ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر مۇلاھىزە ماقالىسىدە، مىسىردىكى بەنى سۇۋەيف ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسىي پەنلەر دوتسېنتى، خىتاي سىياسىتى ۋە ئاسىيا ئىشلىرى بويىچە مۇتەخەسسىس دوكتور نادىيە ھېلمى (Dr. Nadia Helmy) تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە 2026-يىلى 1-فېۋرال كۈنى «مودېرن دىپلوماتىيە» (Modern Diplomacy) تورىدا ئېلان قىلىنغان «خىتاي ئەنقەرەنىڭ لىۋان تۈركمەنلىرىگە يېقىنلىشىشىغا ئەگىشىپ، تۈركىيەنىڭ ئېتنىك كېڭەيمىچىلىكىگە ھوشيارلىق بىلەن قارىماقتا» ناملىق تەھلىلىي دوكلات ئاساس قىلىندى. بۇ دوكلات خىتاي تاشقى سىياسىتىدىكى ئەڭ نازۇك نۇقتىلارنىڭ بىرى بولغان «ئېتنىك كىملىك» ۋە «دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى» مەسىلىسىنى، بولۇپمۇ تۈركىيەنىڭ لىۋاندىكى تۈركمەنلەرگە پۇقرالىق بېرىش پىلانىنىڭ خىتاي تەرىپىدىن قانداق قوبۇل قىلىنىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىشى بىلەن مۇھىم ئىلمىي ۋە سىياسىي ئەھمىيەتكە ئىگە. ئاپتور ماقالىسىدە خىتاي-تۈركىيە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن سىياسىي گۇمان ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ تەڭپۇڭلۇقىنى ئەتراپلىق تەسۋىرلەپ بەرگەن.
«تۈرك مىللەتچىلىكى» ۋە خىتاينىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ئەندىشىسى
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى تۈركىيەنىڭ «ئېتنىك رىشتىلەر» گە تايىنىپ سىرتقى تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش سىياسىتىگە، يەنى خەلقئارادا «تۈرك مىللەتچىلىكى» ياكى پانتۈركىزم دەپ ئاتىلىدىغان ئىدىيەۋى ئېقىمغا قارىتا ئىنتايىن ئېھتىياتچان ۋە سوغۇق پوزىتسىيە تۇتماقتا. خىتاينىڭ بۇ خىل پوزىتسىيەسىنىڭ تۈپ يىلتىزى ئۇنىڭ «دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى» نى قوغداش پىرىنسىپىغا بېرىپ تاقىلىدۇ. خىتاي دائىرىلىرى ئېتنىك كىملىكنىڭ تاشقى سىياسەت قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنى باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش دەپ قارايدۇ ۋە بۇ خىل ئەندىزىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدۇ.
ئاپتورنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، بېيجىڭنىڭ نەزىرىدە تۈركىيەنىڭ چەت ئەللەردىكى، جۈملىدىن لىۋاندىكى تۈركمەنلەرگە ئورتاق مىللىي كىملىك ئاساسىدا پۇقرالىق بېرىش ياكى ئۇلارنى رىغبەتلەندۈرۈش سىياسىتى ئاددىي بىر دىپلوماتىك ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى «سىياسىي تەسىر كۆرسىتىش قورالى» دۇر. خىتاي بۇ خىل ھەرىكەتلەرنى ئۆز چېگراسى ئىچىدىكى بۆلگۈنچىلىك خاھىشىنى كۈچەيتىۋېتىشى مۇمكىن بولغان يوشۇرۇن تەھدىت دەپ قارايدۇ. بولۇپمۇ تۈركىي مىللەتلەر توپىغا مەنسۇپ بولغان ئۇيغۇرلار ياشايدىغان شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى ۋەزىيەت، خىتاينىڭ تۈركىيەنىڭ ھەر قانداق بىر ئېتنىك ھەرىكىتىگە گۇمان بىلەن قارىشىدىكى ئەڭ ئاساسلىق سەۋەبتۇر.
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، خىتاي تۈركىيەنىڭ لىۋاندىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرگە (تۈركمەنلەرگە) پۇقرالىق بېرىش ئارقىلىق، شۇ دۆلەتلەردە «ئېتنىك كۈچ مەركەزلىرى» نى شەكىللەندۈرۈشىدىن ئەنسىرەيدۇ. خىتاي تەرەپ، ئەگەر بۇ خىل سىياسەت لىۋانغا ئوخشاش نازۇك دۆلەتلەردە مۇۋەپپەقىيەت قازانسا، بۇنىڭ باشقا رايونلارغىمۇ ئۈلگە بولۇپ، دۇنياۋى سەۋىيەدە سىياسىي ۋە دېموگرافىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇشى مۇمكىنلىكىنى پەرەز قىلماقتا. بۇ يەردە خىتاينىڭ ئەندىشىسى پەقەت لىۋان بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى بۇ خىل «ئېتنىك كۈچ ئويۇنى» نىڭ ئاخىرى بېرىپ خىتاينىڭ ئۆز بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سالىدىغانلىقىغا مەركەزلەشكەن.
شەرقىي تۈركىستان ئامىلى ۋە «ئۈلگە بولۇش» خەۋپى
ماقالىنى چوڭقۇرلاپ تەھلىل قىلغىنىمىزدا، خىتاينىڭ تۈركىيە-لىۋان مۇناسىۋىتىگە بولغان سەزگۈرلۈكىنىڭ ئەمەلىيەتتە بىۋاسىتە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى بىلەن چېتىشلىقى ئايدىڭلىشىدۇ. دوكلاتتا ئېنىق كۆرسىتىلگىنىدەك، خىتاي تۈركىيەنىڭ «تۈركىي مىللەتلەر بىرلىكى» پىرىنسىپىنى قوللىنىشىنىڭ كېڭىيىشىدىن ۋە بۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىدىن قورقىدۇ. خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرىنىڭ قارىشىچە، ئەگەر ئەنقەرە لىۋاندىكى تۈركمەنلەرگە پۇقرالىق بېرىش سىياسىتىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەلىيلەشتۈرسە، بۇ ئەھۋال تۈركىيەنى كەلگۈسىدە ئۇيغۇرلارغىمۇ ئوخشاش ئىمتىيازلارنى، مەسىلەن، پاسپورت ياكى تۇرۇش ھوقۇقىنى بېرىشكە رىغبەتلەندۈرۈشى مۇمكىن.
تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، ئىلگىرىكى يىللاردا تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا قوللانغان بەزى ھېسداشلىققا تولغان سىياسەتلىرى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئېغىر دىپلوماتىك جىددىيلىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىدى. دوكلاتتا بۇ نۇقتا ئالاھىدە تەكىتلەنگەن بولۇپ، خىتاي ئۈچۈن تۈركىيەنىڭ چېگرا ھالقىغان «تۈرك كىملىكى» نى كۈچەيتىشى بىۋاسىتە ھالدا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مەسىلىسى بىلەن باغلىنىشلىق دەپ قارىلىدۇ. چۈنكى ئۇيغۇرلار تۈركىي مىللەتلەر گۇرۇپپىسىغا مەنسۇپ بولغاچقا، تۈركىيە پات-پات ئۇلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش مەيدانىنى ئىپادىلەپ تۇرىدۇ، بېيجىڭ بولسا بۇنى ئۆزىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش دەپ قەتئىي رەت قىلىدۇ.
شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ بۇ مەسىلىدىكى مەيدانى پەقەت سىرتتىن كۆزىتىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى تۈركىيەنىڭ لىۋان تۈركمەنلىرىگە پۇقرالىق بېرىش قارارىغا نىسبەتەن بىۋاسىتە ۋە رەسمىي بايانات ئېلان قىلمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ يوشۇرۇن نارازىلىقىنى بىر قاتار بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىدىن كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بۇ تەدبىرلەر ئىچىدە ئەڭ كۆزگە چېلىقىدىغىنى، تۈركىيە بىلەن ئالاقىسى بار شەخسلەرگە قارىتىلغان «بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشى» سىياسىتىدۇر. يەنى خىتاي تۈركىيەگە بارغان ياكى تۈركىيە بىلەن كۈچلۈك ئالاقىسى بار شەخسلەر خىتايغا ۋىزا ئىلتىماس قىلغاندا، ئۇلارغا قوشۇمچە چەكلىمىلەرنى ۋە قاتتىق تەكشۈرۈشلەرنى يولغا قويماقتا. بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ تۈركىيەگە مۇناسىۋەتلىك «ئېتنىك پائالىيەتلەر» دىن قانچىلىك دەرىجىدە ئەنسىرەيدىغانلىقىنى ۋە بۇنى بىخەتەرلىك مەسىلىسى دەپ قارايدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى رىقابەت ۋە «بىر بەلباغ بىر يول»
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نۇقتا خىتاي بىلەن تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىر كۈچ تالىشىش رىقابىتىدۇر. خىتاي تۈركىيەنىڭ «تۈرك مىللەتچىلىكى» نى تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگە كېڭىيىشىنى ئۆزىنىڭ بۇ رايوندىكى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرىگە، بولۇپمۇ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىغا نىسبەتەن بىر رىقابەت دەپ قارايدۇ. خىتاينىڭ نەزىرىدە، تۈركىيەنىڭ تۈركىي مىللەتلەر بىرلىكى ئىدىيەسىگە ئاساسلانغان دىپلوماتىيەسى خىتاي مەبلەغ سېلىۋاتقان رايونلاردا مۇقىمسىزلىق ۋە قۇتۇپلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
ئاپتورنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، خىتاي تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شەرقىي تۈركىستانغا قاراتقان «تۈركىي ئېتنىك رىشتىلەر» سىياسىتىدىن ھوشيارلىق بىلەن ئېھتىيات قىلىدۇ، چۈنكى بۇ سىياسەت خىتاينىڭ ئىچكى مۇقىملىقىغا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي مىللەتلەرنىڭ كىملىك تۇيغۇسىغا تەسىر كۆرسىتىش ئېھتىماللىقىغا ئىگە. خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، تۈركىيەنىڭ دىنىي ۋە ئېتنىك سىياسەتلىرى رايوندىكى مۇقىملىققا توسالغۇ بولۇپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىگە زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن. شۇڭا، خىتاي تۈركىيەگە نىسبەتەن «گېئو-سىياسىي ئېھتىياتچانلىق» سىياسىتىنى قوللانماقتا.
شۇنداقتىمۇ، دوكلاتتا خىتاينىڭ تۈركىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە پىراگماتىك (ئەمەلىيەتچىل) يول تۇتۇۋاتقانلىقىمۇ قەيت قىلىنغان. گەرچە ئېتنىك مەسىلىلەردە ئىختىلاپلار مەۋجۇت بولسىمۇ، بېيجىڭ بىلەن ئەنقەرە ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشماقتا. خىتاي تۈركىيەنى «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىغا تېخىمۇ چوڭقۇر جەلپ قىلىش ۋە سودا ئالاقىسىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق، تۈركىيەنىڭ سىياسىي ئارزۇلىرىنى «تىزگىنلەش» كە ياكى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. يەنى خىتاي ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ، تۈركىيەنىڭ ئىقتىسادىي ئېھتىياجىدىن پايدىلىنىپ ئۇنى ئۆزىگە مايىل قىلىش ۋە شۇ ئارقىلىق ئېتنىك سىياسەتلەردىن يىراقلاشتۇرۇش تاكتىكىسىنى قوللانماقتا.
خۇلاسە ۋە باھالاش
دوكلاتنىڭ مەزمۇنىنى ئومۇملاشتۇرغاندا، خىتاينىڭ لىۋان تۈركمەنلىرىگە پۇقرالىق بېرىش مەسىلىسىدىكى مەيدانى پەقەت شۇ شەخسلەرگىلا قارىتىلغان ئەمەس، بەلكى تۈركىيەنىڭ «ئېتنىك رىشتىلەر» نى سىياسىي قورال قىلىپ ئىشلىتىش سىياسىتىگە بولغان پىرىنسىپال قارشىلىقىدۇر. خىتاي «مىللەتكە ئاساسەن تەۋەلىك بېرىش» نى ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە، بولۇپمۇ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بىۋاسىتە تەھدىت دەپ قارايدۇ.
دوكلات خىتاينىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان نازۇك ھېسسىياتىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشىلىرىنى ناھايىتى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن بولۇپ، خىتاينىڭ «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «ئىگىلىك ھوقۇقى» غا بولغان چۈشەنچىسىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇر ۋە سەزگۈر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دوكلات خىتاينىڭ تۈركىيە بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە سىياسىي ئىختىلاپ ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى تەھلىل قىلىشتا ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققان.
بىراق مەزكۇر دوكلاتنى ئانالىز قىلغىنىمىزدا، بەزى تەرەپلەرنىڭ يەنىلا تولۇقلاشقا موھتاج ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. مەسىلەن، دوكلات خىتاينىڭ ئەندىشىلىرىنى ۋە نۇقتىىنەزىرىنى ناھايىتى تەپسىلىي بايان قىلغان بولسىمۇ، تۈركىيەنىڭ بۇ سىياسەتلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ياكى تارىخىي مەجبۇرىيەت تەرەپلىرىگە، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي سىياسىتى ئاستىدا تارتىۋاتقان رېئال قىيىنچىلىقلىرىنىڭ تۈركىيەنىڭ سىياسىتىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلىقىغا يېتەرلىك ئورۇن بەرمىگەندەك كۆرۈنىدۇ. ئاپتور كۆپرەك «دۆلەت مەنپەئەتى» ۋە «گېئو-سىياسىي رىقابەت» نۇقتىسىدىن چىقىپ تەھلىل يۈرگۈزگەن بولۇپ، مەسىلىنىڭ ئىنسانىي ھوقۇق ۋە مەدەنىيەتنى قوغداپ قېلىش تەرەپلىرى سەل نەزەردىن ساقىت قىلىنغان.
خۇلاسىلىگەندە، دوكتور نادىيە ھېلمىنىڭ بۇ ماقالىسى خىتاينىڭ تۈركىيەنىڭ ئېتنىك دىپلوماتىيەسىگە قانداق قارايدىغانلىقىنى چۈشىنىشتە قىممەتلىك بىر مەنبە بولۇپ، بىزگە خەلقئارا سىياسەتتىكى «كىملىك» بىلەن «ئىگىلىك ھوقۇقى» ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنىڭ ئەمەلىي مىسالىنى كۆرسىتىپ بەردى.
مەنبە:
Helmy, N. (2026, February 1). China Eyes Turkey’s Ethnic Outreach Warily as Ankara Courts Lebanese Turkmens. Modern Diplomacy.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
