تايىنىدۇ.
بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، سۆھبەتنىڭ مەركىزىدىكى سوئال «خىتاي تەيۋەنگە قاچان ھۇجۇم قىلىدۇ؟» دېگەن يەككە پەرەزدىنلا ئىبارەت ئەمەس. بۇ يەردىكى تېخىمۇ مۇھىم سوئاللار شۇكى، تەيۋەن ئۆزىنىڭ خەۋپ مۇھىتىنى قانداق كۆرۈۋاتىدۇ؟ قانداق مۇداپىئە ئىسلاھاتلىرىنى يولغا قويۇۋاتىدۇ؟ كۈلرەڭ رايون بېسىمى بىلەن ئومۇميۈزلۈك تاجاۋۇز خەۋپى ئارىسىدىكى پەرقنى قانداق بىر تەرەپ قىلىۋاتىدۇ؟ شۇنداقلا، ۋاشىنگتون بۇ رېئاللىقنىڭ قايسى تەرەپلىرىنى تولۇق چۈشەنمەيۋاتىدۇ؟ سۆھبەتنىڭ سىياسىي قىممىتى دەل مۇشۇ «يەرلىك قاراش» بىلەن «ۋاشىنگتون قارىشى» ئارىسىدىكى پەرقنى ئېچىپ بېرىشىدە گەۋدىلىنىدۇ.
سۆھبەتتىن چىقىرىلغان ئاساسلىق سىياسىي يەكۈن شۇكى، تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىنى مەلۇم بىر «ھەل قىلغۇچ يىل»غا باغلاپ چۈشەندۈرۈش يېتەرلىك ئەمەس. تەيۋەن بىر تەرەپتىن، كەلگۈسىدىكى چوڭ ھەربىي توقۇنۇشقا تەييارلىق قىلىشى كېرەك. يەنە بىر تەرەپتىن، نۆۋەتتە داۋاملىشىۋاتقان كۈلرەڭ رايون بېسىمى، دېڭىزدىكى مەجبۇرلاش، ئىقتىسادىي قىستاش شۇنداقلا سىياسىي ۋە پسىخولوگىيەلىك بېسىملارغا تاقابىل تۇرۇشى كېرەك. تەيۋەننىڭ ھەقىقىي بىخەتەرلىك مەسىلىسى دەل مۇشۇ ئىككى خەۋپ قاتلىمى ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى قانداق ساقلاشتا ياتىدۇ.
2027-يىل ۋەھىمىسى ۋە 2028-يىلدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى: ۋاقىت ھەققىدىكى ئىككى خىل قاراش
يېقىنقى يىللاردا، ۋاشىنگتوندىكى تەيۋەن مەسىلىسىگە ئائىت مۇنازىرىلەردە 2027-يىلىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلدى. بۇ قاراشتا، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىش مۇساپىسى شى جىنپىڭنىڭ سىياسىي نىشانلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ، 2027-يىلى خىتاينىڭ تەيۋەنگە قارشى ھەربىي ھەرىكەت قوللىنىش ئېھتىمالى ئالاھىدە يۇقىرى بولغان «خەتەر پەنجىرىسى» سۈپىتىدە تەسۋىرلەندى. ئەمما، تالمادجنىڭ تەيۋەن زىيارىتىدىن ئالغان تەسىراتىغا قارىغاندا، تەيۋەنلىكلەر خەۋپسىزلىك مۇھىتىغا بىپەرۋا قارىمىسىمۇ، «2027-يىلى چوقۇم ھەل قىلغۇچ يىل بولىدۇ» دېگەن قاراشقا ۋاشىنگتوندىكىدەك مەھكەم باغلانمىغان. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، تەيۋەن تەرەپ قىسقا مۇددەتلىك بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشتىن كۆرە، كۈلرەڭ رايوندىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بېسىمغا تېخىمۇ بىۋاسىتە دۇچ كەلمەكتە.
جوناتان سىن بۇ نۇقتىدا، 2028-يىلىنى تېخىمۇ مۇھىم بىر سىياسىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ پەرەز قىلىدۇ. ئۇنىڭ تەھلىلىچە، شى جىنپىڭ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ قورال-ياراغ ۋە «قاتتىق دېتال» تەرەققىياتىدىن كۆرە، قوماندانلىق تۈزۈلمىسى، تەشكىلىي ئىقتىدار ۋە «يۇمشاق دېتال» مەسىلىلىرىدىن بەكرەك نارازى. سۆھبەتتە، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك قوماندانلىق قاتلىمىدىكى كەڭ كۆلەملىك تازىلاش ھەرىكىتى دەل مۇشۇ مەسىلە بىلەن باغلاپ چۈشەندۈرۈلىدۇ. سىننىڭ قارىشىچە، قوماندانلارنى كەڭ كۆلەملىك تازىلاش ھەرىكىتى يېقىن كەلگۈسىدە يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان زور ھەربىي كىرىزىس بىلەن ماس كەلمەيدىغان تەشكىلىي ھادىسىدۇر.
بىراق، بۇ يەردە پاكىت بىلەن پەرەزنى ئېنىق ئايرىش زۆرۈر. ئارمىيە رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى ئۆزگىرىش بىر رېئال ھادىسە، لېكىن «بۇ ئەھۋال شى جىنپىڭنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە تەيۋەنگە قارشى چوڭ ھەربىي ھەرىكەت پىلانى يوقلۇقىنى كۆرسىتىدۇ» دېگەن يەكۈن پەقەت سىننىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەھلىلىدۇر. ئۇ ئۆزىمۇ 2028-يىلىنى تاجاۋۇز باشلىنىدىغان ۋاقىت دەپ كۆرسەتمەيدۇ. ئۇنىڭچە، 2028-يىلى شى جىنپىڭنىڭ تەيۋەن سىياسىتىنى قايتا باھالايدىغان ۋاقتى بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى ئۇ چاغدا تەيبېيدا گومىنداڭنىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا قايتىپ كېلىدىغانلىقى ياكى دېموكراتىك تەرەققىيات پارتىيەسىنىڭ يەنە بىر نۆۋەت ھاكىمىيەت يۈرگۈزىدىغانلىقى ئايدىڭلىشىدۇ.
تالمادجنىڭ ھەربىي ۋە تەشكىلىي باھاسى بولسا، بۇ خەتەرلىك ۋاقىت پەنجىرىسىنىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن بولۇشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭچە، يۇقىرى دەرىجىلىك قوماندانلارنى ۋەزىپىسىدىن ئېلىۋېتىش بىر مەسىلە بولسا، مۇرەككەپ بىرلەشمە ھەربىي ھەرىكەتلەرگە قوماندانلىق قىلالايدىغان ئىستراتېگىيەلىك يۈكسەكلىكتىكى ئوفىتسېرلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقىش پۈتۈنلەي باشقا بىر مەسىلىدۇر. تەيۋەن بوغۇزىدىن ئۆتۈپ كەڭ كۆلەملىك ھەرىكەت ئېلىپ بېرىشقا ئوخشاش ئىنتايىن مۇرەككەپ مەشغۇلاتلارنى پىلانلاش ۋە باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى قايتا يېتىلدۈرۈش ئۈچۈن ئۇزۇن ۋاقىت كېتىدۇ. شۇڭا، سۆھبەتتە تىلغا ئېلىنغان بۇ «ۋاقىت پەنجىرىسى» بىر خاتىرجەملىك دەۋرى بولماستىن، بەلكى تەيۋەننىڭ مۇداپىئە تۈزۈلمىسىنى تېزدىن ئۆزگەرتىشى ئۈچۈن قولغا كەلتۈرگەن نىسپىي پۇرسىتىدۇر.
ئومۇميۈزلۈك تاجاۋۇز قىلىشتىن بۇرۇنقى خەۋپ: كۈلرەڭ رايون بېسىمى ۋە مەجبۇرلاش سىياسىتى
بۇ سۆھبەت ۋاشىنگتون بىلەن تەيبېي ئوتتۇرىسىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك تونۇش پەرقلىرىنىڭ بىرىنى «خەۋپ دەرىجىسىنى قانداق ئايرىش» مەسىلىسىدە كۆرۈپ يېتىدۇ. ۋاشىنگتوننىڭ دىققىتى كۆپىنچە ئومۇميۈزلۈك تاجاۋۇز قىلىش سېنارىيەسىگە مەركەزلەشكەن بولسا، تەيۋەن كۈندىلىك تۇرمۇشتا كۈلرەڭ رايون ھەرىكەتلىرى، قامال قىلىش ياكى «كارانتىن» خاراكتېرلىك مەجبۇرلاش ۋە دېڭىزدىكى بېسىملارغا بىۋاسىتە دۇچ كەلمەكتە. تالمادجنىڭ قارىشىچە، ئومۇميۈزلۈك تاجاۋۇز قىلىش ئەڭ خەتەرلىك سېنارىيە بولسىمۇ، بۇ ئۇنىڭ مۇقەررەر ھالدا يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى ئەڭ يۇقىرى سېنارىيە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ.
سۆھبەتتە، يېقىنقى مەزگىلدە ھاۋا تەۋەلىكىدىكى بەزى بېسىملار نىسبەتەن ئازايغان بولسىمۇ، دېڭىز ساھەسىدىكى خەۋپنىڭ كۈچەيگەنلىكى، جۈملىدىن خىتاي دېڭىز ۋەزىپە ئۆتەش كۈچلىرىنىڭ تەيۋەننىڭ شەرقىي قىرغاقلىرى ئەتراپىدىكى پائالىيىتىنىڭ كۆپەيگەنلىكى تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇ خىل ھەرىكەتلەر رەسمىي ئۇرۇش ئېلان قىلماي تۇرۇپمۇ تەيۋەننىڭ دېڭىز قاتنىشىنى، ھۆكۈمەتنىڭ كىرىزىس باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى ۋە جەمئىيەتنىڭ قارشىلىق ئىرادىسىنى سىنايدۇ. شۇڭا، كۈلرەڭ رايوندىكى بېسىملار «ئۇرۇش دەرىجىسىگە يەتمىگەن» بولسىمۇ، سىياسىي ۋە پسىخولوگىيەلىك جەھەتتە ئۇزاق مۇددەتلىك ئېغىر بېسىم پەيدا قىلىدۇ.
بۇ يەردە، ئومۇميۈزلۈك تاجاۋۇز قىلىش بىلەن مەجبۇرلاش ئارىسىدىكى پەرقنى ئايرىش ئىنتايىن مۇھىم. تاجاۋۇز قىلىش سىنارىيەسىدە، تەيۋەننىڭ تاللاش دائىرىسى بىۋاسىتە ھەربىي كۈچ تەرىپىدىن تارىيىدۇ. قامال قىلىش ياكى كۈلرەڭ رايون بېسىمىدا بولسا، بېيجىڭنىڭ نىشانى تەيۋەننى مەلۇم سىياسىي يولغا مېڭىشقا مەجبۇرلاش ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئىقتىسادىي چىدامچانلىقىنى، جەمئىيەتنىڭ سەۋر-تاقىتىنى ۋە سىياسىي ئىرادىسىنى تەدرىجىي سىناش بولۇشى مۇمكىن. بۇنداق سېنارىيەدە، تەيۋەننىڭ «قانچىلىك ئازاب ۋە بەدەلگە چىداشقا رازى بولىدىغانلىقى» بىخەتەرلىك ھېساباتىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىدۇ.
ئامېرىكا سىياسىتىدىكى پارادوكس دەل مۇشۇ يەردە كۆرۈلىدۇ. ئەگەر ۋاشىنگتون بارلىق كۈچىنى كەلگۈسىدىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئۇرۇش سىنارىيەسىگىلا مەركەزلەشتۈرۈپ، ئىتتىپاقداشلىرى نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان تۆۋەن دەرىجىلىك بېسىملارغا سەل قارىسا، ئۇنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك بىخەتەرلىك ۋەدىسىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى زەئىپلىشىپ قېلىشى مۇمكىن. سىن بۇ مەسىلىنىڭ پەقەت تەيۋەنگىلا ئەمەس، بەلكى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ۋە شەرقىي خىتاي دېڭىزىدىكى ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكىمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. سۆھبەتتە ياپونىيە، فىلىپپىن ياكى باشقا رايون دۆلەتلىرىنىڭ تەيۋەن سىياسىتى ئايرىم ۋە تەپسىلىي تەھلىل قىلىنمىغانلىقتىن، پەقەت مۇشۇ مەنبەگىلا تايىنىپ ئۇلارنىڭ كونكرېت پوزىتسىيەسى ھەققىدە كەڭ يەكۈن چىقىرىش مۇۋاپىق بولمايدۇ.
تەيۋەننىڭ مۇداپىئە ئىسلاھاتى: توغرا ئىدىيەدىن ئەمەلىي ئىقتىدارغىچە
بۇ سۆھبەتنىڭ ۋاشىنگتوندىكى بەزى خاتا قاراشلارغا قىلغان ئەڭ مۇھىم تۈزىتىشى «تەيۋەن ئۆزى دۇچ كېلىۋاتقان خەۋپنى چۈشەنمەيدۇ» دېگەن قاراشقا قارىتىلغان. تالمادجنىڭ باھاسىچە، تەيۋەننىڭ مۇداپىئە ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى ساھەسىدىكى مۇتەخەسسىسلىرى ئارىسىدا ئاسسىمېترىك مۇداپىئەگە ئۆتۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى ھەققىدە خېلى پىشقان ئورتاق تونۇش بار. بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەسىلە خەۋپنى تونۇش ياكى تونۇماسلىق ئەمەس، بەلكى بۇ تونۇشنى رېئال خامچوتقا، قورال-ياراغ سېتىۋېلىشقا، ھەربىي مەشىققە، دۆلەت ئىچىدىكى ئىشلەپچىقىرىشقا ۋە ھەربىي دوكترىنغا ئايلاندۇرۇش مەسىلىسىدۇر.
تەيۋەن سىياسىتىدىمۇ مۇداپىئە مەسىلىسىنىڭ دىققەت مەركىزىگە ئۆتكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. سۆھبەتچىلەر ئالاھىدە مۇداپىئە خامچوتىدا قايسى تۈرلەرنىڭ قالدۇرۇلۇپ، قايسىلىرىنىڭ چىقىرىۋېتىلگەنلىكى ھەققىدىكى مۇنازىرىلەرنىڭ سىياسىي رەھبەرلەرنىڭ دىققىتىنى كۈچلۈك جەلپ قىلغانلىقىنى بايقىغان. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، بۇ ھالەت يېڭى سىياسىي ئەۋلادلار ئارىسىدىمۇ خەۋپكە نىسبەتەن جىددىي قاراشنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىراق، سىياسىي جەھەتتىن يۈكسەك دىققەت بېرىلىشى ئىسلاھاتنىڭ ئۆزلۈكىدىنلا ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.
مۇداپىئە ئىسلاھاتىدىكى ئەڭ چوڭ سىناق ئۇنىڭ ئىجرا قىلىنىش باسقۇچىدا بولۇپ، ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى ساھەسى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. گەرچە ئۇكرائىنا ۋە ئىرانغا چېتىشلىق توقۇنۇشلار ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلارنىڭ ئاسسىمېترىك مۇداپىئەدىكى رولىنى تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرغان بولسىمۇ، تەيۋەندىكى سىياسىي بۆلۈنۈشلەر دۆلەت ئىچىدە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ئىشلەپچىقىرىشقا قارىتىلغان ئۇزاق مۇددەتلىك مەبلەغ سېلىش پىلانىنىڭ تولۇق يولغا قويۇلۇشىغا توسالغۇ بولماقتا. بۇ مەسىلىدە تەيۋەننىڭ تېخنىكا ۋە ياساش ئىقتىدارىدىن بەكرەك، ئۇنىڭ سىياسىي قارارلارنى ئۇزاق مۇددەتلىك سانائەت ئىقتىدارىغا ئايلاندۇرۇش قابىلىيىتى سىناققا دۇچ كەلمەكتە.
بۇ سۆھبەتتە، «پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ چىدامچانلىقى» مۇ مۇھىم ئورۇندا مۇھاكىمە قىلىنغان. قامال قىلىش، مەجبۇرلاش ياكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان كىرىزىسلارغا قارشى تۇرۇش پەقەت قورال-ياراغ سېتىۋېلىشقىلا تايانمايدۇ، بەلكى ئۇ زاپاس تەمىناتنى كۆپەيتىش، مۇھىم ئۇل ئەسلىھەلەرنى مۇستەھكەملەش، سىستېمىلارنى تارقاقلاشتۇرۇش ۋە پۇقرالار جەمئىيىتىنى كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇشقا تەييارلاشنىمۇ تەلەپ قىلىدۇ. تەيۋەن گەرچە بۇ ساھەدە مەلۇم ئىلگىرىلەشلەرنى قولغا كەلتۈرگەن بولسىمۇ، سۆھبەتچىلەر قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنىڭ يەنىلا ئىنتايىن كۆپلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، پەقەت زامانىۋى قورال ياكى ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلارنى سېتىۋېلىشنىڭ ئۆزىلا يېتەرلىك ئەمەس. بۇ قوراللارغا ماس كېلىدىغان ھەرىكەت ئۇقۇمى، ھەربىي دوكتىرىن، قوماندانلىق تۈزۈلمىسى ۋە رېئال ئۇرۇش پىلانى بولمىسا، يالغۇز تېخنىكىنىڭ ئۆزى ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈككە ئايلىنالمايدۇ. شۇڭا، تەيۋەننىڭ ھەقىقىي مۇداپىئە ئۆزگىرىشىنى قورال-ياراغ سانى بىلەن ئەمەس، بەلكى قورال، مەشق، دوكتىرىن ۋە قوماندانلىقنى بىر پۈتۈن سىستېمىغا ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارى بىلەن ئۆلچەش كېرەك. تالمادج تەكىتلىگەندەك، «تەيۋەن بۇ يىل ئۆتكەن يىلدىكىدىن كۆپرەك ئىش قىلدىمۇ؟» دېگەن سوئالدىن كۆرە، «تەيۋەننىڭ قىلغانلىرى خىتاينىڭ ئۆتكەن يىلدىن بۇيان ئاشۇرغان ھەربىي ئىقتىدارىغا تاقابىل تۇرۇشقا يېتەمدۇ؟» دېگەن سوئال تېخىمۇ مۇھىمدۇر.
يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، ئامېرىكا ۋە «ئۆز ئۆزىمىزنى قوغداش» روھى
تەيۋەننىڭ مۇداپىئە ئىسلاھاتىنى ئۇنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. سۆھبەتتە، تەيۋەننىڭ خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقىغا سالىدىغان بىۋاسىتە مەبلىغىنىڭ ئۆتكەن ئون يىل ئىچىدە زور دەرىجىدە تۆۋەنلەپ، ھازىر بىر پىرسەنتكىمۇ يەتمەيدىغانلىقى ئېيتىلغان. بىخەتەرلىك نۇقتىسىدىن ئالغاندا، بۇ ئەھۋال خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنى ئازايتىدۇ، ئەمما يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقا مۇداپىئە تېخنىكىلىرى ئۈچۈن خىتايدىن سىرت يېڭى تەمىنات زەنجىرى قۇرۇش تەننەرخىنى ئۆرلىتىۋېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سۆھبەتچىلەر تەيۋەن ئىقتىسادىنىڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە سۈنئىي ئەقىل (AI) دولقۇنىدىن پايدىلىنىپ كۈچلۈك ئېشىش ۋەزىيىتىنى نامايان قىلىۋاتقانلىقىنىمۇ تىلغا ئالغان.
ئامېرىكا-تەيۋەن مۇناسىۋىتىدە نۆۋەتتە ئۈچ خىل يۆنىلىش بىرلا ۋاقىتتا مەۋجۇت بولۇپ تۇرماقتا. بىرىنچىسى، سۈنئىي ئەقىل ساھەسىنىڭ گۈللىنىشى ۋە ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ تەيۋەن ئۆزەكلىرىگە (يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرگە) بولغان ئېھتىياجىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، ئىككى تەرەپ ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنىڭ تېز سۈرئەتتە كۈچىيىشى؛ ئىككىنچىسى، سۆھبەتچىلەر ئومۇمىي جەھەتتىن نورمال دەپ باھالىغان مۇداپىئە مۇناسىۋىتىنىڭ داۋاملىشىشى؛ ئۈچىنچىسى بولسا، تەيۋەن جەمئىيىتىدە ئامېرىكىنىڭ سىياسىي ۋەدىسىگە قارىتا داۋاملىشىۋاتقان ئەندىشە ۋە گۇماندۇر. سۆھبەتچىلەرنىڭ تەسىراتىغا قارىغاندا، دەل مۇشۇ سىياسىي ئىشەنچ مەسىلىسى ۋاشىنگتون بىلەن تەيبېي ئارىسىدىكى ئەڭ سەزگۈر تېمىلارنىڭ بىرىگە ئايلانغان.
بۇ ئەندىشىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك سىمۋوللىرىدىن بىرى، سۆھبەتتە تىلغا ئېلىنغان 14 مىليارد دوللارلىق قورال سېتىپ بېرىش پىلانىنىڭ كېچىكتۈرۈلۈشىدۇر. سۆھبەتچىلەرنىڭ تەھلىلىچە، بېيجىڭنىڭ نارازىلىقىدىن ئەنسىرەپ قورال سېتىش قەدىمىنى ئاستىلىتىش، تەيۋەن خەلقىدە «ئامېرىكا ھەقىقەتەن قانچىلىك ئىشەنچلىك؟» دېگەن سوئالنى كۈچەيتىۋېتىدۇ. ئۇلار بۇ خىل كېچىكتۈرۈشنى شى جىنپىڭ بىلەن دونالد ترامپ ئارىسىدا ئۆتكۈزۈلۈشى مۇمكىن بولغان كېيىنكى ئۇچرىشىش ئالدىدىكى ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ھېساباتلىرى بىلەنمۇ باغلاپ چۈشەندۈرىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ نۇقتىلارنى مۇستەقىل پاكىتتىن كۆرە، سۆھبەتچىلەرنىڭ شەخسىي سىياسىي باھاسى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىشقا توغرا كېلىدۇ.
قىزىقارلىق يېرى شۇكى، ئامېرىكىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى توغرىسىدىكى شەك-شۈبھىلەر تەيۋەن جەمئىيىتىنى پاسسىپلىققا ئەمەس، بەلكى «ئۆز مۇداپىئەمىزگە ئۆزىمىز مەسئۇل بولۇشىمىز كېرەك» دېگەن مۇستەقىل قاراشقا ئىتتىرىۋاتقاندەك كۆرۈنىدۇ. سۆھبەتتە تىلغا ئېلىنغان جامائەت پىكرى تەكشۈرۈشلىرى ۋە تەيۋەندىكى كۆرۈشۈشلەرنىڭ نەتىجىسىگە قارىغاندا، مۇتلەق كۆپ ساندىكى تەيۋەنلىكلەر ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىشنى خالايدۇ. بىۋاسىتە مۇستەقىللىق جاكارلاشنى ياكى خىتاي بىلەن بىرلىشىشنى ئىزدەۋاتقانلار ئاساسىي ئېقىمغا ۋەكىللىك قىلمايدۇ. بىراق، مەجبۇرلاش ياكى ھۇجۇمغا ئۇچرىغان ئەھۋالدا، ئۇلارنىڭ ئۆز جەمئىيىتىنى قوغداش ئىرادىسىنىڭ ئىنتايىن كۈچلۈك ئىكەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن.
بۇ نۇقتا تەيۋەننىڭ مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. ئەگەر مۇداپىئەنىڭ ئاساسى پەقەت «ئامېرىكا كېلىپ تەيۋەننى قوغدايدۇ» دېگەن پەرەزگىلا قۇرۇلغان بولسا، ئامېرىكىدىكى ھەر بىر قېتىملىق سىياسىي ئۆزگىرىش تەيۋەن بىخەتەرلىكىگە تەۋرىنىش ئېلىپ كېلىدۇ. ئەمما تەيۋەن ئۆزىنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنى، جەمئىيەتنىڭ چىدامچانلىقىنى ۋە تاجاۋۇزچىغا ئېغىر بەدەل تۆلىتىش قۇدرىتىنى ئاشۇرسا، بېيجىڭنىڭ ھېساباتى «ئامېرىكا ئارىلىشامدۇ؟» دېگەن ئاددىي سوئالدىن، «تەيۋەننى مەجبۇرلاش ياكى بېسىۋېلىشنىڭ بەدىلى قانچىلىك ئېغىر بولىدۇ؟» دېگەن تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە قىيىن سوئالغا ئايلىنىدۇ.
ئۇكرائىنا ۋە ئىراندىن بېيجىڭنىڭ تەيۋەن پارادوكسىغىچە
سۆھبەتتە، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى تەيۋەن ئۈچۈن مۇھىم ھەربىي ۋە سىياسىي ساۋاق مەنبەسى سۈپىتىدە مۇھاكىمە قىلىنغان. مۇتەخەسسىسلەر تېخنىكىلىق ئىقتىدارى يۇقىرى ۋە جەڭ قىلىش ئىرادىسى كۈچلۈك بولغان كىچىك بىر دۆلەتنىڭ يادرو قوراللىق چوڭ دۆلەتكە قارشى تۇرۇپ، ئۇنىڭغا ئېغىر بەدەل تۆلىتەلەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ رېئال تەجرىبە تەيۋەننىڭ ئاسسىمېترىك مۇداپىئە ئىدىيەسىگە بولغان قىزىقىشىنى كۈچەيتكەن بولۇپ، ھەربىي مانېۋىرلارنى تېخىمۇ رېئاللاشتۇرۇشقا، شۇنداقلا ئەرزان ۋە تارقاقلاشتۇرۇلغان قورال سىستېمىلىرىغا ئەھمىيەت بېرىش قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك مۇنازىرىلەرگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن.
ئىرانغا چېتىشلىق توقۇنۇشلاردىن چىقىرىلغان يەكۈنلەر بولسا ئىككى ياقلىمىلىق خاراكتېرگە ئىگە. سۆھبەتچىلەر بىر تەرەپتىن، بۇ خىل توقۇنۇشلارنىڭ ئامېرىكىنىڭ سىياسىي دىققىتىنى چېچىپ، ھەربىي بايلىقىنى ۋە مۇھىم قورال-ياراغ زاپىسىنى خورىتىدىغانلىقىنى، بۇ ئەھۋالنىڭ تەيۋەن بوغۇزىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك توقۇنۇشقا تاقابىل تۇرۇش تەييارلىقىغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، تالمادج ئىراننىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە دېڭىز مىناسى قاتارلىق تارقاق ئاسسىمېترىك ئىقتىدارلىرىنى ئىشلىتىپ، كۈچلۈك بىر دۆلەتنىڭ مەجبۇرلاش ھەرىكىتىگە ئېغىر بەدەل تۆلەتكەنلىكىنى تەيۋەن ئۈچۈن ئويلىنىشقا تېگىشلىك مۇھىم تەجرىبە دەپ قارايدۇ. ئەلۋەتتە، ئۇ ئۆز سۆزىدە ئىران، ئۇكرائىنا ۋە تەيۋەننىڭ ۋەزىيىتى ئارىسىدا تۈپ پەرقلەرنىڭ بارلىقىنىمۇ ئايدىڭلاشتۇرىدۇ.
بېيجىڭنىڭ تەيۋەن سىياسىتىگە قارىتا، سۆھبەتتە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ قىزىقارلىق قاراش بىر خىل ئىستراتېگىيەلىك زىددىيەتنىڭ شەكىللەنگەنلىكىدۇر. سىننىڭ باھالىشىچە، ما يىڭجيۇ دەۋرىدىكى نىسبەتەن يۇمشاق سىياسەتلەرمۇ تەيۋەن جەمئىيىتىنى سىياسىي جەھەتتىن بېيجىڭغا يېقىنلاشتۇرالمىغان. 2016-يىلىدىن كېيىن كۈچەيتىلگەن جازالاش ۋە مەجبۇرلاش سىياسەتلىرىمۇ تەيۋەننى روھىي جەھەتتىن بوشاشتۇرۇشنىڭ ئورنىغا، خەلقنى مۇداپىئە مەسىلىسىگە تېخىمۇ جىددىي قاراشقا ئىتتىرگەن. شۇڭا، ئۇ بېيجىڭنىڭ تەيۋەن سىياسىتىدە بىر خىل «ئىدىيە قەھەتچىلىكى» مەۋجۇت بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ پەقەت سۆھبەتچىنىڭ شەخسىي تەھلىلى بولۇپ، بېيجىڭنىڭ بارلىق سىياسىي تاللاشلىرىنىڭ تۈگىگەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.
يۇقىرىدىكى زىددىيەت شۇ يەردە تېخىمۇ چوڭىيىدۇكى، بېيجىڭنىڭ ھازىرقى سىياسىي ئۇسۇللىرى تەيۋەن جەمئىيىتىنى ئۆزى ئارزۇ قىلغان يۆنىلىشكە باشلىيالمىغان بولسىمۇ، خىتاي يەنىلا ھەربىي ۋە مەجبۇرلاش ئىقتىدارلىرىنى ئاشۇرۇشقا زور مەبلەغ سېلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. يەنى خىتاينىڭ سىياسىي جەلپ قىلىش كۈچى چېكىنىۋاتقان بىر مەزگىلدە، ئۇنىڭ ھەربىي تاللاش ئىمكانىيىتى كېڭەيمەكتە. تەيۋەننىڭ ئىچكى سىياسىي رىقابىتىدە بولسا، پارتىيەلەر ئارىسىدىكى ھەقىقىي ئايرىلىش سىزىقى نۇرغۇن كۈندىلىك ئىقتىسادىي مەسىلىلەردىن كۆرە، دۆلەت مۇداپىئەسى، مىللىي كىملىك ۋە بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋەت قاتارلىق تېمىلاردا تېخىمۇ روشەن گەۋدىلەنمەكتە. شۇڭا، 2028-يىلىدىكى رەھبەرلىك ئۆزگىرىشى بېيجىڭنىڭ سىياسىي ھېساباتىغا تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، تەيۋەننىڭ ھازىر يېتىلدۈرۈۋاتقان مۇداپىئە ئىقتىدارىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن داۋاملىشىش-داۋاملاشماسلىقىنىمۇ بەلگىلىشى مۇمكىن.
خۇلاسە
بۇ سۆھبەتتىن چىقىرىلغان ئەڭ مۇھىم يەكۈن شۇكى، «تەيۋەن بىخەتەرمۇ؟» دېگەن سوئالغا ئاددىيغىنا قىلىپ «ھەئە» ياكى «ياق» دەپ جاۋاب بېرىش مۇمكىن ئەمەس. قىسقا مۇددەت ئىچىدە ئومۇميۈزلۈك تاجاۋۇز قىلىش ۋاشىنگتوندىكى بەزى مۇنازىرىلەردە تەسۋىرلەنگەندەك ئۇنداق مۇقەررەر ھادىسە بولماسلىقى مۇمكىن، ئەمما، كۈلرەڭ رايوندىكى بېسىم ۋە دېڭىزدىكى مەجبۇرلاش ھەرىكەتلىرى بۈگۈننىڭ ئۆزىدىلا يۈز بېرىۋاتىدۇ. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى زور ئۆزگىرىشلەر تەيۋەنگە مەلۇم دەرىجىدە تەييارلىق ۋاقتى بېرىشى مۇمكىن، لېكىن بۇنى ھەرگىزمۇ خىتاينىڭ ھەربىي نىيىتىنىڭ يوقلۇقىغا بېرىلگەن كاپالەت دەپ قاراشقا بولمايدۇ.
كەلگۈسى ۋەزىيەتنى باھالاشتا بىر قانچە كۆرسەتكۈچ ئالاھىدە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە: تەيۋەننىڭ ئالاھىدە مۇداپىئە خامچوتى ۋە ئۇچقۇچىسىز سىستېما ئىشلەپچىقىرىش پىلانىنىڭ تەقدىرى؛ ھەربىي مانېۋىرلار ۋە ھەربىي دوكترىننىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇنلۇقى؛ پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ چىدامچانلىقى؛ ئامېرىكىنىڭ قورال-ياراغ سېتىپ بېرىش ۋە سىياسىي جەھەتتىن قوللاش ئارقىلىق ئۆز ئىشەنچلىكلىكىنى ساقلاپ قېلىشى؛ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ قوماندانلىق قۇرۇلمىسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشى ۋە 2028-يىلىدىكى تەيۋەننىڭ سىياسىي يۆنىلىشى قاتارلىقلار. سۆھبەتچىلەرنىڭ ئۆزلىرىمۇ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان تۈرىگە مۇناسىۋەتلىك مۇداپىئە مەبلىغى ۋە ئامېرىكىنىڭ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان 14 مىليارد دوللارلىق قورال سېتىش پىلانىنى يېقىن كەلگۈسىدىكى ئەڭ مۇھىم سىناقلار قاتارىغا قويىدۇ.
شۇنىڭ ئۈچۈن، تەيۋەننىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ خەۋپ پەقەت بېيجىڭنىڭ قايسى كۈنى تاجاۋۇز قىلىش قارارى چىقىرىشىغىلا باغلانمىغان. بۇ يەردىكى تېخىمۇ چوڭ خەۋپ تەيۋەننىڭ قولىدىكى قىممەتلىك ۋاقىتنى يېتەرلىك سۈرئەتتە ھەربىي ئىقتىدارغا، سىياسىي ئىرادىگە ۋە جەمئىيەتنىڭ چىدامچانلىقىغا ئايلاندۇرالماسلىقىدۇر. بۇ سۆھبەتنىڭ ئاخىرىدىكى خۇلاسە باھاسىدىمۇ، تەيۋەننىڭ ئومۇمىي ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىنىڭ توغرا ۋە كۈچلۈك ئىكەنلىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن، ئەمما دۆلەت ئىچىدىكى ھەقىقىي تالاش-تارتىشلارنىڭ مىللىي كىملىك ۋە خەۋپسىزلىك مەبلىغى مەسىلىسىگە مەركەزلەشكەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، تەيۋەن بوغۇزىدىكى تىنچلىقنىڭ كەلگۈسى «2027- ياكى 2028-يىلى ئۇرۇش پارتلامدۇ؟» دېگەن پەرەزلەرنىڭ توغرا ياكى خاتا چىقىشىدىن كۆرە، تەيۋەننىڭ قولىدىكى ھەر بىر يىلنى بېيجىڭنىڭ مەجبۇرلاش تەننەرخىنى ئاشۇرىدىغان ئەمەلىي مۇداپىئەە قۇدرىتىگە ئايلاندۇرالىشى ياكى ئايلاندۇرالماسلىقىغا تېخىمۇ بەكرەك باغلىقتۇر.
مەنبە:
Czin, Jonathan A., Ryan Hass, and Caitlin Talmadge. “How Secure Is Taiwan? The View from Taipei.” The Beijing Brief. Podcast transcript. Brookings Institution, August 18, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
