ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرى (World Economic Forum) «ئاۋانگارتلار» (Frontiers) بىلەن بىرلىشىپ 2026-يىلى ئىيۇندا ئېلان قىلغان «2026-يىلىدىكى يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئون تېخنىكا» ناملىق ئىستراتېگىيەلىك دوكلات، يەر شارى خاراكتېرلىك تېخنىكا ئۆزگىرىشى، سانائەت سىستېمىسىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى ۋە جەمئىيەتنىڭ سىجىل تەرەققىياتىغا ئالاقىدار ئەڭ يېڭى تېخنىكا يۈزلىنىشلىرىنى يورۇتۇپ بەردى [1-بەت]. بۇ نۆۋەتلىك دوكلات تېخنىكىنىڭ پەقەت سانائەت جەھەتتىكى قىممىتىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ دۇنياۋى سىستېمىلىق خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش، تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش ۋە ئىنسانىيەتنىڭ پاراۋانلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش جەھەتتىكى ئىستراتېگىيەلىك رولىنىمۇ ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ[3-بەت].
مەزكۇر دوكلاتنىڭ 14-نۆۋەتلىك نەشرى سۈپىتى بىلەن ئېلان قىلىنىشى يەر شارى سىستېمىلىرىنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك ئېنىقسىزلىق، ئاجىزلىق ۋە كىرىزىسلارغا دۇچ كېلىۋاتقان ئالاھىدە تارىخىي مەزگىلىگە توغرا كەلدى [3-بەت]. يەر شارى ئېنېرگىيە كىرىزىسى، كىلىمات ئۆزگىرىشىنىڭ كەسكىنلىشىشى، يېڭى كېسەللىكلەرنىڭ تەھدىتى ۋە يەر شارى سىياسىي-ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنىڭ تۇراقسىزلىقى شارائىتىدا، ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئون تېخنىكا يالغۇز يېڭىلىق يارىتىش قورالى بولۇپلا قالماي، بەلكى كەلگۈسى تەرەققىيات يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم تىرەك سۈپىتىدە قارالماقتا [3-بەت].
تېخنىكا تەرەققىياتىنى سىستېمىلىق كۆزىتىش ۋە ئۇنىڭ كەلگۈسى ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىنى ئالدىن مۆلچەرلەش، دۆلەت رەھبەرلىرى، سانائەت باشقۇرغۇچىلىرى ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ تېز ئۆزگىرىۋاتقان مۇھىتقا ماسلىشىشى، تېخنىكىلىق خەتەرلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشى ۋە يېڭى پۇرسەتلەرنى تۇتۇشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە [4-بەت]. دۇبەي كېلەچەك فوندى جەمئىيىتى (Dubai Future Foundation) نىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى بىلەن تۈزۈلگەن بۇ دوكلات كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن ئانالىز مېتودولوگىيەسى ئاساسىدا تېخنىكا تەرەققىيات يۆنىلىشلىرىنى تەكشۈرىدۇ [4-بەت].
مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىسىدە، دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن ئون تېخنىكا سىستېمىلىق ئانالىز قىلىنىپ، ئۇلارنىڭ كەلگۈسى تەرەققىيات ئەندىزىسى، ئىجرا قىلىنىش خىرىسلىرى، دۆلەتلەر ۋە سانائەت ساھەلىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئىلمىي نۇقتىدىن باھالىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تېخنىكىلارنىڭ تارقىلىش ۋە كېڭىيىش سۈرئىتىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان سىياسەت، مەبلەغ، ئۆلچەملەشتۈرۈش قاتارلىق ئامىللار ئۈستىدە ئەتراپلىق مۇلاھىزە يۈرگۈزۈلىدۇ.
تەتقىقات مېتودولوگىيەسى ۋە سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىدىن پايدىلىنىش
بۇ يىللىق دوكلاتنى تۈزۈشتە ئىلگىرىكى يىللاردىكى ئەنئەنىۋى مۇتەخەسسىسلەرنى تەكشۈرۈش ئۇسۇلى سۈنئىي ئەقىل (Artificial Intelligence) نى ئاساس قىلغان يېڭىچە بايقاش سىستېمىسىغا ئالماشتۇرۇلدى [37-بەت]. بۇ سىستېما سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ ئەڭ يېڭى «چوڭ تىل مودېللىرى» (Large Language Models) ئارقىلىق ئىلمىي ماقالىلەر، پاتېنتلار ۋە كەسىپ خەۋەرلىرىنىڭ غايەت زور سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنى سۈزۈپ چىقىش ئاساسىدا لايىھەلەنگەن [37-بەت]. بۇ خىل ئۇسۇل تېخنىكا نامزاتلىرىنى سىستېمىلىق ۋە ئوبيېكتىپ بېكىتىشتە يېڭى بىر بۇرۇلۇش دەپ قارالماقتا.
مەزكۇر سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسى جەمئىي سەككىز ئاكادېمىك تەتقىقات ساھەسى ۋە 13 سانائەت ساھەسىنى قاپلىغان بولۇپ، دەسلەپكى قەدەمدە 1200 دىن ئارتۇق نامزات تېخنىكىنى بايقىغان [37-بەت]. بۇ جەرياندا «OpenAI GPT-4.1 mini»، «OpenAI GPT-5» ۋە «Google Gemini 2.5» قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك ئەقلىي ئىقتىدارلىق مودېللار ئۆزئارا سېلىشتۇرۇش ۋە دەلىللەش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن بولۇپ، بايقىلغان تېخنىكىلارنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇنلۇقى، ئەمەلىي قوللىنىشچانلىقى ۋە قىممىتى قاتتىق تەكشۈرۈلگەن [37-بەت].
بۇ يىغىلغان تېخنىكىلار ئالدى بىلەن يۈزلىنىش تەھلىلچىسى ئارقىلىق بىر تەرەپ قىلىنىپ، ئاكادېمىك ماقالىلەردىكى تىلغا ئېلىنىش قېتىم سانىغا ئاساسەن يۈزلىنىش نومۇرىغا ئېرىشكەن، ئارقىدىن بۇ تىزىملىك 80 تېخنىكىغا قىسقارتىلغان [37-بەت]. ئىككىنچى باسقۇچتا، يەر شارى بويىچە ئالدىنقى قاتاردىكى ئالىم ۋە تەتقىقاتچىلار بىلەن باش قوشۇش ئېلىپ بېرىلىپ، نامزاتلار سانى 20 گە چۈشۈرۈلگەن [37-بەت]. كېيىنكى قەدەمدە، يەر شارىۋى ئاقىللار ئۆمىكى ۋە مۇتەخەسسىسلەر كېڭىشى بۇ تېخنىكىلارنى تەسىر دائىرىسى ۋە بازار تارتىش كۈچى بويىچە باھالاپ چىققان [37-بەت].
تەسىر نومۇرى سىجىل ۋە ئومۇميۈزلۈك تەرەققىيات سىستېمىسى ئاساسىدا بېكىتىلگەن بولۇپ، تېخنىكىنىڭ دۇنيادىكى سىستېمىلىق قىيىنچىلىقلارنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىغا قاراپ بىر دىن بەشكىچە بولغان پەللىدە باھالانغان [37-بەت]. بازار تارتىش كۈچى نومۇرى بولسا، كارخانىلارنىڭ مەبلەغ سېلىش ئەھۋالى، تىزىمغا ئالدۇرغان پاتېنت سانى ۋە يېڭى تەسىس قىلىنغان شىركەتلەرنىڭ ئېشىش سۈرئىتى قاتارلىق كۆرسەتكۈچلەر ئارقىلىق نۆل دىن 100 گىچە بولغان سەۋىيە بويىچە نورماللاشتۇرۇلغان [37-بەت]. ئەڭ ئاخىرىدا، مۇتەخەسسىسلەر كېڭىشى 2026-يىلى فېۋرالدا ئۆتكۈزۈلگەن ئىككى قېتىملىق يىغىندا ئاۋاز بېرىش ئارقىلىق كەلگۈسىگە ئەڭ ۋەكىللىك قىلىدىغان ئون تېخنىكىنى رەسمىي بېكىتكەن [37-بەت].
دۇبەي كېلەچەك فوندى جەمئىيىتىنىڭ ئون چوڭ يۈزلىنىش رامكىسى
دوكلاتتا بېكىتىلگەن تېخنىكىلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىستىقبالى دۇبەي كېلەچەك فوندى جەمئىيىتى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئون چوڭ يۈزلىنىش رامكىسى ئاستىدا ئانالىز قىلىنىدۇ [38-بەت]. بۇ باھالاش سىستېمىسى تېخنىكىلارنىڭ بۈگۈنكى يۆنىلىشىنىلا كۆرسىتىپ بەرمەستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ كەلگۈسى بەشتىن ئون يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا دۇنيا ئىقتىسادى، سىياسىتى ۋە جەمئىيىتىگە ئېلىپ كېلىدىغان چوڭ بۇرۇلۇشلىرىنى مۆلچەرلەشكە ياردەم بېرىدۇ [38-بەت].
تەمىنلەنگەن بۇ ئون چوڭ كەلگۈسى يۈزلىنىش تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: «ماتېرىياللار ئىنقىلابى»، «چەكسىز كۆپ تەرەپلىمىلىك سانلىق مەلۇمات»، «تېخنىكىلىق ئاجىزلىقلار»، «مالىيە ۋە پۇل سىستېمىسىنىڭ قايتا ئېنىقلىنىشى»، «ئۆزگىرىۋاتقان ئېكولوگىيەلىك سىستېمىلار»، «چېگراسىز دۇنيا ۋە سۇيۇق ئىقتىساد»، «رەقەملىك رېئاللىق»، «ئاپتوماتىك ماشىنا ئادەملەر ۋە ئاپتوماتلاشتۇرۇش بىلەن ياشاش»، «كەلگۈسى ئىنسانىيەت» ھەمدە «ئىلغار ساغلاملىق ۋە ئوزۇقلىنىش» [38-بەت]. بۇ يۈزلىنىشلەرنىڭ ھەر بىرى بىر يۈرۈش تېخنىكىلىق تەتبىقلار بىلەن زىچ باغلانغان.
بۇ خىل ئانالىز تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىنى پەقەت تار تەجرىبىخانا سىناقلىرىدىن چىقىرىپ، جەمئىيەت قۇرۇلمىسىدىكى سىستېمىلىق ماسلىشىشلار بىلەن باغلاپ قاراش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ [38-بەت]. بۇنداق يىراقنى كۆزلىگەن پىكىر قىلىش مېتودى رەھبەرلەرنىڭ پەقەت قىسقا مۇددەتلىك ئومۇمىي قىزغىنلىققا ئەگىشىپ كەتمەستىن، بەلكى ئالدىن كۆرەرلىك بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك سىياسەت بېكىتىشىگە ۋە خەتەرلەرنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈشىگە تۈرتكە بولىدۇ [4-بەت].
ئېنېرگىيە سىستېمىسىدىكى ئىنقىلاب: ھەممىنى تورلاشتۇرۇش ئېنېرگىيە تېخنىكىسى
بۈگۈنكى كۈندە يەر شارى ئېنېرگىيە سىستېمىسى، بولۇپمۇ ئېلېكتىر تورى يازنىڭ تومۇز كۈنلىرىدىكى ھاۋا تەڭشىگۈچلەر بېسىمى ۋە ئاپتاپ ئۆچكەندىن كېيىنكى قۇياش ئېنېرگىيەسىنىڭ توختاپ قېلىشىغا ئوخشاش زور سىستېمىلىق سىناقلارغا دۇچ كەلمەكتە [6-بەت]. تېخنىكا دۇنياسى بۇ سىستېمىلىق بېسىملارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئىستېمالچىلارنى پەقەت ئېنېرگىيە خورىتىدىغان پاسسىپ بىرلىك سۈپىتىدە قاراشتىن يېڭى بىر باسقۇچقا ئۆتۈشنى تەلەپ قىلماقتا [6-بەت]. «ھەممىنى تورلاشتۇرۇش ئېنېرگىيەسى» (Everything-to-grid energy) دەپ ئاتالغان بۇ بىرىنچى تېخنىكا، ھەربىر بىنانى، توكلۇق ئاپتوموبىللارنى ۋە سانائەت زاۋۇتلىرىنى ئېنېرگىيە ساقلايدىغان ھەم ئېھتىياج تۇغۇلغاندا تورغا قايتۇرۇپ بېرىدىغان ئەقلىي ئىقتىدارلىق نۇقتىلارغا ئايلاندۇرۇشنى كۆزدە تۇتىدۇ [5، 6-بەت].
بۇ سىستېمىنىڭ يادروسى باتارېيە تېخنىكىسىنىڭ خىمىيەۋى ئۆزگىرىشىگە تايىنىدۇ [6-بەت]. ئەنئەنىۋى لىتىي-ئىيونلۇق باتارېيەلەر ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن چەكلىك ۋە باھاسى تۇراقسىز بولغان كوبالىت ۋە نىكېل مېتاللىرىغا تايىنىپ كەلگەن بولسا، يېڭى خىمىيەۋى تەرەققىياتلار پۈتۈنلەي يېڭى سىستېمىلارنى بارلىققا كەلتۈردى [6-بەت]. لىتىي ۋە ناترىي قاتارلىق ئەرزان باھالىق، يېتەرلىك مەنبەلەرگە تايىنىدىغان يېڭى بىر ئەۋلاد باتارېيەلەر توك قاچىلاش سۈرئىتىنى ئاشۇرۇپ، تەننەرخنى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەتتى [6-بەت]. 2025-يىلى لىتىي-تۆمۈر-فوسفات (LFP) باتارېيەلىرىنىڭ دۇنياۋى يېڭى ئاپتوموبىللاردىكى ئىشلىتىلىش نىسبىتى تۇنجى قېتىم ئەنئەنىۋى نىكېل ئاساسىدىكى باتارېيەلەردىن ئېشىپ كەتتى [6-بەت].
تېخنىكىلىق قاتتىق دېتال ساھەسىدىمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنىكىسى بىرگە تەرەققىي قىلدى، يېڭى يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر ئېنېرگىيەنىڭ بېرىش-كېلىش جەريانىدىكى ئىسراپچىلىقىنى كۆرۈنەرلىك ئازايتتى [6-بەت]. ماسلاشتۇرغۇچى يۇمشاق دېتاللار مىليونلىغان پارچە تارقاق بايلىقلارنى بىر يەرگە يىغىپ، سىستېمىلىق بىرلىككە ئايلاندۇردى [6-بەت]. بۇ نۇقتىدا ئاۋسترالىيە ئەڭ تىپىك ئۈلگە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ؛ 2025-يىلىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئاۋسترالىيەدىكى ئائىلىلەر ئۆيلىرىگە 180 مىڭدىن ئارتۇق ئائىلە باتارېيەسى ئورناتقان بولۇپ، دۆلەتنىڭ بىر تۇتاش پىلانى ئارقىلىق بۇ باتارېيەلەر مەركىزىي تورغا ئۇلىنىپ، تورنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينىماقتا [6-بەت].
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ كەلگۈسى 2031-يىلىغا بارغاندا ئائىلىلەر ۋە ئاپتوموبىللارنىڭ ئېنېرگىيە بازىرىدىكى سودىگەرلەرگە ئايلىنىشىنى تەسەۋۋۇر قىلىدۇ [7-بەت]. ئاپتوموبىللار ئۆزلىرى توختىغان تۇرالغۇلاردا نۆۋەتتىكى توك باھاسى، يەرلىك تور بېسىمى ۋە ھەيدىگۈچىنىڭ ئەتىدىكى يول يۈرۈش پىلانىغا ئاساسەن توك قاچىلايدۇ ياكى توك قويۇپ بېرىدۇ [7-بەت]. شۇنداق بولغاندا، ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى يالغۇز توك ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئورنىغا ئەمەس، بەلكى جانلىقلىققا قاراپ باھا بېكىتىدىغان يېڭى مالىيە سىستېمىسىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ [7-بەت].
شۇنداقتىمۇ، باتارېيەنىڭ قېرىشى، تۇراقسىز پايدا مودېللىرى ۋە تور ھۇجۇمى قاتارلىق رەقەملىك خەتەرلەر بۇ تېخنىكىنىڭ كېڭىيىش سۈرئىتىنى چەكلەپ قويۇشى مۇمكىن [7-بەت]. كەلگۈسى پىلانلاردا ئۆلچەم يارىتىش، ماسلىشىشچان سۇپىلارنى قۇرۇش، تاموژنا بېجى سىستېمىسىنى ئىسلاھ قىلىش ۋە تور بىخەتەرلىكى سىستېمىسىنى كۈچەيتىش ئەڭ بىرىنچى دەرىجىلىك ۋەزىپە قىلىپ بېكىتىلمەكتە [7-بەت].
ماتېرىيال ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى بۆسۈش: لىتىينى بىۋاسىتە ئاجرىتىپ ئېلىش
ئېلېكتىرلىشىش مۇساپىسىنىڭ ئىنتايىن مۇھىم خام ئەشياسى بولغان لىتىي تەمىنلەش زەنجىرى بۈگۈنكى كۈندە ئېغىر بېسىملار ئاستىدا تۇرماقتا [9-بەت]. چىلىنىڭ ئاتاكاما قۇملۇقى قاتارلىق رايونلاردىكى ئەنئەنىۋى لىتىي ئېلىش سىستېمىسى يەر ئاستى تۇز سۈيىنى غايەت زور كۆلچەكلەرگە تولدۇرۇپ، ئايلار بويى قۇياش نۇرىدا پارغا ئايلاندۇرۇشقا تايىنىدۇ، بۇ جەريان ئىككى يىلچە ۋاقىت ئالىدۇ، سۇ بايلىقىنى كۆپ خورىتىدۇ ۋە جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن چەكلىك جايلاردىلا ئىجرا قىلىنىدۇ [9-بەت]. «لىتىينى بىۋاسىتە ئاجرىتىپ ئېلىش» (Direct lithium extraction) تېخنىكىسى دەل مۇشۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن مەيدانغا كەلدى [8، 9-بەت].
بۇ يېڭى تېخنىكا تۇز سۈيىنى كۆلچەكلەرگە توختىتىپ قويماستىن، بەلكى يۇقىرى تېخنىكىلىق خىمىيەۋى سۈزۈش سىستېمىسى ئارقىلىق لىتىي ئىئونلىرىنى بىر قانچە سائەت ئىچىدە بىۋاسىتە تارتىپ چىقىرىدۇ ۋە قالغان سۈزۈلگەن سۇنى دەرھال يەر ئاستىغا قايتۇرىدۇ [9-بەت]. بۇ سىستېما سوربېنت (سۈمۈرگۈچى) ماتېرىياللار، پەردىلىك سۈزۈش (مۇسكۇللۇق سۈزگۈچ) ۋە ئېرىتكۈچى ئارقىلىق ئاجرىتىش قاتارلىق ئوخشىمىغان ئۇسۇللارنى بىرلەشتۈرۈپ ئىشلىتىدۇ [9-بەت]. ئەنئەنىۋى كۆلچەكلەر لىتىينىڭ پەقەت يېرىمىنىلا ئالالىسا، بۇ سىستېما لىتىينىڭ %80 تىن %95 كېچە بولغان قىسمىنى تولۇق تارتىپ چىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە [9-بەت].
بۇ تېخنىكىلىق ماسلىشىشچانلىق لىتىي قېزىش ئىشلىرىنىڭ جۇغراپىيەلىك كۆلىمىنى تۈپتىن كېڭەيتىدۇ. بۇ تېخنىكا ئارقىلىق يەر ئىسسىقلىقى سۇلىرى، نېفىتلىكنىڭ كونا سۇلىرى ۋە كونىراپ كەتكەن باتارېيەلەردىنمۇ لىتىينى يۇقىرى سۈپەتتە قايتا ئېلىش مۇمكىنچىلىكى بارلىققا كەلدى [9-بەت]. ئارگېنتىنانىڭ پۇنا رايونىدا ئېرامېت (Eramet) شىركىتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان زاۋۇت تۇنجى قېتىم كۆلچەكسىز سانائەت كۆلىمىدە ئىشلەپچىقىرىشنى باشلىدى [9-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كالىفورنىيەنىڭ سالتون دېڭىزىدىكى يەر ئىسسىقلىقى زاۋۇتى سۇيۇقلۇقتىن توك چىقىرىش بىلەن بىرگە لىتىي ئاجرىتىپ چىقىرىشنى سىناق قىلىۋاتقان بولۇپ، 2026-يىلى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىدىن 1.4 مىليارد دوللار قەرز ئالغان [9-بەت].
بۇ تېخنىكىنىڭ كەلگۈسى ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ لىتىي ئېلىش بىلەن ئۇنى پىششىقلاپ باتارېيە دەرىجىسىگە يەتكۈزۈش باسقۇچلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىدۇ [10-بەت]. نۆۋەتتە لىتىينىڭ خام ئەشياسى ئايرىم جايدىن چىقىپ، خىتاي قاتارلىق دۆلەتلەردە پىششىقلىنىدىغان جۇغراپىيەلىك بۆلۈنۈش تۈزۈلمىسى يېڭىچە يەرلىك زاۋۇت مودېللىرى ئارقىلىق ئۆزگىرىدۇ [10-بەت]. ئاپتوموبىل شىركەتلىرى ئاللىقاچان يەرلىك، سىجىل ئىشلەپچىقىرىلغان خام ئەشيا كاپالىتىگە ئېرىشىش ئۈچۈن توختام تۈزۈشكە باشلىدى [10-بەت].
سودا بېسىمى كۈچلۈك بولسىمۇ، لىتىي باھاسىنىڭ 2022-يىلىدىن باشلاپ %80 تىن ئارتۇق چۈشۈپ كېتىشى يېڭى تېخنىكىغا سېلىنىدىغان كاپىتال ئېقىمىغا يېڭى توسالغۇلارنى ئېلىپ كەلمەكتە [10-بەت]. بۇ باسقۇچتا سىياسەتلەر يەرلىك پىششىقلاشنى قوللىشى، سۈمۈرگۈچ ماتېرىياللارنىڭ خىزمەت ئۆمرىنى ئۇزارتىش تەتقىقاتى كۈچەيتىلىشى، سۇ ھوقۇقى ۋە يەر ئاستى بايلىقلىرىنى باشقۇرۇش قائىدىلىرى دەرھال مۇكەممەللەشتۈرۈلۈشى كېرەك [10-بەت].
تۆۋەن كاربونلۇق سوۋۇتۇش ئۆلچىمى: پاسسىپ رادىياتسىيەلىك سوۋۇتۇش ماتېرىياللىرى
شەھەرلەردە بېتون ۋە ئاسفالىتلارنىڭ ئىسسىقلىق سۈمۈرۈپ ساقلىشى تۈپەيلىدىن، شەھەرنىڭ مەركەز رايونلىرى يېقىن ئەتراپتىكى يېزا رايونلىرىدىن ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 0.5 تىن 4.0 سېلسىيە گىرادۇسقىچە ئىسسىق بولماقتا [12-بەت]. بىنالاردىكى ھاۋا تەڭشىگۈچلەر ئىسسىقلىقنى سىرتقا ھەيدەپ، سىرتقى شەھەر ھاۋاسىنى تېخىمۇ قىزىتىپ، توك سەرپىياتىنىڭ شىددەت بىلەن ئېشىشىغا يول ئاچىدۇ [12-بەت]. «پاسسىپ رادىياتسىيەلىك سوۋۇتۇش ماتېرىياللىرى» (Passive radiative cooling materials) دەپ ئاتالغان ئۈچىنچى تېخنىكا، ھېچقانداق توك خوراتماي تۇرۇپ يۈزلەرنى سوۋۇتۇشنىڭ يېڭى بىر ئىلمىي يولىنى ئاچتى [11، 12-بەت].
بۇ تېخنىكىنىڭ خىزمەت پىرىنسىپى ئىنتايىن قىزىقارلىق: ئاتموسفېرا كۆپىنچە ئىسسىقلىق نۇرلىرىنى تۇتۇپ قالسىمۇ، ئەمما مەلۇم بىر ئالاھىدە تار دائىرىدىكى ئىككىنچى ئىسسىقلىق نۇرلىرىنىڭ چەكسىز ئالەم بوشلۇقىغا بىۋاسىتە ئۆتۈپ كېتىشىگە يول قويىدۇ [12-بەت]. بۇ يېڭى يۈز ماتېرىياللىرى ئىسسىقلىقنى دەل مۇشۇ ئالاھىدە نۇر جەدۋىلى ئارقىلىق ئالەمگە قويۇپ بېرىدۇ، شۇنداقلا قۇياش نۇرىنىڭ %95 تىن ئارتۇق قىسمىنى قىزىتماستىن قايتۇرۇۋېتىدۇ [12-بەت]. بۇنىڭ بىلەن ماتېرىيال يۈزى ئەتراپتىكى ھاۋا تېمپېراتۇرىسىدىنمۇ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈپ سوۋۇيدۇ [12-بەت]. بۇ تېخنىكىنى بوياقلار، كاھىشلار ۋە دېرىزە پەردىلىرىگە ئاسانلا ئىشلەتكىلى بولىدۇ [12-بەت].
ھازىر دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى قۇرۇلۇش بازىرى بۇ تېخنىكىنى رەسمىي قانۇن تۈزۈمگە كىرگۈزدى. كالىفورنىيەنىڭ ئېنېرگىيە كودى كۆپ قىسىم سودا بىنالىرىنىڭ تۆپىسىنى سوۋۇتۇش بوياقلىرى بىلەن سىرلاشنى مەجبۇرىي قىلغان بولسا، خىتاينىڭ «قوش كاربون سىياسىتى» (Dual Carbon policy) بۇ تېخنىكىنى يېشىل بىنالارنىڭ دۆلەت ئۆلچىمى قىلىپ بېكىتتى [12-بەت]. بۇ بوياقلارنىڭ ھەر كىۋادرات مېتىرىنىڭ باھاسى تەخمىنەن 6 دوللار ئەتراپىدا بولۇپ، سودا بىنالىرىدا %15 تىن %20 كېچە توك تېجەپ قالالايدۇ [12-بەت]. بۇ تېخنىكا ئەنگلىيەدە ئېلېكتىر لىنىيەلىرىنى سوۋۇتۇش ئارقىلىق سىم يۆتكەش سىغىمىنى %30 ئاشۇرۇش ئۈچۈنمۇ سىناق قىلىنماقتا [12-بەت].
مۇشۇنداق قۇرۇلۇش جەريانى تۈپەيلىدىن، بىنالارنىڭ ئىسسىقلىق باشقۇرۇش تەننەرخى قۇرۇلۇش باسقۇچىدىكى بىر قېتىملىق ماتېرىيال تاللاش قارارىغا ئايلىنىدۇ [13-بەت]. بۇ تېخنىكىنى قوبۇل قىلغان بىنالار توك باھاسى شىددەت بىلەن ئاشقان ئەھۋالدىمۇ، ئۆزلىرىنىڭ بازار رىقابەت كۈچىنى ساقلاپ قالالايدۇ، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرىنى يېمەكلىك چىقىدىغان ئىسسىق يېزا رايونلىرىغا تېخىمۇ يېقىن قۇرغىلى بولىدۇ [13-بەت].
بۇ ماتېرىياللارنىڭ قۇياش نۇرى، يامغۇر ۋە چاڭ-توزان مۇھىتىدا ئۇزۇن يىللارغىچە قېرىماي تۇرۇش ئىقتىدارى تېخى تولۇق تەجرىبىدىن ئۆتۈپ بولالمىدى [13-بەت]. شۇڭلاشقا، بۇ ماتېرىياللارنى قۇرۇلۇش باھالاش سىستېمىلىرىغا رەسمىي كىرگۈزۈش، چوڭ تىپتىكى سىناق تۈرلىرى ئارقىلىق ئۇنىڭ چىدامچانلىقىنى دەلىللەش ۋە تۈرلۈك دۆلەتلەرنىڭ سىياسەتلىرىگە سىڭدۈرۈش تېز تەرەققىياتنىڭ ئاساسىي كاپالىتىدۇر [13-بەت].
ئېكولوگىيەلىك زەھەرسىزلەندۈرۈش قۇرۇلۇشى: PFAS زەھەرلىك خىمىيەلىك ماددىلىرىنى پارچىلاش
ئالاقىدار تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئىككى قۇتۇپتىكى قار-مۇزلاردا، يەر شارىدىكى يامغۇر سۇلىرىدا ۋە سىناق قىلىنغان ھەربىر ئىنساننىڭ قېنىدا فتورلاشتۇرۇلغان زەھەرلىك خىمىيەلىك ماددىلار (PFAS – پېس كىسلاتاسى دەپ ئاتىلىدىغان «مەڭگۈلۈك خىمىيەۋى ماددىلار») بايقالغان [15-بەت]. بۇ سۈنئىي ماددىلار سانائەتتە ئىسسىقلىق، سۇ ۋە خىمىيەۋى چىرىشكە چىداملىق قىلىپ ياسالغان بولۇپ، ئورگانىك خىمىيەدىكى ئەڭ كۈچلۈك بولغان كاربون-فىتور بېغى تۈپەيلىدىن سۇ بوشلۇقىدا مۇتلەق پارچىلانماي ياشاپ كېلىۋاتىدۇ [15-بەت]. «PFAS نى پارچىلاش» (PFAS destruction) تېخنىكىسى بۇ مەڭگۈلۈك تەھدىتكە خاتىمە بېرىش يۆنىلىشىنى كۆرسەتمەكتە [14، 15-بەت].
يېڭىدىن بارلىققا كەلگەن تېخنىكىلار بۇ دەرىجىدىن تاشقىرى مۇستەھكەم خىمىيەۋى باغلىنىشنى بۇزۇپ تاشلىيالايدىغان بىر قانچە خىل ئۆزگىرىش پىرىنسىپىنى نامايان قىلدى [15-بەت]. بىرىنچىسى، سۇنى ئىنتايىن يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق كىرىستال چېكىدىن ئاشۇرۇپ، يېڭى بىر فىزىكىلىق ھالەتكە ئەكېلىپ، PFAS نى تۇز، كاربون تۆت ئوكسىد ۋە سۇغا پارچىلاپ تاشلايدۇ [15-بەت]. ئىككىنچى يۆنىلىش بولسا، يۇقىرى توك ئېقىمى ئارقىلىق PFAS مولېكۇلىلىرىدىن ئېلېكتىرونلارنى تارتىپ ئالىدۇ [15-بەت]. ئۈچىنچىسى، يېڭى ئۇلترا بىنەپشە نۇر (UV) ئاستىدىكى كاتالىزاتور تېخنىكىسىنى ئىشلىتىپ كاربون-فىتور بېغىنى پارتلىتىپ پارچىلايدۇ [15-بەت].
بۇ سىستېمىلار كۆپىنچە بىرىنچى قەدەمدە يامغۇر ياكى بۇلغانغان سانائەت سۈيىدىكى زەھەرنى سۈزۈپ يىغىپ قويۇقلاشتۇرۇپ، ئىككىنچى قەدەمدە ئۇنى تېز سۈرئەتتە پارچىلايدىغان بىرلەشمە مودېل بويىچە ئىشلەيدۇ [15-بەت]. ياۋروپا ئىتتىپاقى 2020-يىلى ئىچىدىغان سۇدا PFAS چەكلىمىسىنى قانۇن قىلغاندىن كېيىن، ئامېرىكا، ياپونىيە ۋە ئاۋسترالىيەمۇ ئوخشاش قەدەم ئالدى[15-بەت]. مىچگان ئىشتاتىنىڭ گىراند راپىدس (Grand Rapids) رايونىدا بىر زاۋۇت يەر سۈيىدىكى PFAS نى سودا مەقسىتىدە ئۇدا پارچىلاپ كېلىۋاتقان بولسا، دايكىن (Daikin) سانائەت شىركىتى 170 مىڭ گاللون سۇيۇقلۇقنى ئۇلترا بىنەپشە كاتالىزاتور ئارقىلىق زەھەرسىزلەندۈردى [15-بەت].
بۇ تېخنىكىنىڭ كېڭىيىشى سانائەتنىڭ قالدۇق زەھەر مەسئۇلىيىتىنى باھالاش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىدۇ [16-بەت]. ئەنئەنىۋى ئۇسۇلدا كونا زەھەرلىك لايلارنى يىغىپ باشقا جايدىكى پېچلاردا كۆيدۈرۈش تەننەرخى بىر توننىغا 1000 دىن 5000 دوللارغىچە بارىدىغان بولۇپ، يېڭى يەرلىك كۆچمە پارچىلاش سىستېمىلىرى بۇ تەننەرخنى ۋە توشۇش خەۋپىنى تۈپتىن تۆۋەنلىتىدۇ [16-بەت]. مۇشۇنداق بولسىمۇ، بازارنى جانلاندۇرۇش ئۈچۈن قانۇن سىستېمىلىرى پەقەت زەھەر يىغىپ قويۇشنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنى رەسمىي «پارچىلاپ تاشلاش كۆرسەتكۈچى» نى تەلەپ قىلىدىغان سەۋىيەگە يۈزلىنىشى كېرەك [16-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خەتەر مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئېلىش مېخانىزمى مۇكەممەللىشىپ، مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە ئۈسكۈنە تەمىنلىگۈچىلەر يېڭى سۈزۈش ۋە بىر تەرەپ قىلىش سۈرئىتىنى ئاشۇرۇشى كېرەك [16-بەت].
بىيوتېخنىكا ۋە يېمەكلىك بىخەتەرلىكى: دەل ئېچىتىش تېخنىكىسى
بۇغداي، ئۆسۈملۈك دورىلىرى ياكى ھايۋان تالالىرىنى يېتىشتۈرۈش كىلىمات ئۆزگىرىشى، تەبىئىي ئاپەتلەر ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك توشۇش زەنجىرىدىكى توختاپ قېلىش خەۋپلىرى تۈپەيلىدىن تۇراقسىزلىق ئاستىدا قالماقتا [18-بەت]. مەسىلەن، بەزگەك كېسىلىنى داۋالاشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك دورا بولغان ئارتېمىسېنىن (artemisinin) ئۇزۇن يىللار بويى پەقەت چەكلىك جايلاردىلا تېرىلىدىغان ئۆسۈملۈكتىن ئېلىنىپ كەلگەچكە، كېسەل ئاپىتى مەزگىلىدە يېمەكلىك ۋە دورا تەمىناتىدا كىرىزىس چىققان [18-بەت]. «دەل ئېچىتىش تېخنىكىسى» (Precision fermentation) بۇ خىل تەبىئەتكە بولغان تايىنىشچانلىقنى بىۋاسىتە گېن كودى دەرىجىسىدە ھەل قىلىش يۈزلىنىشىنى كۆرسەتمەكتە [17، 18-بەت].
بۇ يېڭى سىستېمىنىڭ پىرىنسىپى شۇكى، ئالىملار مەلۇم بىر ئۆسۈملۈك ياكى ھايۋاندىكى مولېكۇلانى ئىشلەپچىقىرىدىغان گېن كودىنى بايقىغاندىن كېيىن، ئۇنى ئاددىي ئېچىتقۇ، باكتېرىيە ياكى زەمبۇرۇغ ھۈجەيرىلىرىگە كۆچۈرۈپ كىرگۈزىدۇ [18-بەت]. بۇ مىكرو ئورگانىزملار چوڭ سۇيۇقلۇق قاچىلىرىدا شېكەر ۋە ئوزۇقلۇقلار بىلەن بېقىلىپ، شۇ گېن كودىغا ئاساسەن نىشانلىق ماتېرىيالنى غايەت زور كۆلەمدە ئىشلەپچىقىرىدۇ [18-بەت]. چىققان مەھسۇلات ئەسلىدىكى ھايۋان ياكى ئۆسۈملۈك چىقارغان ماددا بىلەن خىمىيەۋى ۋە فىزىكىلىق جەھەتتىن مۇتەخەسسىسلەر پەرقلەندۈرەلمەيدىغان دەرىجىدە بىردەك چىقىدۇ [18-بەت].
بۈگۈنكى كۈندە سۈنئىي ئەقىل بىيولوگىيەلىك يوللارنى لايىھەلەش ۋاقتىنى بىر قانچە يىلدىن بىر قانچە ئايغا قىسقارتتى [18-بەت]. «مۇكەممەل كۈن» (Perfect Day) شىركىتى ئاللىقاچان سۈت ئاقسىلىنى سۈت بېزى كالا باقمىچىلىقىسىز ئىشلەپچىقىرىپ ئامېرىكا ۋە ھىندىستان بازارلىرىغا سالغان بولسا، نېستلې (Nestlé) 2024-يىلى مۇشۇ سۈت ئاقسىلىنى ئىشلىتىشكە باشلىدى [18-بەت]. شۇنداقلا، ئېۋېرى (EVERY) شىركىتى ئۆزلىرىنىڭ توخۇ باقمىچىلىقىسىز ئېچىتىپ چىقارغان كۆپەيتىلگەن تۇخۇم ئاقسىلىنى ئامېرىكادىكى ۋولمارت (Walmart) دۇكانلىرىدا بازارغا سالدى [18-بەت]. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سۈت ئېكسپورت قىلغۇچى شىركەت فونتېررا (Fonterra) نىڭ ۋىۋىچى (Vivici) شىركىتىگە سالغان مەبلىغى بۇ تېخنىكىنىڭ ئەنئەنىۋى مەھسۇلاتقا قارىغاندا %87 ئاز سۇ سەرپ قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى [18-بەت].
بۇ بۇرۇلۇش يېمەكلىك بىخەتەرلىكى مەسىلىسىنى جۇغراپىيەلىك تېرىلغۇ يەردىن يۇقىرى تېخنىكىلىق قۇرۇلۇش ئۇل ئەسلىھەسىگە ئۆزگەرتىدۇ [19-بەت]. زېمىنى تار، ئەمما ئىقتىسادىي كاپىتالى كۈچلۈك دۆلەتلەر كەلگۈسىدە ئۆز يېمەكلىك ئاقسىللىرىنى ئېنېرگىيە ۋە ئامبار قۇرۇلۇشلىرى ئارقىلىق يەرلىكتە كاپالەتلەندۈرەلەيدۇ [19-بەت]. شۇنداق بولسىمۇ، بۇ تېخنىكا يەر يۈزىدىكى بىر مىلياردتىن ئارتۇق دېھقاننىڭ كىرىم مەنبەسىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ، چۈنكى ئىشلەپچىقىرىش يېزا رايونلىرىدىن يۇقىرى تېخنىكىلىق شەھەر مەنزىرىلىرىگە يۆتكىلىدۇ [19-بەت]. سىياسەت تۈزگۈچىلەر چوقۇم بازار رۇخسەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇشى، پاكىز توك توختاملىرىنى تۈزۈشى ۋە يېزا ئىگىلىك رايونلىرى بىلەن يېڭى بىيولوگىيەلىك زاۋۇتلار ئارىسىدىكى ئىقتىسادىي بوشلۇقنى تەڭشەش سىياسەتلىرىنى لايىھەلىشى كېرەك [19-بەت].
مېدىتسىنادىكى نىشانلىق يەتكۈزۈش سىستېمىسى: ئېكسوسوم ئارقىلىق دورا يەتكۈزۈش
ئىلغار مولېكۇلا مېدىتسىنا ساھەسى تەجرىبىخانىلاردا يېڭى گېنلارنى ئۆزگەرتىش ياكى كېسەل ھۈجەيرىلەرنى ئۆلتۈرۈش جەھەتتە غايەت زور نەتىجىلەرنى ياراتقان بولسىمۇ، ئەمما بۇ دورىلار بىمارنىڭ بەدىنىگە كىرگەندە قان سۇيۇقلۇقىدا تېزلا پارچىلىنىپ كېتىدۇ ياكى مېڭە ئۆتكىلىگە ئوخشاش تىك توساقلاردىن ئۆتەلمەي ئاجىزلاپ كېتىدۇ [21-بەت]. دورىنىڭ سۈپىتى ئۇنىڭ مەلۇم نىشاندىكى كېسەل ھۈجەيرىسىگە قانچىلىك يېتىپ بارالىشى بىلەن ئۆلچىنىدۇ [21-بەت]. «ئېكسوسوم ئارقىلىق دورا يەتكۈزۈش» (Exosome drug delivery) تېخنىكىسى ئىنسان بەدىنىنىڭ ئۆز يوللانما سىستېمىسىدىن پايدىلىنىپ دورىلارنى يەتكۈزۈشتە بۆسۈشنى قولغا كەلتۈرۈشنى ئوتتۇرىغا قويماقتا [20، 21-بەت].
ئېكسوسوملار ھۈجەيرىلەر بىر-بىرىگە ئۇچۇر، گېن كودى ۋە ئاقسىللارنى يوللاش ئۈچۈن سىرتىغا چىقىرىدىغان تەبىئىي كۆپۈكچە خالتىلاردۇر [21-بەت]. سۈنئىي دورا توشۇغۇچىلارغا قارىغاندا، ئېكسوسوملارنى ئىنسان بەدىنى ئۆزىنىڭ بىر قىسمى دەپ تونۇيدىغان بولغاچقا، بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئۇلارغا ھۇجۇم قىلمايدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇلار مېڭىنى قوغدايدىغان توساقلاردىن ئاسانلا ئۆتۈپ كېتەلەيدۇ [21-بەت]. دورىنى بۇ خالتىلارنىڭ ئىچىگە قاچىلاش ۋە يۈزىدىكى ئاقسىللارنى نىشانلىق ھۈجەيرىنىلا تاپىدىغان قىلىپ قايتا كودلاش تېخنىكىنىڭ ئەڭ يادرولۇق جەريانىدۇر [21-بەت].
بۇ ساھەدە 2020-يىللارنىڭ بېشىدىن باشلاپ ئۈچ ئۆلچەملىك بىئورېئاكتورلارنىڭ بارلىققا كېلىشى ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنى 50 ھەسسە ئاشۇردى [21-بەت]. ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA) ئاللىقاچان بۇ تېخنىكىنى بىيولوگىيەلىك مەھسۇلات دەپ ئايرىدى [21-بەت]. تەتقىقاتلاردا، ئاشقازان ئاستى بېزى راكىغا دۇچ كەلگەن بىمارلارغا بۇ تېخنىكا ئارقىلىق قىلىنغان داۋالاش سىناقلىرىدا كېسەللىكنىڭ مۇقىملاشقانلىقى كۆرۈلدى [21-بەت]. يەنە بىر تەرەپتىن، ئېلى لىللى (Eli Lilly) ۋە ئېۋوكس (Evox Therapeutics) شىركەتلىرى مېڭە كېسەللىكلىرى دورىلىرىنى دەل جايىغا يەتكۈزۈش تېخنىكىسى ئۈچۈن 1.5 مىليارد دوللارلىق چوڭ ھەمكارلىق تۈزدى [21-بەت].
بۇ تېخنىكا كەلگۈسىدە ئەلگەكسىمان نېرۋا يىمىرىلىش كېسەللىكلىرىنى (مەسىلەن، ئالزىمېر(مېڭە يېگىلەش) كېسىلى، پاركىنسون كېسىلى) يېڭى بىر باسقۇچقا يۆتكەيدۇ [21، 22-بەت]. ئەگەر دورا نىشانغا مۇشۇنداق دەل تەگسە، ئىلگىرى پۈتۈن بەدەنگە زىيان قىلىدىغان ئېغىر خىمىيەۋى دورىلارنىمۇ بىمارنىڭ باشقا ئەزالىرىغا زىيان يەتكۈزمەي بىخەتەر ئىشلىتىش ئىمكانىيىتى يارىتىلىدۇ [22-بەت].
شۇنداقتىمۇ، ئىنسان بەدىنىدىكى تەبىئىي ئېكسوسوملار بىلەن سۈنئىي دورا ئېكسوسوملىرىنىڭ چوڭلۇقى ئوخشىشىپ كېتىدىغان بولغاچقا، ئۇلارنى تولۇق تازىلاپ ئايرىۋېلىش قىيىنچىلىقى بار [22-بەت]. بۇ نۇقتىدا ئىشلەپچىقىرىشنى ئۆلچەملەشتۈرۈش، سۇيۇقلۇق تەكشۈرۈش ئۇل ئەسلىھەلىرىنى كۈچەيتىش ۋە دورا مىقدارىنى توغرا باھالاش يېڭى بىر سىستېمىلىق قۇرۇلۇشنى تەلەپ قىلىدۇ [22-بەت].
شەخسىي داۋالاشنىڭ كېلەچىكى: شەخسىي تەڭشەلگەن mRNA راك ۋاكسىنىلىرى
ئوخشاش بىر خىل راك كېسىلىگە دۇچ كەلگەن ئىككى بىمارنىڭ بەدىنىدىكى راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ گېن ئۆزگىرىشى، ئاقسىللىرى ۋە نىشانلىق كېسەللىك ئاجىزلىقلىرى بىر-بىرىدىن پۈتۈنلەي پەرقلىق بولىدۇ [24-بەت]. شۇڭلاشقا، ئەنئەنىۋى بىر خىل دورا بىلەن ھەممە ئادەمنى داۋالاش ئۈنۈمسىزلىككە دۇچ كەلمەكتە [24-بەت]. «شەخسىي تەڭشەلگەن مىللېت-نۇكلېئىك كىسلاتا (mRNA) راك ۋاكسىنىلىرى» (Personalized mRNA cancer vaccines) تېخنىكىسى دورىنىڭ ئۆزى كېسەلنى ئۆلتۈرۈشنىڭ ئورنىغا، ئىنساننىڭ ئۆز ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى شۇ بىمارنىڭ بەدىنىدىكى ئالاھىدە راك تىپىغا تاقابىل تۇرۇشقا ئۆگىتىش مۇساپىسىنى باشلىدى [23، 24-بەت].
بۇ تېخنىكىدا بىمار بەدىنىدىكى راك ئۆسمىسىدىن ئەۋرىشكە ئېلىنىپ، ئۇنىڭ گېن تەرتىپى پۈتۈنلەي تەكشۈرۈپ چىقىلىدۇ ۋە راك ھۈجەيرىسىنى باشقا نورمال ھۈجەيرىلەردىن پەرقلەندۈرىدىغان نېئوئانتىگېن (يېڭى ئانتىگېن) بەلگىلىرى بېكىتىلىدۇ [24-بەت]. ئارقىدىن، دەل شۇ نېئوئانتىگېننىڭ كودى بويىچە يېڭى بىر mRNA ۋاكسىنىسى بىر نەچچە ھەپتە ئىچىدە شۇ بىمار ئۈچۈن مەخسۇس بىرىكتۈرۈپ چىقىرىلىدۇ [24-بەت]. بۇ ۋاكسىنا بىمارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا قايسى خىل ھۈجەيرىلەرنى تونۇپ يوقىتىش كېرەكلىكىنى ئۆگىتىدۇ [24-بەت].
كورونا ۋىرۇس (COVID-19) ئاپىتى جەريانىدا mRNA تېخنىكىسىغا دۇنيادىكى ھەر قايسى شىركەتلەرنىڭ زاۋۇت ۋە ساقلاش ئۇل ئەسلىھەلىرىگە سالغان 79.4 مىليارد دوللارلىق مەبلىغى بۇ تېخنىكىنىڭ تېز كېڭىيىشىگە ئالدىن يول ئاچتى [24-بەت]. 2026-يىلى مارتتا ئامېرىكا دۆلەتلىك راك تەتقىقات ئىنستىتۇتى (National Cancer Institute) يېڭى بىر سىناق تۈرى ئۈچۈن 200 مىليون دوللارلىق چوڭ مەبلەغ ئاجراتتى [24-بەت]. سىلون كېتتېرىڭ (Sloan Kettering) مەركىزىدە ئاشقازان ئاستى بېزى راكى بىمارلىرىغا قىلىنغان ئالتە يىللىق سىناق، تېخنىكىنىڭ كېسەللىك قايتا قوزغىلىش نىسبىتىنى تۈپتىن تۆۋەنلىتىپ، بىمارلارنىڭ ھايات قېلىش نىسبىتىنى %90 كە يەتكۈزگەنلىكىنى دەلىللىدى [24-بەت].
بۇ بۇرۇلۇش كەلگۈسىدە دورا شىركەتلىرىنىڭ مىليونلىغان ئوخشاش دورىلارنى ياساپ سېتىش تۈزۈلمىسىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىدۇ [25-بەت]. قىممەت دورا ساندۇقىدا ئەمەس، بەلكى گېن تەرتىپىنى تەكشۈرۈش، لايىھەلەش ۋە تېز سۈرئەتتە يەككە ئىشلەپچىقىرىش يۈرۈشلۈك زەنجىرىگە يۆتكىلىدۇ [25-بەت]. بۇ تېخنىكىنىڭ بىر قېتىملىق داۋالاش تەننەرخىنىڭ 100 مىڭ دوللاردىن ئېشىپ كېتىشى كېسەللىك ئادالىتى جەھەتتە يېڭى ئىقتىسادىي تەڭسىزلىكلەرنى بارلىققا كەلتۈرۈش خەۋپىگە ئىگە [25-بەت]. سىياسەت بېكىتكۈچىلەر چوقۇم تېز سۈرئەتتە تەستىقلاش يوللىرىنى ئېچىشى، نېئوئانتىگېن سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنى كۆپچىلىككە ئورتاق قىلىشى ۋە تۆۋەن كىرىملىك رايونلار ئۈچۈنمۇ يېڭى مالىيە سىستېمىلىرىنى تەسىس قىلىشى لازىم [25-بەت].
كىۋانت ھېسابلاش ۋە مولېكۇلا لايىھەلەش: دورا بايقاشتىكى كىۋانت تەقلىدلەش
بىر دانە ئاقسىلنىڭ تەركىبىدە مىليونلىغان ئاتوملار بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى كومپيۇتېرلاردا سىناپ بېكىتىش غايەت زور ھېسابلاش قۇۋۋىتىنى تەلەپ قىلىدۇ [27-بەت]. ئەنئەنىۋى كومپيۇتېرلار ئاتوملارنىڭ ھەرىكىتىنى نۆۋەتتە پەقەت ئاددىيلاشتۇرۇپلا پەرەز قىلالايدىغان بولغاچقا، سىناق قىلىنغان ئون نامزات دورىنىڭ توققۇزى مەغلۇپ بولىدۇ [27-بەت]. «دورا تەتقىق قىلىپ ئېچىشتىكى كىۋانتلىق تەقلىدلەش تېخنىكىسى» (Quantum simulation for drug discovery) كىۋانت فىزىكىسىنىڭ پىرىنسىپلىرىغا تايىنىپ مولېكۇلىلارنىڭ يۈز بېرىش جەريانلىرىنى تەجرىبە قىلىش پۇرسىتى ياراتتى [26، 27-بەت].
كىۋانت تەقلىدلەش ئەنئەنىۋى سىستېمىدەك ئاددىيلاشتۇرۇشنىڭ ئورنىغا، ئاتوملارنىڭ ئەمەلىي مىكرو دۇنيادىكى تەبىئىي ھەرىكىتى بويىچە بىر تەرەپ قىلىدۇ [27-بەت]. بۇ تېخنىكىدا يېقىندىن بۇيانقى بىر قاتار ئېلېكتىرونلۇق خاتالىق تۈزىتىش قۇرۇلۇشلىرىنىڭ يارقىن تەرەققىياتلىرى كىۋانت ھېسابلاش نەتىجىلىرىنى يۇقىرى دەرىجىدە ئىشەنچلىك قىلدى [27-بەت]. كىۋانت تەقلىدلەش بازىرى يېقىنقى بەش يىل ئىچىدە قىممەت جەھەتتە ئىككى ھەسسە ئاشتى [27-بەت]. 2025-يىلى IBM ۋە مودېرنا (Moderna) شىركىتى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئاقسىل قاتلىنىش سىناقلىرىنى كىۋانت بوشلۇقىدا مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىدى [27-بەت].
بۇ بۆسۈش ئىلگىرى ئەنئەنىۋى دورا تەننەرخى جەھەتتە «دورا ياسىغىلى بولمايدىغان كېسەللىك» دەپ تاشلاپ قويۇلغان نۇرغۇن يەككە گېن ۋە ئاز ئۇچرايدىغان كېسەللىكلەرنى تېز سۈرئەتتە، تۆۋەن تەننەرخ بىلەن داۋالاش پۇرسىتىگە ئىگە قىلىدۇ [28-بەت]. كىلىنىكىلىق تەجرىبىخانا سىناق باسقۇچىغا كىرىشتىن ئىلگىرى، مىلياردلىغان سۈنئىي بىرىكمىلەر كىۋانت بوشلۇقىدا سۈزۈپ چىقىلىپ، بىرىكتۈرۈش تەننەرخىنى كۆرۈنەرلىك ئازايتىدۇ [28-بەت]. شۇنداق بولسىمۇ، تولۇق كىۋانت كومپيۇتېر دەۋرىگە تېخى يېتىپ بارالمىغانلىقىمىز تۈپەيلىدىن، نۆۋەتتە كىۋانت بىلەن ئەنئەنىۋى كومپيۇتېرنى بىرلەشتۈرۈپ ئىشلەيدىغان ئارىلاشما قۇرۇلمىلار ئەڭ زۆرۈر تاللاشتۇر [28-بەت]. بۇ نۇقتىدا ھۆكۈمەتنىڭ ئىقتىسادىي ياردەملىرى بىلەن يېڭى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش يوللىرى تەسىس قىلىنىپ، سىملىق سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئىشەنچ ئۆلچەملىرى يارىتىلىشى كېرەك [28-بەت].
فىزىكىلىق دۇنيانى چۈشىنىدىغان سۈنئىي ئەقىل: دۇنيا مودېللىرى
بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى، مەسىلەن «چوڭ تىل مودېللىرى»، ئىنسانلار تەرىپىدىن يېزىلغان تېكىستلەر ئارقىلىق دۇنيانى ئۆگىنىدۇ، ئەمما فىزىكىلىق دۇنيادىكى رېئال تارتىش كۈچى ياكى بوشلۇق مۇناسىۋەتلىرىنى ئەمەلىي ھېس قىلالمايدۇ [30-بەت]. ئۇلاردىن تونۇلمىغان بىر فىزىكىلىق ئەھۋالنى سورىغىنىمىزدا، تېزلا خاتالىق سادىر قىلىدۇ [30-بەت]. «دۇنيا مودېللىرى» (World models) دەپ ئاتالغان توققۇزىنچى تېخنىكا، خۇددى بوۋاقلارنىڭ دۇنيانى ئەمەلىي تارتىش، تۇتۇش ۋە ئاڭلاش ئارقىلىق ئۆگىنىشىگە ئوخشاش، كۆپ كۆزنەكلىك سىستېمىلار ئارقىلىق فىزىكىلىق دۇنيانىڭ تەبىئىي قانۇنىيەتلىرىنى ئۆگىنىش بۆسۈشىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا [29، 30-بەت].
بۇ يېڭى سىستېما سىن كۆرۈنۈشلىرى، يەر ئاستى سېنزورلىرى، بېسىم كۆرسەتكۈچلىرى ۋە ھەرىكەت تۇتۇش مېخانىزملىرىدىن يىغىلغان سانلىق مەلۇماتلارنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، بىر ئورتاق بوشلۇقتا بىر تەرەپ قىلىدۇ [30-بەت]. بۇ سىستېمىنىڭ ئاستىدا يان لېكۇن (Yann LeCun) نىڭ 2022-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان «بىرلەشمە سۈڭگۈچ ئالدىن مۆلچەرلەش قۇرۇلمىسى» (Joint Embedding Predictive Architecture – JEPA) تېخنىكىسى ياتىدۇ [30-بەت]. بۇ يۆنىلىش سۈنئىي ئەقىلگە رەسىمدىكى پىكسېلنى ئۆگىنىشنى ئەمەس، بەلكى كېيىنكى قەدەمدە فىزىكىلىق بوشلۇقتا نېمە يۈز بېرىدىغانلىقىنى مۆلچەرلەش ئىقتىدارىنى بېرىدۇ [30-بەت].
نۆۋەتتە نۋىدىيا (NVIDIA) شىركىتى 2025-يىلى ئېلان قىلغان «كوسموس» (Cosmos) سۇپىسى 20 مىليون سائەتلىك فىزىكىلىق دۇنيا سانلىق مەلۇماتى بىلەن تەربىيەلەنگەن بولۇپ، ماشىنا ئادەملەرنىڭ تونۇلمىغان يېڭى مۇھىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈردى [30-بەت]. يەنە بىر تەرەپتىن، سىتانفورد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئالىملىرى 2026-يىلى كىلىمات تەقلىدلەش سىستېمىلىرىغا دۇنيا مودېللىرىنى كىرگۈزۈش ئارقىلىق، بۇلۇت ۋە بورانلارنىڭ فىزىكىلىق ئۆزگىرىشلىرىنى مۆلچەرلەشتە تۈپتىن بۆسۈش ياراتتى [30-بەت].
بۇ تېخنىكا كەلگۈسىدە پورتلار، زاۋۇتلار ۋە قاتناش سىستېمىلىرىنى تولۇق ئۆزگىرىشچان ئەقلىي ئىقتىدارلىق باشقۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە قىلىدۇ [31-بەت]. قۇرۇلۇش، ياشانغانلارنى كۈتۈش ۋە يۈك توشۇش قاتارلىق فىزىكىلىق ئەمگەك تەلەپ قىلىدىغان ساھەلەردە يېڭىچە يۆنىلىش يارىتىدۇ [31-بەت]. شۇنداقتىمۇ، بۇ سىستېمىلار ئۆزلىرىنىڭ فىزىكىلىق پەرەزلىرىدە خاتالىق كۆرۈلسىمۇ، ئۆز-ئۆزىگە ئىشىنىپ تۇرۇۋېلىش خەۋپىگە ئىگە [31-بەت]. شۇڭلاشقا، بۇ مودېللارنى سىنايدىغان ئورتاق تەجرىبىخانا سۇپىلىرى يارىتىلىشى، مەسئۇلىيەت قانۇنلىرى بېكىتىلىشى ۋە سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئىشەنچلىك ئۆلچەملىرى يارىتىلىشى كېرەك [31-بەت].
كىۋانت دەۋرىدىكى ئۇچۇر بىخەتەرلىكى: رېشاتكىلىق شىفىرشۇناسلىق
نۆۋەتتە يەر شارى تور بوشلۇقىدا قەستەن يىغىلىۋاتقان غايەت زور يوشۇرۇن سانلىق مەلۇماتلار بار بولۇپ، خاككېرلار ۋە دۆلەتلەر بۇ شىفىرلانغان ئۇچۇرلارنى بۈگۈن ئوقۇيالمىسىمۇ، كەلگۈسىدە كىۋانت كومپيۇتېرلىرى بارلىققا كەلگەندە يېشىپ ئوقۇش ئۈچۈن ساقلىماقتا. بۇ خەتەرلىك ھەرىكەت «بۈگۈن يىغىش، ئەتە يېشىش» (harvest-now, decrypt-later) دەپ ئاتىلىدۇ [33-بەت]. كىۋانت كومپيۇتېرلىرى نۆۋەتتىكى ئادەتتىكى شىفىرلاش كودلىرىنى تېز ۋاقىتتا يېشىش كۈچىگە ئىگە [33-بەت]. «رېشاتكىلىق شىفىرشۇناسلىق» (Lattice-based cryptography) كىۋانت كومپيۇتېرلىرىمۇ يېشەلمەيدىغان يېڭى بىر توسالغۇ ياراتتى [32، 33-بەت].
رېشاتكىلىق شىفىرلاش ئۇسۇلى ئۇچۇرنى ئاددىي ماتېماتىكىلىق سانلاردىن چىقىرىپ، غايەت زور مىليون ئۆلچەملىك رېشاتكىلىق ماتېماتىكىلىق بوشلۇققا تۈگۈپ، ئۈستىگە قەستەن مىكرو خاتالىقلارنى (تۇمان سۈپىتىدە) ئارىلاشتۇرۇۋېتىدۇ [33-بەت]. بۇ خاتالىقلار تۈپەيلىدىن، كىۋانت كومپيۇتېرلىرىمۇ توغرا جاۋاب بىلەن نۇرغۇنلىغان يوشۇرۇن خاتا جاۋابلارنى بىر-بىرىدىن ئايرىيالماي قالىدۇ [33-بەت]. بۇ تېخنىكىنىڭ يەنە بىر ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ «تولۇق بىر گەۋدىلەشكەن شىفىرلاش» (Fully homomorphic encryption) نى قوللايدىغان بولۇپ، سانلىق مەلۇمات يېپىق تۇرۇپمۇ ئۇنىڭ ئۈستىدە ماتېماتىكىلىق ھېسابلاشلارنى قىلىشقا يول قويىدۇ [33-بەت]. 2024-يىلى ئاسان تېببىي مەركىزى (Asan Medical Center) بىمارلارنىڭ شەخسىي سانلىق مەلۇماتلىرىنى سىرتقا چىقارماي تۇرۇپ، 300 مىڭ بىمارنىڭ كېسەللىك ئۇچۇرى ئۈستىدە سۈنئىي ئەقىل تەربىيەلەپ چىقتى [33-بەت].
ئامېرىكا دۆلەتلىك ئۆلچەم ۋە تېخنىكا ئىنستىتۇتى (National Institute of Standards and Technology – NIST) 2024-يىلى تۇنجى يۈرۈش كۋانتتىن كېيىنكى شىفىرلاش ئۆلچەملىرىنى بېكىتتى [33-بەت]. ياۋروپا ئىتتىپاقى 2026-يىلىنى ئاممىۋى تورلارنىڭ كۋانتتىن كېيىنكى كۆچۈش جەريانىنى باشلاش يىلى قىلىپ بېكىتتى، ئامېرىكا دۆلەتلىك بىخەتەرلىك ئىدارىسى (NSA) بولسا 2027-يىلى يېڭى سىستېمىلاردا كۋانتتىن كۆچۈشنى مەجبۇرىي قىلدى [33-بەت]. گۇگۇل (Google) ئۆز سىستېمىلىرىنى 2029-يىلى تولۇق كۆچۈرۈپ بولۇشقا ۋەدە بەردى [33-بەت].
بۇ يۆنىلىش كەلگۈسىدە ئىنسانلارنىڭ رەقەملىك بوشلۇقتىكى شەخسىي مەخپىيەتلىك، كېسەللىك خاتىرىلىرى ۋە مالىيە سىستېمىسىنى كىۋانت دەۋرىدىكى ئاپەتلەردىن ساقلاپ قالىدۇ [34-بەت]. شۇنداقتىمۇ، ئەقلىي ئۈسكۈنىلەر ياكى كىچىك تىپتىكى سېنزورلار رېشاتكىلىق شىفىرلاش تەلەپ قىلىدىغان غايەت زور ھېسابلاش يۈكىنى كۆتۈرەلمەسلىكى مۇمكىن [34-بەت]. سانائەت شىركەتلىرى چوقۇم ئۆزلىرىنىڭ كونا يۇمشاق ۋە قاتتىق دېتاللىرىنى بىرلىكتە يېڭىلىشى، ئارىلاشما كۆچۈش باسقۇچلىرىنى سىستېمىلىق باشقۇرۇشى لازىم [34-بەت].
يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكا مەنزىرىسىدىكى خىرىسلار: ئىشەنچ ۋە ئادالەت
دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن يېڭى ئون تېخنىكىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىيات يولى پەقەتلا تەجرىبىخانىلارنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىقتىدارىغىلا باغلىق ئەمەس، بەلكى جەمئىيەت قۇرۇلمىسىدىكى ئىككى چوڭ سىستېمىلىق قىيىنچىلىقنىڭ قانداق ھەل قىلىنىشى بىلەن ئۆلچىنىدۇ: ئۇلار «ئىشەنچ» ۋە «ئادالەتلىك قولايلىق يارىتىش» تۇر [36-بەت]. بۇ قىيىنچىلىقلار تېخنىكىنىڭ قوبۇل قىلىنىش سۈرئىتىگە ئەڭ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىللاردۇر.
ئىشەنچ مەسىلىسى شۇكى، بۇ يېڭى تېخنىكىلار دۇنيانىڭ ئىلگىرى پۈتۈنلەي كۆرۈلۈپ باقمىغان يېڭى قۇرۇلمىلارنى قوبۇل قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ [36-بەت]. مەسىلەن، بىمارلار ئىلگىرى مىليونلىغان كىشىلەر سىناق قىلغان بىر قېلىپتىكى ئەنئەنىۋى دورىلارغا ئىشەنگەن بولسا، ئەمدى پەقەت ئۆزى ئۈچۈنلا ياسالغان بىر قېتىملىق دورىغا قانداق ئىشىنىشى كېرەك؟ ياكى ئىستېمالچىلار ئۆز ئۆيلىرىدىكى باتارېيەلەرنى مەركىزىي تورنىڭ بىر تەرەپ قىلىشىغا تاپشۇرۇپ بېرىشكە ئىشىنەمدۇ؟ ئىشەنچ تېخنىكا يارىتىلغاندىن كېيىن ئاندىن ئويلىشىدىغان مەسىلە ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تەرەققىياتىنىڭ بىرىنچى شەرتىدۇر [36-بەت].
ئادالەت مەسىلىسى بولسا، يېڭى تېخنىكىنىڭ پايدىلىرى تەبىئىي ھالەتتە پەقەت تەرەققىي قىلغان، تېخنىكىسى يۇقىرى دۆلەت ۋە رايونلارغىلا يىغىلىپ قېلىش خەۋپىگە ئىگە [36-بەت]. ئەگەر شەخسىي تەڭشەلگەن يېڭى راك دورىلىرى پەقەت باي دۆلەتلەرنىڭ چوڭ شىپاخانىلىرىدىلا تەمىنلەنسە، دۇنيادىكى سالامەتلىك ئادالىتى تېخىمۇ يىمىرىلىدۇ [36-بەت]. ياكى ئېنىق ئېچىتىش تېخنىكىسى يېزا دېھقانلىرىنىڭ كىرىم مەنبەسىنى تارتىپ ئالغاندا، ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي ھاياتىغا قانداق كاپالەتلىك قىلىش كېرەك؟ بۇ مەسىلىلەرگە ماس سىياسەتلەر بولمىغاندا، تېخنىكا يېڭى ئىجتىمائىي كىرىزىسلارنى ئېلىپ كېلىدۇ [36-بەت].
خۇلاسە
دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرىنىڭ 2026-يىلى ئېلان قىلغان يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكا دوكلاتى يالغۇز يېڭى پەن-تېخنىكا كەشپىياتلىرىنى تونۇشتۇرىدىغان ئاددىي بىر قوللانما بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يەر شارى خاراكتېرلىك سىستېمىلىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ كەلگۈسى خەرىتىسى سۈپىتىدە ناھايىتى يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە [3، 35-بەت]. دوكلاتنىڭ مېتودولوگىيە جەھەتتە سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى يۈزلىنىش تەھلىلچىسى قىلىپ ئىشلىتىشى، تاللانغان تېخنىكىلارنىڭ رېئال بازار ۋە ئاكادېمىك دۇنيادىكى قىممىتىنى دەلىللەشتە يېڭى بىر ئاكادېمىك مۆلچەر ئۈلگىسىنى ياراتتى [37-بەت].
بۇ نۆۋەتلىك دوكلات دۇنيانىڭ تېخنىكا تەرەققىياتىنى كۆزىتىش ۋە باھالاشتا «ماتېرىياللار قارارى»، «جۇغراپىيەلىك يۆتكىلىش» ۋە «شەخسىي تەڭشەش» يۆنىلىشلىرى ئارقىلىق پىكىر يۈرگۈزۈشكە تۈرتكە بولىدۇ [3، 35-بەت]. پەن-تېخنىكىنىڭ كەلگۈسى بىزدىن پەقەت كۆپ ئىشلەپچىقىرىشنىلا ئەمەس، بەلكى دۇنياۋى بايلىق، ئېكولوگىيە ۋە ئىنسانلار بوشلۇقىنىڭ بىرلىكتە ياشىيالىشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان ئەقىل بىلەن بىر تەرەپ قىلىنىشىنى كۈتمەكتە [35، 36-بەت].
مەنبە دوكلات:
World Economic Forum. (2026). Top 10 Emerging Technologies of 2026: Insight Report. In collaboration with Frontiers. Geneva: World Economic Forum.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
