ئورگانلارنىڭ تەرەققىياتى نەزەرىيەۋى يېڭىلىقتىن ئېشىپ كەتكەن «مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسى» قۇرۇلۇشى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاشقى ۋە ئىچكى ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى نەزەرىيەۋى جەھەتتىن ئاقلاش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىدېئولوگىيە قۇرۇلۇشلىرى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خەلقئارا ئاكادېمىك تەنقىدچىلىكنىڭ دىققەت نۇقتىسىغا ئايلانماقتا. ئامېرىكىنىڭ داڭلىق ئانالىز مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان جامېستوۋن فوندى جەمئىيىتى (Jamestown Foundation) تەرىپىدىن 2026-يىلى ئېلان قىلىنغان «ئورگانلار مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىدا ئىدىيەلەردىن ئېشىپ كەتتى» ناملىق تەتقىقات ماقالىسى، بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ غەربنىڭ ئىجتىمائىي پەن ئەندىزىلىرىگە بولغان بېقىندىلىقىدىن قۇتۇلۇپ، دۆلەتنىڭ باشقۇرۇش ئۇسۇلى ۋە ئىجتىمائىي رېئاللىقىنى ئاقلايدىغان سىستېمىلىق بىر بىلىم سىستېمىسى بەرپا قىلىش ئۇرۇنۇشلىرىنى ئىنتايىن چوڭقۇر ۋە رېئال ئانالىز قىلىپ بېرىدۇ. ماقالە ئېلان قىلىنغان مەزگىلدە، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ۋە دۆلەت ئىچىدىكى مۇرەككەپ ئىجتىمائىي-سىياسىي ۋەزىيەتنى، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق سەزگۈر رايونلاردىكى يۇقىرى بېسىملىق كونترول سىياسەتلىرىگە نەزەرىيەۋى ئاساس سېلىش ئېھتىياجى ئىلگىرىكى ھەرقانداق ۋاقىتتىكىدىن تېخىمۇ جىددىي تەلەپ قىلىنىۋاتقانىدى. دۆلەتنىڭ سىياسىي ئىرادىسى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسى» (Autonomous Knowledge System 自主知识系统 ) قۇرۇلۇشىنىڭ ئاكادېمىك قاتلامدىكى ئەمەلىي خۇسۇسىيەتلىرىنى چۈشىنىش، خىتاي دۆلەت تۈزۈلمىسىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىيات يۆنىلىشىنى مۆلچەرلەشتە ئىنتايىن يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە.
بۈگۈنكى كۈندە دۇنيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەڭپۇڭلۇقى تېز سۈرئەتتە ئۆزگەرمەكتە. بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ ئۆز قۇدرىتىنى كۆرسىتىش جەريانىدا ئوتتۇرىغا قويغان يېڭى ئىستراتېگىيەلىرى، يەنە بىر تەرەپتىن غەرب دۇنياسى بىلەن بولغان ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇشلار بىلىم ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىدىمۇ ئۆزىنى روشەن ئەكس ئەتتۈرمەكتە. خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ باش سېكرېتارى شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىدە، دۆلەت تاشقى تەسىرلەردىن مۇستەقىل بولغان بىر قۇرۇلمىنى بەرپا قىلىشقا كۈچەپ كەلمەكتە. بۇ تىرىشچانلىق پەقەت سانائەت ياكى تېخنىكا ساھەسىدىلا ئەمەس، بەلكى كىشىلەرنىڭ تەپەككۇر شەكلى ۋە دۇنيا قارىشىنى بەلگىلەيدىغان ئىجتىمائىي پەنلەر ساھەسىدىمۇ ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ. شۇ ۋەجىدىن، بېيجىڭ ئالىملاردىن غەربنىڭ كىشىلىك ھوقۇق، سىياسىي دېموكراتىيە ۋە جەمئىيەت باشقۇرۇش توغرىسىدىكى نەزەرىيەلىرىگە تاقابىل تۇرالايدىغان، پۈتۈنلەي يەرلىكلەشتۈرۈلگەن بىلىم قۇرۇلمىسىنى يارىتىشنى تەلەپ قىلماقتا.
مەزكۇر تەھلىل ماقالىسىدە، جامېستوۋن فوندى جەمئىيىتى تەرىپىدىن تەمىنلەنگەن ماتېرىياللار ئاساسىدا، خىتايدىكى «مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسى»نىڭ قۇرۇلۇش مۇساپىسى، ئۇنىڭ ئىلمىي ئاساسلىرى ۋە دۆلەت تەرىپىدىن مەمۇرىي كۈچ بىلەن يۆلىنىش جەريانى سىستېمىلىق شەرھىلىنىدۇ. بىز تاشقى سىياسەت ۋە دۆلەت مۇداپىئە خەۋپسىزلىكى نۇقتىسىدىن تۇرۇپ، يېڭى تارماق پەنلەرنىڭ بېكىتىلىشى، ئورگانلارنىڭ تېز سۈرئەتتە كېڭىيىشى، دۆلەت مەبلىغىنىڭ سىستېمىلىق باشقۇرۇلۇشى ۋە سىياسىي ئېھتىياجغا ماسلاشتۇرۇلغان دەرسلىكلەرنىڭ يېزىلىش مېخانىزمىنى يېشىپ كۆرسىتىمىز. شۇنداقلا، تاشقى سىياسەت بېكىتكۈچىلەر ۋە ئالىملارنىڭ بۇ سىستېمىدىكى ماسلىشالماسلىق كىرىزىسى، نەزەرىيەۋى بېقىندىلىقنىڭ داۋاملىشىشى ھەمدە ئاكادېمىك قۇرۇلمىلارنىڭ پارتىيەنىڭ سىياسىي قورالىغا ئايلىنىپ قېلىشىدەك قۇرۇلمىلىق زىددىيەتلىرى ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
«مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسى» ئۇقۇمىنىڭ سىياسىي ۋە مەدەنىيەت ئاساسلىرى
شى جىنپىڭ 2022-يىلى ئاپرېلدا خىتاي خەلق ئۇنىۋېرسىتېتىدا سۆزلىگەن نۇتقىدا، خىتاينىڭ ئۆزىگە خاس پەلسەپە ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر سىستېمىسىنى تېزلىتىشنىڭ، ئەمەلىيەتتە، «خىتاينىڭ مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنى بەرپا قىلىش» مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغانىدى. خىتاي ئاكادېمىك ساھەسىدىكىلەر بۇ مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنى خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ تارىخىي ۋە بۈگۈنكى ئەمەلىي تەجرىبىلىرىدىن شەكىللەنگەن، ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىيات قانۇنىيەتلىرىنى بىلىش قۇرۇلمىسى دەپ تەرىپلەيدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنى سىياسىي جەھەتتىن ئاقلاش ئۈچۈن، دۆلەت رەھبەرلىرى «يۈز يىللىق مىسلى كۆرۈلمىگەن چوڭ ئۆزگىرىش» مەزگىلىدە، خىتايچە سوتسىيالىزمنىڭ نۇرغۇن يېڭى مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا چىقارغانلىقىنى، غەربتىن كەلگەن كونا بىلىم ئەندىزىلىرىنىڭ بۇ مەسىلىلەرگە جاۋاب بېرەلمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ خىل چۈشەندۈرۈش، ئەمەلىيەتتە غەربنىڭ دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك قىممەت قاراشلىرىنى سىستېمىلىق چەتكە قېقىشنىڭ بىر سىياسىي باھانىسىدۇر.
مەدەنىيەت زېمىنى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، خىتاي خەلق ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى ۋاڭ يىۋېيغا ئوخشاش سىستېمىلىق تەشۋىقاتچىلار، مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنىڭ تۈپ ئاساسى خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ئۆزىدۇر، دەپ قارايدۇ. ئۇلار خىتاي مەدەنىيىتىنى مۇستەقىل، ئۈزلۈكسىز ۋە توختىماي يېڭىلىنىپ تۇرىدىغان بىر گەۋدە سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ. ماركسىزمنىڭ پۈتۈنلەي غەربچە بىر ئىدېئولوگىيە بولۇشتەك روشەن زىددىيىتىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن، ئۇلار دىيالېكتىك ماتېرىيالىزمنىڭ خىتاينىڭ بەش مىڭ يىللىق ئۈزۈلۈپ قالمىغان مەدەنىيەت قۇرۇلمىسىدىن ئاساس تاپقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ خىل مەدەنىيەت جەھەتتىكى مۇتەئەسسىپلىك ۋە سىستېمىلىق ئۆزلەشتۈرۈش ھەرىكىتى، بىلىم ئىشلەپچىقىرىشنى دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ بىر قىسمى قىلىپ كۆرسىتىشكە يول ئاچىدۇ.
بۇ يۈزلىنىشنى تېخىمۇ ئوچۇق چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، ماقالىدە كۆرسىتىلگەن كۇنمىڭ ساقچى ئىتىغا مۇناسىۋەتلىك ۋەقەنى مىسال قىلىش مۇمكىن. 2025-يىلى دېكابىردا، خىتاي جامائەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقى ساقچى ئىشلىرىدا، گېرمانىيە پادا ئىتلىرىنىڭ ئورنىغا پۈتۈنلەي يەرلىك كۇنمىڭ ئىتلىرىنى ئىشلىتىش لازىملىقىنى تەلەپ قىلىپ، بۇنى «ساقچى ئىت تېخنىكىسىدىكى دۇنياۋى رىقابەتكە تاقابىل تۇرۇش» ۋە دۆلەت ئىچىدىكى ساقچى ئىت بايلىقىنى «مۇستەقىل ۋە ئۆز ئالدىغا كونترول قىلىش»نىڭ بىر يولى سۈپىتىدە كۆرسەتكەن. ئەمما رويتېرس ئاگېنتلىقىنىڭ خەۋىرىدە ئېنىق كۆرسىتىلىشىچە، كۇنمىڭ ئىتى پۈتۈنلەي مۇستەقىل بىر يەرلىك نەسىل بولماستىن، بەلكى 1950-يىللاردا يۈننەندىكى مەخسۇس مەركەزدە گېرمانىيە پادا ئىتلىرى بىلەن يەرلىك ئىتلارنى سۈنئىي جۈپلەش ئارقىلىق يېتىشتۈرۈلگەن نەسىلدۇر. بۇ ئاددىي ۋەقە پۈتكۈل مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە غەرب نەزەرىيەۋى مەنبەلىرىدىن ئايرىلالمايدىغانلىقىنى، ئەمما سىياسىي جەھەتتىن ئۇنى پۈتۈنلەي مۇستەقىل دەپ داۋراڭ سېلىشنىڭ قانچىلىك ئۈنۈمسىز ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشنىڭ تارىخىي يىلتىزى 2004-يىلى قوزغىتىلغان ماركسىزم نەزەرىيە تەتقىقاتى ۋە قۇرۇلۇشى سىستېمىسىغا تۇتىشىدۇ. ئەمما سىستېمىلىق مەمۇرىي تىرىشچانلىقلار ئاساسلىقى 2019-يىلى خىتاي مائارىپ مىنىستىرلىقى «يېڭى گۇمانىتار پەنلەر»(新文科) ھەرىكىتىنى قوزغىغاندىن كېيىن ئەمەلىيلىشىشكە باشلىدى. بۇ جەرياندا پۈتكۈل مەمۇرىي ئاپپارات بىرلىكتە ھەرىكەتكە كېلىپ، پارتىيەنىڭ تەشۋىقات سىستېمىسىدىكى مەملىكەتلىك پەلسەپە ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر خىزمىتى ئىشخانىسىنىڭ رەھبەرلىكىدە، مىنىستىرلىقلار، ئۇنىۋېرسىتېتلار، نەشرىياتلار ۋە جەمئىيەتلەر بۇ كۆرسەتمىنى ئۆزلىرى كونترول قىلىدىغان ئاكادېمىك ساھەلەرگە سىستېمىلىق سىڭدۈردى. سىياسىي رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزمى، ئۆز نۆۋىتىدە، بىلىم سىستېمىسىنىڭ ئىنتايىن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە مائارىپنىڭ ھەرقايسى قاتلاملىرىغا يامراپ كېتىشىگە پۇرسەت ياراتتى.
بىلىم ئىشلەپچىقىرىش مەيدانلىرى ۋە يېڭى پەن قۇرۇلۇشلىرى
مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن، خىتاي مائارىپ مىنىستىرلىقى ئالىي مەكتەپلەردىكى پەن تۈرلىرىنى تەڭشەپ، بىر قاتار يېڭى «بىرىنچى دەرىجىلىك پەنلەر» (First-level disciplines)نى بېكىتتى. 2022-يىلى سىستېمىلىق تۈزىتىلگەن پەنلەر كاتالوگىدا، «خىتاي كومپارتىيەسى تارىخى ۋە پارتىيە قۇرۇلۇشى»، «ئىنتىزام تەكشۈرۈش ۋە نازارەت قىلىش ئىلمى» ھەمدە «رايون ۋە دۆلەت تەتقىقاتى» (Area Studies / 区域国别学) قاتارلىق پەنلەر مۇشۇ مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنىڭ تەلىپىگە ماسلاشتۇرۇلۇپ بېكىتىلدى. بۇنىڭ ئىچىدە، رايون ۋە دۆلەت تەتقىقاتى مەركەزلىرىنىڭ سانى 2017-يىلىدىكى 395 تىن 2024-يىلىغا كەلگەندە 186 ئۇنىۋېرسىتېت بويىچە 453 كە كۆپەيتىلدى. بۇ پەننىڭ تېز سۈرئەتتە كېڭىيىشى خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئۆز تەسىرىنى نەزەرىيەۋى كۆزلەر بىلەن تەكشۈرۈش ئارزۇسىنى نامايان قىلىدۇ.
بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، 2020-يىلى دېكابىردا تەسىس قىلىنغان «دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئىلمى» مۇ 2022-يىلىدىن باشلاپ پۈتۈنلەي مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنىڭ بايرىقى ئاستىغا كىرگۈزۈلدى. بۇ پەن خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئېھتىياجىنى ئاكادېمىك تىل بىلەن چۈشەندۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ. مەسىلەن، بېيجىڭ دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان يۇقىرى بېسىملىق سىياسەتلەرنى، نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ ئىلمىي تەلەپلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنماقتا. بۇ ئاكادېمىك پەن قۇرۇلمىسى غەربنىڭ تەنقىدلىرىگە تاقابىل تۇرۇپ، زېمىننى بىر گەۋدىلەشتۈرۈپ باشقۇرۇش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە كىرىزىسلىرىنى سىستېمىلىق بىلىم تىلى بىلەن پەردازلاش رولىنى ئوينايدۇ.
ئۇنىۋېرسىتېتلار بۇ پەنلەرنى قۇرۇلمىلىق ئورۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان تاشقى مۇھىت بىلەن تەمىنلەيدۇ. 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، خىتاي كومپارتىيەسى تارىخى ۋە پارتىيە قۇرۇلۇشى پېنى بويىچە 39 تەتقىقات ئورنى، 14 دوكتورلۇق پونكىتى ۋە 30 ماگىستىرلىق نۇقتىسى قۇرۇپ چىقىلدى. خىتاي خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى 2023-يىلى مارتتا مەملىكەت بويىچە تۇنجى بولۇپ مەخسۇس خىتاي كومپارتىيەسى تارىخى ۋە پارتىيە قۇرۇلۇشى ئىنستىتۇتىنى تەسىس قىلدى. 2026-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە، بۇ خىل مەخسۇس ئىنستىتۇتلارنىڭ سانى ئونغا يەتتى. بۇنىڭدىن باشقا، مائارىپ مىنىستىرلىقى 2021-يىلى قۇرۇشنى باشلىغان 30 پەلسەپە ۋە ئىجتىمائىي پەن تەتقىقات ئورنىنىڭ سانىنى 2025-يىلى نويابىرغا كەلگەندە 55 كە كۆپەيتتى.
بۇ جەرياندا، ئايرىم ئالىملارمۇ دۆلەت ئېھتىياجىغا قاراپ ئۆز پەنلىرىدە يېڭى يۆنىلىشلەرنى ئاچماقتا. يۈننەن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى جۇ پىڭ «مىللەتلەر سىياسىتى ئىلمى»نى سىياسىي پەنلەر ساھەسىدىكى مۇستەقىل بىلىم ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئەڭ مۇھىم مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل يېڭى يۆنىلىشلەر شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك كىملىكنى ئاجىزلىتىش ۋە مەركىزىي خىتاي كىملىكىنى زورلاپ تېڭىش سىياسەتلىرىگە ئىلمىي تون كىيدۈرۈش ئۈچۈن قىممەتلىك نەزەرىيەۋى ماتېرىياللارنى تەييارلايدۇ. مىللەتلەرنى بىرگەۋدىلەشتۈرۈش، كۆپ خىللىقنى بىر خىللىققا ئايلاندۇرۇش تەدبىرلىرى مۇشۇنداق ئاتالمىش «ئاكادېمىك بىلىم» دائىرىسىدە تەستىقلىنىپ تۇرىدۇ.
ئەڭ قىزىقارلىق يېرى شۇكى، بۇ خىل نەزەرىيەۋى ئىددىئالارنى ئېتىراپ قىلىدىغان باھالاش كومىتېتلىرى دەل شۇ سىستېمىنى تەشەببۇس قىلىۋاتقان ئالىملارنىڭ ئۆزى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ. 2025-يىلى دېكابىردا چىقىرىلغان يېڭى بەلگىلىمىلەرگە ئاساسەن، يېڭى دوكتورلۇق نۇقتىلىرىنى باھالاش ۋە تەستىقلاش خىزمىتى بىۋاسىتە پارتىيە سىياسىتىگە خىزمەت قىلىدىغان، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئەھمىيىتىگە ئىگە دەپ قارالغان پىلانلارغا ئىنتايىن كەڭ پۇرسەتلەرنى يارىتىپ بېرىدۇ. مەسىلەن، خىتاي خەلق ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئالىمى ياڭ فېڭچېڭ پارتىيە تارىخى پېنىنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك پەن بولۇشىنى تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا قويغان بولسا، كېيىن ئۆزى شۇ پەننىڭ باھالاش گۇرۇپپىسىغا كىرىپ، پۈتكۈل قۇرۇلۇش لايىھەسىنى تۈزۈشكە قاتناشقان. بۇ خىل ئۆزئۆزىنى تەستىقلاش سىستېمىسى ئىلمىي ئوبيېكتىپلىقنىڭ يوقىلىشىنى تېخىمۇ تېزلىتىۋەتمەكتە.
مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش، بىرلەشمىلەر ۋە بىلىم كۆپەيتىش مېخانىزمى
بۇنداق كەڭ كۆلەملىك بىلىم ئىشلەپچىقىرىش مەيدانلىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، دۆلەت پارتىيە خىزمىتى مېخانىزمى ئارقىلىق غايەت زور مەبلەغ ئاجراتماقتا. 2026-يىلى مايغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاي مائارىپ مىنىستىرلىقىنىڭ «خىتايچە پەلسەپە ۋە ئىجتىمائىي پەن تەتقىقاتى چوڭ تۈرلىرى» بويىچە 29 بىرىنچى دەرىجىلىك پەن ساھەسىدە 100 دىن ئارتۇق ئۇنىۋېرسىتېتقا مەبلەغ تارقىتىلدى. مەملىكەتلىك دەرىجىدىن ئېيتقاندا، مەملىكەتلىك پەلسەپە ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر خىزمىتى ئىشخانىسى دۆلەتلىك ئىجتىمائىي پەنلەر فوندىنىڭ 2025-يىللىق تۈرلىرىدە، مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنى ئاساسلىق نىشان قىلدى. خىتاي ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش تۈرىگە پەقەت 2025-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا ئىككى مىليارد يۈەن (تەخمىنەن 300 مىليون ئامېرىكا دوللىرى) ئەتراپىدا مەبلەغ ئايرىلدى.
ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتلەر ۋە يەرلىك ئۇنىۋېرسىتېتلارمۇ بۇ سىستېمىغا ماسلىشىپ ئۆز مەبلىغىنى كۆپەيتتى. مەسىلەن، گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسى 2025-يىلى ئىقتىساد، سىياسەت ۋە قانۇن ساھەسىدىكى مۇستەقىل بىلىم قۇرۇلۇشى ئۈچۈن 450 مىڭ يۈەن خامچوت ئاجراتقان بولسا، شاڭخەي شەھىرى بۇ ساھەگە مۇناسىۋەتلىك 58 تەتقىقات گۇرۇپپىسى تەشكىللىدى. نەنكەي ئۇنىۋېرسىتېتى 2023-يىلىدىن بۇيان دەرسلىك يېزىشقا 10 مىليون يۈەندىن ئارتۇق مەبلەغ سالدى. ئۇلار نەشر قىلغان «خىتايچە سوتسىيالىزم سىياسىي ئىقتىساد ئىلمى» دەرسلىكى نۆۋەتتە 80 دىن ئارتۇق ئالىي مەكتەپتە قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتىدۇ. بۇ جەرياندا، سىياسىي جەمئىيەتلەر ۋە ئاكادېمىك بىرلەشمىلەرمۇ پائال رول ئوينىدى. مەسىلەن، «خىتاي نازارەت قىلىش ئىلمىي جەمئىيىتى» دۆلەتنىڭ نازارەتچىلىك ئىسلاھاتىغا ماسلىشىپ، ئىسمىنى «خىتاي ئىنتىزام تەكشۈرۈش ۋە نازارەت قىلىش جەمئىيىتى»گە ئۆزگەرتىپ، بىۋاسىتە خىتاي كومپارتىيەسى مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى ۋە دۆلەتلىك نازارەتچىلىك كومىتېتىنىڭ نازارىتى ئاستىدا ئىش باشلىدى.
بۇ پارتىيەۋى بىلىملەرنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلارنىڭ تەپەككۇرىغا سىڭىپ كىرىشى ئۈچۈن، مائارىپ مىنىستىرلىقى مىڭلىغان دەرسلىكلەرنى يېزىپ چىقىشنى نىشانلىدى. 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە، دەسلەپكى لايىھەگە كىرگۈزۈلگەن دەرسلىك كىتابلارنىڭ سانى 3404 كە يەتتى. بۇ ھەرىكەت يەنە خىتاي ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ «ياشلارنى قوزغىتىش پىلانى» (Youth Launch Plan) غا ئوخشاش مەخسۇس لايىھەلىرى ئارقىلىق يېتىشتۈرۈلگەن ياش ئالىملار تەرىپىدىن قوللاپ-قۇۋۋەتلەندى. بۇ پىلانلاردا ئالىملار بەش يىلغىچە ھېچقانداق رەسمىي تەكشۈرۈشتىن ئۆتمەستىن، پەقەت مۇستەقىل بىلىم نەزەرىيەسى يارىتىش بىلەنلا شۇغۇللىنىش ئىمتىيازىغا ئېرىشتى. بۇ كۆپەيتىش مېخانىزمىنىڭ تۈرتكىسىدە، ئالىملار سىياسىي تىل بىلەن نۇرغۇن يېڭى ئۇقۇملارنى ئىشلەپ چىقاردى. مەسىلەن، سىياسىي پەنلەردىكى «ئاشۇرۇلما دېموكراتىيە» (incremental democracy) ياكى مىللەتلەر سىياسىتىدىكى «مىللەتلەر ئارا سىياسىي بىر گەۋدىلىشىش» (interethnic political integration) قاتارلىق سىياسىي ئاتالغۇلار ئاشۇ دەرسلىكلەرنىڭ يادرولۇق مەزمۇنىغا ئايلاندى.
قۇرۇلمىلىق زىددىيەتلەر: ئورگانلارنىڭ تەرەققىياتىنىڭ نەزەرىيەۋى يېڭىلىقتىن ئېشىپ كېتىشى
ئەمما پۈتكۈل بۇ ھەيۋەتلىك مەمۇرىي كۈچنىڭ ئارقىسىدا ئىنتايىن ئېغىر بىر قۇرۇلمىلىق زىددىيەت يوشۇرۇنغان بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ بىلىم تارماقلىرىنىڭ ۋە ئورگان قۇرۇلمىلىرىنىڭ كېڭىيىش سۈرئىتىنىڭ نەزەرىيەۋى مەزمۇن يارىتىش سۈرئىتىدىن بەكلا تېز بولۇپ كەتكەنلىكىدۇر. باشقىچە ئېيتقاندا، دۆلەت مەمۇرىي بۇيرۇق بىلەن يېڭى ئىنستىتۇت قۇرالايدۇ، يېڭى فاكۇلتېت ياكى ژۇرناللارنى تەسىس قىلالايدۇ، ئەمما ئىلىم-پەن دۇنياسىدا قوبۇل قىلىنغۇدەك چىن، قايىل قىلارلىق نەزەرىيەلەرنى مەمۇرىي قارار بىلەن ياراتقىلى بولمىغاچقا، سىستېمىنىڭ ئىچى بوش قالىدۇ. 2023-يىلى ئېلىپ بېرىلغان بىر سىستېمىلىق تەكشۈرۈشتە كۆرسىتىلىشىچە، دۆلەت مەخسۇس بىرىنچى دەرىجىلىك پەن قىلىپ بېكىتكەن پارتىيە تارىخى پېنى، ئەمەلىيەتتە، ئالىي مەكتەپلەردە كىچىكلەپ كېتىۋاتقان بولۇپ، يېقىنقى ئون يىلدا ئۇنى ماگىستىرلىق بويىچە تەمىنلەيدىغان ئورۇنلار 96 دىن 71 گە، دوكتورلۇق بويىچە بولسا 26 دىن 20 گە ئازىيىپ كەتكەن. 2021-يىلى پەقەت 11 دوكتورلۇق پونكىتىلا ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلالىغان. يەنە بىر تەرەپتىن، رايون ۋە دۆلەت تەتقىقاتى ساھەسى پۈتۈنلەي قالايمىقان ھەم پىلانسىز كېڭىيىپ، يۇقىرى سەۋىيەلىك ئىختىساسلىقلارنىڭ كىرىزىسىگە ۋە ئوقۇتۇش مەزمۇنىنىڭ قېلىپلىشىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
ئىلمىي جەھەتتىكى مۇستەقىللىق يەنىلا تاشقى سىياسەت سەرخىللىرىنى قىيناۋاتقان يەنە بىر چوڭ مەسىلە. بېيجىڭ چەتئەل تىللىرى ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى شيې تاۋنىڭ كۆرسىتىشىچە، رايون ۋە دۆلەت تەتقىقاتى ساھەسى تۈپ نەزەرىيەۋى قۇرۇلمىدىن قۇرۇق بولغاچقا، يەنىلا سىياسەت، تارىخ، ئىقتىساد ۋە جەمئىيەتشۇناسلىقتەك پىشىپ يېتىلگەن غەربچە پەنلەرنىڭ كونا نەزەرىيەلىرىدىن پايدىلىنىشقا مەجبۇر بولۇۋاتىدۇ. ھەتتا ماركسىزم پەلسەپەسىنىڭ ئۆزىمۇ خىتايدا يەنىلا غەرب پەلسەپىسىنىڭ قوش قۇتۇپلۇق ئۆلچەملىرىنىڭ سىرتىغا چىقالمىدى. خۇاجۇڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى شۈ يۇڭ خىتاي ئالىملىرى تەرىپىدىن يارىتىلغان يەرلىك ئۇقۇملارنىڭ بىر-بىرى بىلەن ئورگانىك باغلىنىشى بولمىغاچقا، ئۇلارنىڭ پەقەت تارقاق «يېتىم ئۇقۇملار» (concept orphans) سۈپىتىدە قالغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ. داڭلىق پەلسەپە ئالىمى ياڭ گورۇڭ بولسا ھەم «خىتاينى پەقەت خىتاي بىلەنلا چۈشەندۈرۈش»تىن ئىبارەت مەدەنىيەتچىلىك خاتالىقىدىن، ھەم غەرب نەزەرىيەلىرىنى بىردىنبىر ئۆلچەم قىلىۋالىدىغان بېقىندىلىقتىن ساقلىنىش لازىملىقىنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، ئاكادېمىك ساھەدىكى رىغبەتلەندۈرۈش ۋە باھالاش سىستېمىسىمۇ پۈتۈنلەي مەمۇرىي بېسىم ئاستىدا ئىشلەيدىغان بولغاچقا، ئالىملارنىڭ ئىجادىيەت روھىنى بوغۇپ تاشلىغان. مائارىپ تەدبىرلىرى كۆپىنچە سىياسىي تەشۋىقاتنىڭ ئېھتىياجى بىلەن بېكىتىلىدىغان بولغاچقا، بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى خىتاي كومپارتىيەسى تارىخى تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇدىرى چېڭ مېيدۇڭ ئاگاھلاندۇرۇپ، ئەگەر تەتقىقاتنىڭ ئۇسۇلى، قەدەملىرى ۋە مەقسىتى ئېنىق بەلگىلەنمىسە، بۇ مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسى قۇرۇلۇشىنىڭ ئاسانلا «بىراقلا باش كۆتۈرۈش» شەكلىدىكى سىياسىي ھەرىكەتلەر پاتقىقىغا پېتىپ قالىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. دۆلەت ئاجراتقان مەبلەغ ۋە سىياسىي قوللاشلار بىر مەزگىلدىن كېيىن ئاخىرلاشقاندا، بۇ سىستېمىنىڭ ئۈنۈمىمۇ تەبىئىي ھالدا قۇرۇپ كېتىدۇ.
خۇلاسە
جامېستوۋن فوندى جەمئىيىتىنىڭ ئانالىزلىرى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، خىتاينىڭ پۈتۈن كۈچ بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقان «مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسى» ئەمەلىيەتتە، ئىلىم-پەن ۋە جەمئىيەت تەرەققىياتىنىڭ تەبىئىي نەتىجىسى ئەمەس، بەلكى سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە ئىدېئولوگىيەلىك قورۇقچىلىق ئېھتىياجىنى ئاقلاش ئۈچۈن قۇرۇپ چىققان بىر تۈرىدۇر. سىستېمىنىڭ ئورگان تەرەققىياتى تېز بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئىچكى نەزەرىيەۋى يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىنىڭ ئارقىدا قېلىشى دۆلەتنىڭ مەمۇرىي بۇيرۇق بىلەن ئىلىم ياراتقىلى بولمايدىغانلىقىدەك ئاچقۇچلۇق قانۇنىيەتكە دۇچ كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بېيجىڭ دائىرىلىرى دۆلەت قۇرۇلمىسى بويىچە سۈنئىي ئورگانلارنى يارىتالايدۇ، ئەمما بۇ ئورگانلارنىڭ دۇنياۋى قوبۇل قىلىنىشى يەنىلا ئېنىقسىز بىر سوئالدۇر.
كەلگۈسى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت ۋە سىياسىي مۇقىملىق جەريانىدا، خىتاينىڭ ئۆز بىلىم سىستېمىسىنى تېخىمۇ قاتتىق يەرلىكلەشتۈرۈشكە ئۇرۇنۇشى، ئۇنىڭ دۇنياۋى بىلىم مەيدانلىرىدىن تېخىمۇ يىراقلىشىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بولۇپمۇ، شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇق مەنپەئەتى يادرولۇق ئورۇندا تۇرىدىغان رايونلاردىكى رېئال ۋەزىيەتنى سىياسىي پەردازلاش ئۈچۈن يارىتىلغان مىللەتلەر نەزەرىيەسى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئۇقۇملىرى، دۆلەتنىڭ تاشقى ئالاقىسىدە تېخىمۇ كۆپ قىيىنچىلىقلارنى تۇغدۇرىدۇ. مۇستەقىل بىلىم سىستېمىسىنىڭ كەلگۈسى قىممىتى پارتىيە تەشۋىقاتىنىڭ قايسى دەرىجىدە كۈچلۈك بولۇشىدا ئەمەس، بەلكى بۇ سىستېما ياراتقان نەزەرىيەلەرنىڭ ھاكىمىيەت كۈچىنىڭ سىرتىدا قوبۇل قىلىنىش-قىلىنماسلىقى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ.
مەنبە ماقالە ئۇچۇرى:
Jamestown Foundation. «Institutions Outpace Ideas in ‘Autonomous Knowledge System’.» China Brief, mid-2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
