ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
كىرىش سۆز ۋە تەتقىقات ئارقا كۆرۈنۈشى
بۇ ماقالە، ئوستىن خوڭ-ئېن ۋاڭ، ئېمىلىي لاترۇپ، مايكول س. چەيس ۋە ۋىليام مارسېللىنو قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن ئورتاق يېزىلىپ، 2026 -يىلى 3-ئايدا ئامېرىكا راند ئەقىل ئامبىرى تەرىپىدىن رەسمىي ئېلان قىلىنغان «خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىلگە بولغان كۆز قاراشلىرى: ئەقلىيلەشتۈرۈش نىشانىدا بىرىكتۈرۈشنىڭ ئاچقۇچلۇق رولىنى گەۋدىلەندۈرۈش» ناملىق دوكلاتنى خۇلاسىلەش، ئانالىز قىلىش ئاساسىدا تەييارلاندى. مەزكۇر تەتقىقات خەلقئارا جامائەتچىلىك، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە ھەربىي ئىستراتېگىيە ئانالىزچىلىرى ئۈچۈن خىتاينىڭ ھەربىي ساھەدىكى سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم بولغان يېتەكچى قىممەتكە ئىگە بولۇپ، خىتاي قوراللىق كۈچلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ يادرولۇق يۆنىلىشىنى سىستېمىلىق يورۇتۇپ بەرگەن.
بۇ ئىلمىي تەتقىقات ئاساسلىقى ئاشكارا مەنبەلەرنى رەتلەش ئۇسۇلى ئارقىلىق ۋۇجۇدقا چىققان بولۇپ، 2024-يىلى 1-ئايدىن 2025-يىلى 7-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتا خىتاي ئارمىيەسىگە ئالاقىدار 16 خىل ئاكادېمىك ژۇرنالدا ئېلان قىلىنغان 100 پارچىدىن ئارتۇق ماقالىنى توپلاش ۋە سىستېمىلىق ئانالىز قىلىشنى ئاساس قىلغان [3-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تەتقىقاتچىلار خىتاي يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدارلىرىنىڭ ئاشكارا سۆزلىرى، شۇنداقلا خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىل قوللىنىشى توغرىسىدىكى مەتبۇئات خەۋەرلىرىنىمۇ ئىلمىي باھالاش سىستېمىسىغا كىرگۈزگەن [3-بەت].
مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئاكادېمىك ئەھمىيىتى پەقەت مەسىلىنى بايان قىلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى يەرشارى خاراكتېرلىك ئومۇمىي سۈنئىي ئەقىل جۇغراپىيەۋى سىياسىتى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى كەلگۈسى ھەربىي رىقابەتنىڭ يېڭى مەنزىرىسىنى سىزىپ چىققانلىقىدا گەۋدىلىنىدۇ [3-بەت]. ئاپتورلار ئوكسفورد ۋە خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتلىرى قوللىنىدىغان تەنقىدىي ۋە كۆپ قاتلاملىق ئانالىز مېتودىنى قوللىنىپ، خىتاي نەشرىياتلىرىدىكى ماقالىلەرنىڭ ئېپىستېمولوگىيەلىك قاتلىمىنى قېزىش ئارقىلىق، قارار چىقارغۇچىلارنى ئىشەنچلىك، دەلىل-ئىسپاتقا تايىنىدىغان بىرىنچى قول ئىلمىي يەكۈن بىلەن تەمىنلەنگەن. تەتقىقات ئوبيېكتىپلىققا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن «قار تۈگۈنى» شەكىللىك مەنبە كېڭەيتىش (snowballing) ئۇسۇلى ئارقىلىق تەتقىقات ۋە تەھلىل كۆلىمىنى بېكىتىپ چىققان [24-بەت].
بىرىنچى باب: «ئەقلىيلەشتۈرۈش» نىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى
دوكلاتنىڭ بىرىنچى بابىدا بايان قىلىنغان ئىستراتېگىيەلىك ئارقا كۆرۈنۈشنى ئاكادېمىك نۇقتىدىن تەھلىل قىلغاندا، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى ھەربىي ھەرىكەت ۋە ئىستراتېگىيەگە سىڭدۈرۈش جەريانى خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئەقلىيلەشتۈرۈش» نىشانىنىڭ يادروسى سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەنلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ [1-بەت]. بۇ ئۇقۇم خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قىسقا، ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك ئىستراتېگىيەلىك پىلانلىرىنىڭ تۈپ نېگىزىگە ئايلانغان بولۇپ، خىتاي قوراللىق كۈچلىرىنىڭ مۇشۇ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا بارغاندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئارمىيەسىنىڭ ئىقتىدارىغا يېتىشىۋېلىش ياكى ئۇنىڭدىن ھالقىپ كېتىشتەك غايەت زور نىشانىنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى كۆزلەيدۇ [1-بەت].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى 2020-يىلى شى جىنپىڭ تەرىپىدىن رەسمىي ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، ئۇ خىتاي ئارمىيەسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش قەدىمىنى «ماشىنىلاشتۇرۇش، ئۇچۇرلاشتۇرۇش ۋە ئەقلىيلەشتۈرۈش» دەپ ئۈچ چوڭ تارىخىي باسقۇچقا يىغىنچاقلىغان [2-بەت]. بۇ يەردىكى ماشىنىلاشتۇرۇش دەسلەپكى قەدەمدىكى قورال-ياراغ سىستېمىلىرىنىڭ مىقدار ۋە سۈپەت جەھەتتىن باشقا چوڭ دۆلەتلەر ئارمىيەلىرىنىڭ سەۋىيەسىگە يېتىشىنى كۆرسىتىدۇ [2-بەت]. بۇ، ئەقلىيلەشتۈرۈشكە قاراپ مېڭىشنىڭ ماددىي ئۇل-ئەسلىھە زېمىنىنى ھازىرلاپ بېرىدىغان بىرىنچى قەدەمدۇر.
ئىككىنچى باسقۇچ بولغان ئۇچۇرلاشتۇرۇش بولسا ئۇچۇر تېخنىكىسىنى قوللىنىش ئارقىلىق، مەزكۇر ماشىنىلاشقان قورال سىستېمىلىرىدىن غايەت زور مىقداردىكى سانلىق مەلۇماتلارنى ئېلىش، يىغىش ۋە رەقەملەشتۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ [2-بەت]. ئۈچىنچى قەدەم، يەنى ئەقلىيلەشتۈرۈش دەل مۇشۇ ئىككى ئالدىنقى شەرتنىڭ ئۈستىگە قۇرۇلىدىغان بولۇپ، ئۇرۇش مەيدانىدىكى غايەت زور مىقداردىكى ئۇچۇرلارنى مىنۇت-سېكۇنت ئىچىدە باشقۇرۇش ۋە قورال سىستېمىلىرىنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش ئۈچۈن سۈنئىي ئەقىلنىڭ يادرولۇق رول ئوينىشىنى تەلەپ قىلىدۇ [2-بەت].
ئۇنىڭدىن باشقا، بىرىنچى بابتا «يېڭى ساپا جەڭگىۋارلىقى» دەپ ئاتالغان يەنە بىر مۇھىم سىياسىي ۋە ھەربىي ئاتالغۇ چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. 2025-يىلى 3-ئايدا ئېچىلغان خىتاي مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى يىغىنىدا، شى جىنپىڭ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ يېڭى ساپا جەڭگىۋارلىقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى تېزلىتىشى كېرەكلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن [2-بەت]. بۇ ئۇقۇم دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات پۇرسىتىدىن پايدىلىنىپ، سۈنئىي ئەقىل ۋە چوڭ سانلىق مەلۇمات قاتارلىق يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكا ساھەلىرىدىكى تەتقىقاتنى كۈچەيتىش ئارقىلىق كەلگۈسى ئۇرۇشلاردا مۇتلەق غەلىبە قىلىشنى كۆرسىتىدۇ [2-بەت].
خىتاي دۆلەت مۇداپىئە پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى فۇ ۋەنجۈەن قاتارلىق ئاكادېمىكلارنىڭ كۆز قاراشلىرىمۇ مەزكۇر تەھلىلدە يەر ئالغان بولۇپ، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ۋە بۇلۇت ھېسابلاش تېخنىكىلىرى ئارقىلىق، تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەرنىڭ قوراللىق كۈچلىرى بىلەن ئۆز ئارىسىدا «يېڭى بىر ئەۋلاد پەرقى» نى يارىتىشنى كۆزلەۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان [2-بەت]. بۇ خىل مۇتەسسىپ بولمىغان، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك ھالقىش خاراكتېرىگە ئىگە بولغان ھەربىي تەپەككۇر ئۇسۇلى، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى خەلقئارالىق توقۇنۇشلاردا يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىش تەلپۈنۈشىنى ئىسپاتلايدۇ.
تەتقىقاتچىلار يەنە بۇ خىل ئەقلىيلەشتۈرۈش تەشۋىقاتىنىڭ ئارمىيە ئىچىدىكى ئومۇملىشىش دەرىجىسىگىمۇ دىققەت قىلغان. «خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى گېزىتى» گە ئوخشاش ئورگان مەتبۇئاتلىرىدا ھەر ئايدا ئاز دېگەندىمۇ بىر-ئىككى پارچە سۈنئىي ئەقىلگە ئائىت ماقالىنىڭ ئېلان قىلىنىپ تۇرۇشى، بۇ تېمىنىڭ ئاددىي ئاكادېمىك مۇھاكىمە باسقۇچىدىن ھالقىپ، ئارمىيە ئىچىدىكى ئومۇمىي سەپەرۋەرلىك ۋە ئاڭ تەربىيەسى ھالىتىگە ئۆتكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ [3-بەت]. بۇ ئۇقۇملار ھەتتا كەڭ ئاممىۋى تاراتقۇلار ئارقىلىق خەلق ئىچىگىمۇ سىڭدۈرۈلمەكتە.
بىرىنچى بابتىكى سىستېمىلىق تەھلىلنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەنقىدىي نۇقتىسى شۇكى، دوكلات خىتاي ئاكادېمىك ساھەسىدىكى بىر قىسىم «كۆرۈنمەس بوشلۇقلار» نى ئاشكارىلىغان. گەرچە غەرب دۇنياسى سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنىڭ ئومۇملىشىشى سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغان ئومۇمىي قىرغىنچىلىق قوراللىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى، كونترولسىز سۈنئىي ئەقىل ۋاكالەتچىلىرى ۋە ئۇرۇش كۆلىمىنىڭ كونترولسىز كېڭىيىپ كېتىش خەۋپى قاتارلىق ئېغىر مەسىلىلەر ئۈستىدە كۆپ باش قاتۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما خىتاي ئارمىيەسىنىڭ نەشرىياتلىرىدا بۇ خىل ئەخلاقىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك خەۋپلەر ئاساسەن تىلغا ئېلىنمىغان [1-بەت]. بۇ خىل پەرقلەر خىتاي قوراللىق كۈچلىرىنىڭ خەلقئارالىق مىزانلاردىن پەرقلىق ھالدا، تېخنىكىنى پەقەتلا ھەربىي غەلىبە قازىنىشنىڭ قورالى سۈپىتىدىلا كۆرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئىككىنچى باب: «ئۆلتۈرۈش زەنجىرى» گە سۈنئىي ئەقىلنى بىرىكتۈرۈش
تەتقىقاتنىڭ ئىككىنچى بابىدا، خىتاي قوراللىق كۈچلىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى «ئۆلتۈرۈش زەنجىرى» گە (Kill Chains) بىرىكتۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرى ناھايىتى تەپسىلىي، ئىستراتېگىيەلىك ۋە تېخنىكىلىق چوڭقۇرلۇقتا مۇھاكىمە قىلىنغان [5-بەت]. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئاكادېمىكلىرى سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاساسلىق رولىنى «كۆزىتىش، يۆنىلىش بەلگىلەش، قارار قىلىش ۋە ھەرىكەت قوللىنىش» (OODA) ھالقىسىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە قىسقارتىش دەپ بېكىتكەن [5-بەت].
ئەنئەنىۋى ئۇرۇش قىلىش ئۇسۇلىدا ھۇجۇم سۇپىلىرى ۋە نىشانلارنى ئالدىن بەلگىلەش ۋە بېكىتىش كېرەك بولسا، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە بۇ جەريان پۈتۈنلەي ئۆزگىرىدۇ. سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى ئۆزلۈكىدىن زەربە بېرىش نىشان تىزىملىكىنى دەل ۋاقتىدا چىقىرىپ، قوراللارنىڭ زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى باھالاپ چىقىدۇ ھەمدە كۆپ ساھەدىكى ئوت كۈچىنى ماسلاشتۇرۇپ «بۇيرۇق تالونى تارقىتىش» (order-dispatch) شەكلىدىكى يېڭىچە زەربە بېرىش مودېلىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ [5-بەت].
بۇ بابتىكى تەھلىللەر ئاساسلىق تۆت تۈرلۈك تەتقىقات يۆنىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، بىرىنچىسى ئۆلتۈرۈش زەنجىرىنىڭ ھەرقايسى تەركىبىي قىسىملىرىغا سۈنئىي ئەقىلنى سىڭدۈرۈشتۇر [6-بەت]. مەسىلەن، «نىشاننى ئىزدەپ تېپىش ۋە تۈرگە ئايرىش» باسقۇچىدا رادارلارنىڭ ئارىلىشىشىنى پەرقلەندۈرۈش، سۈرەتلەرنى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياخشىلاپ دېڭىز ئاستىدىكى يوشۇرۇن نىشانلارنى توغرا پەرقلەندۈرۈش قاتارلىق تېخنىكىلارغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلمەكتە [6-بەت].
بىرىنچى يۆنىلىشتىكى يەنە بىر دىققەت تارتىدىغان نۇقتا، دۈشمەننىڭ ئۇرۇش قىلىش مۇددىئاسىنى مۆلچەرلەشتۇر. سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق دۈشمەننىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىنىڭ قايسىسىنىڭ چارلىغۇچى، قايسىسىنىڭ ھۇجۇمچى ئىكەنلىكىنى توغرا پەرقلەندۈرۈش ئارقىلىق، ئارمىيەنىڭ قىممەتلىك مۇداپىئە بايلىقلىرىنىڭ زايە بولۇپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش تەتقىق قىلىنماقتا [6-بەت]. شۇنداقلا، قارار چىقىرىشنى قوللاش سىستېمىلىرى ئارقىلىق قوماندانلارغا مۇرەككەپ مۇھىتتا ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىك يارىتىپ بېرىشمۇ بۇ دائىرىگە كىرىدۇ [6-بەت].
ئىككىنچى تەتقىقات يۆنىلىشى بولسا «ھالقىما ساھەلەر بويىچە ئۇچۇرلارنى بىرىكتۈرۈش» بولۇپ، دوكلات خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئۇچۇر ئۈستۈنلۈكىگە قانچىلىك مەپتۇن بولغانلىقىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ھازىرقى زامان ئۇرۇشلىرى قۇرۇقلۇق، دېڭىز، ھاۋا، ئالەم ۋە ئېلېكتىر ماگنىت ساھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ ساھەلىك مۇھىتتا ئېلىپ بېرىلىدىغان بولغاچقا، ئايرىم-ئايرىم ئىشلەيدىغان ئاخبارات سىستېمىلىرى قوماندانلارنى يېتەرلىك ئۇچۇر بىلەن تەمىنلەشكە ئاجىزلىق قىلىدۇ [6-بەت]. شۇڭلاشقا خىتاي ئاكادېمىكلىرى سۈنئىي ئەقىلدىن پايدىلىنىپ پەرقلىق تورلاردىن كەلگەن غايەت زور مىقداردىكى مەلۇماتلارنى بىرلەشتۈرۈشنى كۆزلىمەكتە [6-بەت]. بۇ ئارقىلىق قوماندانلارغا جەڭگاھنىڭ كۆپ ئۆلچەملىك ۋە دەل ۋاقتىدىكى مەنزىرىسىنى تەمىنلەپلا قالماي، بەلكى كۆپ ساھەلىك ۋەزىپە پىلانلاش ۋە ئاخبارات توپلاش تېخنىكىسىدىكى توسالغۇلارنى بۆسۈپ ئۆتۈشنى نىشان قىلىدۇ [6-بەت].
ئۈچىنچى ۋە كەلگۈسى ئۇرۇش مەنزىرىسىنى ئەڭ كۆپ ئۆزگەرتىدىغان يۆنىلىش «كۆپ ۋاكالەتچىنىڭ ھەمكارلىقى»، يەنى ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلارنىڭ توپلىشىپ ھەرىكەتلىنىشى (Swarms) دۇر [7-بەت]. خىتاي تەتقىقاتچىلىرى كەلگۈسىدىكى ئۇرۇشلاردا ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار توپىنىڭ كۆپ سۇپا ۋە ساھەلەردە بىرلا ۋاقىتتا ماسلىشىپ ھەرىكەتلىنىدىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىدۇ [7-بەت]. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، كەلگۈسىدە ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلارنىڭ سانى ئادەملىك قورال سىستېمىلىرى بىلەن تەڭلىشىپ، ئاخىرىدا ئۇرۇشنىڭ «باش رولچىلىرى» غا ئايلىنىدۇ. بۇ ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلار توپى يۇقىرى دەرىجىدىكى ئاپتوماتلاشقان ھەمكارلىق سىستېمىسى ئارقىلىق، دۈشمەننىڭ مۇداپىئە لىنىيەسىنى يوشۇرۇن ھالەتتە بۇزۇپ تاشلاپ، تويۇنغان ھۇجۇم (saturation attacks)، يەنى دۈشمەننى قاتتىق قورشاپ زەربە بېرىش مەقسىتىگە يېتەلەيدۇ [7-بەت]. 2026-يىلى 1-ئايدىكى مەتبۇئات خەۋەرلىرىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي مۇداپىئە پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقاتچىلىرى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا 200 دىن ئارتۇق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلاننى پەقەت بىرلا تىزگىنلىگۈچى ئارقىلىق ماس قەدەمدە باشقۇرۇش سىنىقىنى قىلىپ كۆرگەن بولۇپ، بۇ نەزەرىيەنىڭ ئەمەلىيەتكە ئۆتكەنلىكىنىڭ جانلىق ئىسپاتىدۇر [7-بەت].
تۆتىنچى يۆنىلىش بولسا «سانلىق مەلۇمات يوللاش ۋە بىر تەرەپ قىلىش» مەسىلىسى بولۇپ، بۇ پۈتكۈل ئۆلتۈرۈش زەنجىرىنىڭ يوشۇرۇن قان تومۇرى ھېسابلىنىدۇ [8-بەت]. ئىنسان بىلەن ماشىنا ھەمكارلىقىمۇ، كۆپ ۋاكالەتچىنىڭ توپلاشقان ھۇجۇمىمۇ ئاخىرقى ھېسابتا ئۈزۈلۈپ قالمايدىغان كۈچلۈك سانلىق مەلۇمات يەتكۈزۈش تورىغا تايىنىدۇ [8-بەت]. گەرچە خىتاينىڭ ئاشكارا خەۋەرلىرىدە بۇ ھەقتىكى يېتەرسىزلىكلەر كۆپ تىلغا ئېلىنمىسىمۇ، ئىلمىي تەتقىقاتلار بەلباغ كەڭلىكىنى ئاشۇرۇش ۋە ئۇچۇر كېچىكىشىنى ئازايتىش تېخنىكىسىنى ھەل قىلىشنىڭ نەقەدەر تەخىرسىز ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىغان [8-بەت]. دۈشمەننىڭ ئارىلىشىشىنى توسۇش بۇ ساھەنىڭ ھالقىلىق قىسمىدۇر.
ئىككىنچى بابنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەھلىلى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئەگەر خىتاي قوراللىق كۈچلىرى يۇقىرىقى تۆت ساھەدە مۇۋەپپەقىيەت قازانسا، ئۆلتۈرۈش زەنجىرىنىڭ سۈرئىتىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئاشۇرالايدۇ [9-بەت]. بولۇپمۇ نۇرغۇنلىغان ئەرزان باھالىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى ئىشلىتىش ئارقىلىق قىممەت باھالىق دۈشمەن قوراللىرىنى مەغلۇپ قىلىش تاكتىكىسى، يەنى مىقدار ئارقىلىق سۈپەتنى بېسىپ چۈشۈش ئىستراتېگىيەسى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۈچۈن جىددىي رىقابەت پەيدا قىلىدۇ [9-بەت]. ئەمما دوكلاتتكى تەنقىدىي نۇقتىلار يەنە نۆۋەتتىكى سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ چەكلىمىلىكىنىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتكەن. ھازىرقى ھېسابلاش ماشىنىلىرىنىڭ تاكتىكىلىق قارار چىقىرىش جەريانى تېخىچە ئىشەنچلىك «دۇنيا مودېلى» (world models) غا ئىگە ئەمەس بولۇپ، ئۇلار فىزىكا قانۇنىيەتلىرى ۋە سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋەتلىرىنى ئىنسانلاردەك تولۇق چۈشىنەلمەيدۇ [9-بەت]. شۇڭا، مۇرەككەپ ئۇرۇش شارائىتىدا ئاخىرقى زەربە بېرىش قارارلىرى يەنىلا ئىنسانلارنىڭ ھۆكۈمىگە قاتتىق تايىنىدىغان بولۇپ، سۈنئىي ئەقىلگە ئارتۇقچە تايىنىۋېلىش ئەكسىچە يېڭى ئاجىزلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن [9-بەت].
ئۈچىنچى باب: ئارقا سەپ تەمىناتىنىڭ «ئەقلىيلىشىشى»
تەتقىقاتنىڭ ئۈچىنچى بابى كۆپىنچە كۆزدىن نېرى قىلىنىدىغان، ئەمما ئۇرۇشنىڭ مەغلۇبىيەت ياكى غەلىبىسىنى بەلگىلەيدىغان ئاچقۇچلۇق ئامىل «ئارقا سەپ تەمىناتى» غا مەركەزلەشكەن [11-بەت]. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى 2000-يىللارنىڭ بېشىدىن تارتىپ ئارقا سەپ تەمىناتى سىستېمىسىنى بىر گەۋدەشتۈرۈشنى باشلىغان بولۇپ، يېقىنقى مەزگىلدە بۇ ساھەگە سۈنئىي ئەقىلنى بىرىكتۈرۈشكە پەۋقۇلئاددە ئەھمىيەت بەرمەكتە [11-بەت]. خىتاي ئاكادېمىكلىرى يېتەرلىك ئارقا سەپ تەمىناتى بولمىسا، ھەرقانداق ئىلغار سۈنئىي ئەقىللىق ئۇرۇش قوراللىرىنىڭ ئۆز كۈچىنى جارى قىلدۇرالمايدىغانلىقىنى ئېنىق تونۇپ يەتكەن.
بۇ بابتا تەھلىل قىلىنغان بىرىنچى مۇھىم نۇقتا ئەشيالار بىلەن تەمىنلەش ۋە ئامبار زاپىسىنى باشقۇرۇشتۇر. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ دېڭىز، قۇرۇقلۇق ۋە ھاۋا قىسىملىرى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان «ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئامبارلار» نى قۇرۇپ چىقىۋاتقان بولۇپ، بۇ سىستېمىلار ئارقىلىق ئەسلىھەلەرنى ئۈنۈملۈك تارقىتىش ۋە جىددىي تەلەپلەرگە تېز سۈرئەتتە ئىنكاس قايتۇرۇشنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى نىشان قىلغان [11-بەت]. بۇ خىل ئەقلىي سىستېمىلار زاپاس ماللارنى ساناش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئۇلار جەڭگاھنىڭ نەق مەيدان ئېھتىياجىغا ئاساسەن تەمىناتلارنى ھەرىكەتچان ھالەتتە ئالدىن پەرەز قىلىش ئارقىلىق تەڭشەش ئىقتىدارىغا ئىگە [11-بەت]. مەسىلەن، سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئايروپىلانلارنىڭ يېقىلغۇ ئېھتىياجىنى ئالدىن مۆلچەرلەپ، تارقىتىش پىلانىنى جەڭدىن بۇرۇنلا تۈزۈپ چىقىش تەتقىقاتلىرى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر [11-بەت].
ئارقا سەپ تەمىناتىنىڭ ئىككىنچى يادروسى تىرانسپورت ۋە قاتناش مەسىلىسى بولۇپ، بۇ ساھەدىكى سۈنئىي ئەقىل قوللىنىشلىرى تەمىناتنىڭ جەڭگاھنىڭ ئالدىنقى سېپىگە يېتىپ بېرىش سۈرئىتىنى تېزلىتىشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ [12-بەت]. بۇنىڭ ئۈچۈن خىتاي ئارمىيەسى پۇقراۋى ئاپتوماتىك ھەيدەش بازىرىنىڭ غايەت زور يوشۇرۇن كۈچىگە تايىنىپ، بۇ تېخنىكىلارنى ھەربىي تىرانسپورت ساھەسىگە كىرگۈزۈشنى پىلانلىماقتا [12-بەت]. ئاكادېمىك مۇھاكىمىلەردە «رەقەملىك ۋەزىپە ئۆتەش ئەسكەرلىرى» ۋە ئادەمسىمان ماشىنا ئادەملەر ئارقىلىق، ئەنئەنىۋى چاقلىق ئاپتوموبىللار بارالمايدىغان خەتەرلىك تېررىتورىيەلەرگە ئەشيالارنى يەتكۈزۈش پىلانلىرىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلغان [12-بەت]. بۇ خىل كەلگۈسى تەسەۋۋۇر، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئارقا سەپ ئۇل-ئەسلىھەلىرىدە پۈتۈنلەي ئادەمسىزلىشىش يۆنىلىشىگە قاراپ كېتىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ.
ئۈچىنچى مۇھىم تەھلىل نۇقتىسى قورال-ياراغ ۋە ئۈسكۈنىلەرنى ئاسراشتىكى سۈنئىي ئەقىلنىڭ رولىدۇر. ئالدىن پەرەز قىلىش خاراكتېرلىك ئاسراش (predictive maintenance) تېخنىكىسى، ئۈسكۈنىلەرنىڭ قاچان بۇزۇلىدىغانلىقىنى ۋە قانچىلىك ئۆمرى قالغانلىقىنى سۈنئىي ئەقىل ئالگورىزىملىرى ئارقىلىق ھېسابلاپ چىقىدۇ [12-بەت]. بۇ ئارقىلىق كۈتۈلمىگەن بۇزۇلۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ئارمىيەنىڭ ئۇرۇشقا تەييارلىق ھالىتىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.
تەتقىقاتچىلار يەنە بىر قەدەم ئىلگىرىلىگەن ھالدا، ئادەمسىمان ماشىنا ئادەملەرنىڭ جەڭگاھقا ئېلىپ يۈرۈشكە ئەپلىك D 3پىرىنتېرلىرىنى كۆتۈرۈپ كىرىپ، بۇزۇلغان زاپچاسلارنى نەق مەيداندا ياساپ ئالماشتۇرۇشى كېرەكلىكىنى تەۋسىيە قىلغان [12-بەت]. نۆۋەتتە ئېنېرگىيە ۋە كونترول قىلىش جەھەتلەردە تېخنىكىلىق توسالغۇلار بولسىمۇ، بۇ ئىدىيە خىتاينىڭ ماشىنا ئادەملەر ئارقىلىق كەسپىي تېخنىكلارنىڭ يېتىشمەسلىك مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ [12-بەت]. ئارقا سەپ تەمىناتى بابىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى پۇقرالار بىلەن ھەربىيلەرنىڭ يۇغۇرۇلۇشى (civil-military fusion) سىياسىتى بىلەن زىچ باغلانغان. خىتاينىڭ پۇقراۋى كارخانىلىرى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە ئاپتوماتىك قاتناش بازىرىدا دۇنياۋى ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرلىرى پەقەت بىرلا بۇيرۇق بىلەن دەرھال ھەربىي تەمىنات ۋە يۆتكەش سىستېمىسىغا قوشۇلالايدۇ [12-بەت]. بۇ ھالەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى خىتاينىڭ ئۇرۇشقا سەپەرۋەر قىلىش سۈرئىتىنى قايتىدىن مۆلچەرلەشكە مەجبۇر قىلىدۇ [12-بەت].
دوكلاتتا شۇنىڭغا دىققەت قىلىنغانكى، خىتاي ھەربىي ژۇرناللىرىدا داۋالاش، قۇتقۇزۇش ۋە ئارقا سەپ ئۇل-ئەسلىھەلىرىنى قوغداش قاتارلىق ساھەلەردىكى سۈنئىي ئەقىل قوللىنىشلىرى ئاساسەن تىلغا ئېلىنمىغان [12-بەت]. بۇ سەل قاراش ئەمەس، بەلكى بۇ ساھەلەرنىڭ پۇقراۋى تېخنىكىلارغا ئورتاق بولغانلىقى ۋە خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىللىق چارلاش ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىنى ئاسانلا قۇتقۇزۇش ئىشلىرىغا ئىشلىتەلەيدىغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ باھالانغان [12-بەت].
تۆتىنچى باب: يوچۇقلار، ئاجىزلىقلار ۋە خەۋپ-خەتەرلەر
ئىلمىي دوكلاتنىڭ تۆتىنچى بابى سۈنئىي ئەقىلنىڭ خىتاي ئارمىيەسىگە ئېلىپ كەلگەن يوچۇقلىرى، ئاجىزلىقلىرى ۋە خىرىسلىرىنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىشقا بېغىشلانغان [14-بەت]. خىتاي ئانالىزچىلىرى سۈنئىي ئەقىلنى بارلىق مەسىلىنى ھەل قىلىدىغان مۇتلەق قورال سۈپىتىدە كۆرمەيدۇ. سۈنئىي ئەقىل ئۇرۇش مەيدانىغا كىرىش بىلەن ئەنئەنىۋى ئۇرۇش تۇمانلىرى غايىب بولۇپ كەتمەستىن، بەلكى ئۇنىڭ ماھىيىتى ئۆزگىرىپ، پۈتۈنلەي يېڭى خىلدىكى مۇرەككەپ كۆرۈنمەس تۇمانلارنى پەيدا قىلىدۇ دەپ مۆلچەرلەنگەن [14-بەت].
بۇ ساھەدىكى ئەڭ ئاساسىي ۋە جىددىي مەسىلە سانلىق مەلۇمات قىسلىقىدۇر. سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنىڭ ئالدىن پەرەز قىلىش ئىقتىدارى غايەت زور مىقداردىكى ھەقىقىي ئۇرۇش مەيدانى مەلۇماتلىرىغا تايىنىدۇ، ئەمما نۆۋەتتە، بولۇپمۇ دېڭىز ئاستى ۋە ھاۋا جېڭى ساھەلىرىدە بۇ خىل مەلۇماتلار يوق دېيەرلىك [14-بەت]. رېئال سانلىق مەلۇمات كەمچىل بولۇش خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىدىكى ئەڭ چوڭ بوغما ھالەت ھېسابلىنىدۇ. بۇ قىيىنچىلىقنى يېڭىش ئۈچۈن، خىتاي تەتقىقاتچىلىرى ھەقىقىي مەيدان مەلۇماتلىرىنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن مەۋھۇم ۋە بىرىكتۈرۈلگەن (synthetic) مەلۇماتلارنى ياساپ چىقىش ۋە مەلۇمات توپلاش دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە [14-بەت]. شۇنداقلا، ئالگورىزىملارنىڭ ئۆزىنى ئەلالاشتۇرۇش ئارقىلىق، ئاز مىقداردىكى مەلۇمات پارامېتىرلىرى بىلەنمۇ توغرا خۇلاسە چىقىرىدىغان يېڭى ئۆگىنىش شەكىللىرىنى تەتقىق قىلماقتا [14-بەت].
تۆتىنچى بابتىكى يەنە بىر دىققەت تارتىدىغان نۇقتا ئارمىيە خادىملىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساپاسى ۋە بىلىم سەۋىيەسىدۇر. خىتاي مەتبۇئاتلىرىدىكى «مەيلى ئىسكىرىپكا قانچىلىك ياخشى بولسۇن، ئاچقۇچلۇق نۇقتا يەنىلا چالغۇچىنىڭ ماھارىتىگە باغلىق» دېگەن سۆز، ئىنسان ئامىلىنىڭ سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىمۇ ھەل قىلغۇچ ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ [15-بەت]. مودېللار ئۆز ھۆكۈملىرى ئۈچۈن جاۋابكارلىقنى ئۈستىگە ئالالمايدىغان بولغاچقا، كوماندىرلارنىڭ سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاجىزلىق ۋە چەكلىمىلىرىنى بىلىشى ئىنتايىن مۇھىمدۇر [15-بەت]. خىتاي ئارمىيەسى ئىچىدىكى قوماندانلارنىڭ ئۆز ئالدىغا توغرا ھۆكۈم قىلالماسلىق ياكى كۈتۈلمىگەن ئەھۋاللارنى بىر تەرەپ قىلالماسلىقتەك ئەنئەنىۋى «بەش خىل قابىلىيەتسىزلىك» (five incapables) مەسىلىسى سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە تېخىمۇ جىددىيلەشكەن [15-بەت]. بۇنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، خىتاي ئاكادېمىيەلىرى سۈنئىي ئەقىل ئوقۇتۇش دەرسلىكلىرىنى تۈزۈش ۋە ئادەم بىلەن ماشىنا ھەمكارلىقىنىڭ مىساللار ئامبىرىنى قۇرۇپ چىقىشنى يولغا قويماقتا [15-بەت].
تەتقىقاتچىلار يەنە قوماندانلارنىڭ ئېغىر يۈك ئاستىدا قېلىشتىن قوغداش ئۈچۈن، سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنىڭ كۆرسەتمىلىرىنى ئىنسانلارنىڭ كۆزىتىش ۋە چۈشىنىش يۆنىلىشىگە، شۇنداقلا ۋەزىپە باسقۇچىغا ماسلاشتۇرۇپ لايىھەلەش تېخنىكىسى ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە [15-بەت]. بۇنىڭدىكى مەقسەت قارار چىقارغۇچىلارنىڭ سانلىق مەلۇمات دېڭىزىغا غەرق بولۇپ كەتمەي، تېز سۈرئەتتە دەل توغرا ھۆكۈم چىقىرىشىغا كاپالەتلىك قىلىشتۇر. سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئارمىيەگە ئېلىپ كەلگەن يەنە بىر مۇھىم ئاجىزلىقى بولسا، رەقىب كۈچلەرنىڭمۇ بۇ تېخنىكىنى قوللىنىۋاتقانلىقىدۇر. خىتاي تەتقىقاتچىلىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى قوراللىنىش ساھەسىگە كىرگۈزۈشىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدۇ [16-بەت]. بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ گۇگۇل (Google) شىركىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى ھەربىي ساھەدە ئىشلىتىش چەكلىمىسىنى بوشاشتۇرۇشى، خىتاي تەرىپىدىن «پاندورانىڭ قۇتىسىنى ئېچىش» تەك خەتەرلىك ھەرىكەت سۈپىتىدە ئەيىبلەنگەن [16-بەت]. بۇ مۇداپىئە خەۋپسىرەشلىرى ئېلېكتىرونلۇق مۇداپىئە تەتقىقاتلىرىنى تېزلىتىۋەتكەن. خىتاي ئارمىيەسىنى يەنە ئەندىشىگە سېلىۋاتقان نەرسە سۈنئىي ئەقىلنىڭ يېڭى تور ھۇجۇملىرى ۋە ئارقا ئىشىكلەر (backdoors) گە يول ئېچىپ بېرىش يوشۇرۇن خەۋپىدۇر. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل ئالگورىزىملىرىغا يامان غەرەزلىك كودلار سىڭدۈرۈلسە، پۈتۈن بىر ئۆلتۈرۈش زەنجىرى پارالىچ ھالەتكە چۈشۈپ قېلىشى مۇمكىن [16-بەت]. بۇنىڭدىن سىرت، سۈنئىي ئەقىل ھېسابلاش مەركەزلىرى ياكى ئېلېكتىر ئىستانسىلىرىغا قىلىنىدىغان فىزىكىلىق زەربىلەرنىڭ مۇداپىئە قۇرۇلمىسىنى يوقىتىش خەۋپىمۇ كۆپ تىلغا ئېلىنغان [16-بەت].
تۆتىنچى بابنىڭ ئاخىرقى تەھلىل نۇقتىسى بىلىش ساھەسىدىكى خاتالىقلار، يەنى «ئۇچۇر پىلىسى» (information cocoons) ۋە «سۈنئىي ئەقىل خام خىيالى» دۇر [16-بەت]. سۈنئىي ئەقىل ئىنسانلاردىكىدەك كۆپ تەرەپلىمىلىك دۇنيا قارىشىغا ئىگە بولمىغانلىقتىن، پۈتۈنلەي خاتالىقتىن تەركىب تاپقان ھۆكۈملەرنى توغرىدەك كۆرسىتىشى ياكى دۈشمەن تارقاتقان يالغان سىگناللارغا ئالدىنىپ، قارار چىقارغۇچىلارنى باشقا توغرا تاللاشلاردىن مەھرۇم قالدۇرۇشى خىتاي ئانالىزچىلىرى ئۈچۈن ھەل قىلىش قىيىن بولغان سىناق بولۇپ قالماقتا [16-بەت].
بەشىنچى باب: ئەمەلىيەتكە بۇرۇلۇش ۋە كەلگۈسى ۋەزىيەت
دوكلاتنىڭ بەشىنچى بابى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى دەسلەپكى ئۇتۇقلىرى ۋە كەلگۈسى ۋەزىيىتىنى يىغىنچاقلىغان. راند تەتقىقات مەركىزىنىڭ باھالىشىچە، خىتاي ئارمىيەسى ژۇرناللاردىكى نەزەرىيەۋى بايانلارنى ئەمەلىي ئىستراتېگىيەلىك سىستېما قۇرۇلمىلىرىغا ئايلاندۇرۇشنى باشلىغان [19-بەت]. بۇ تەرەققىيات قورال قوشۇش بىلەنلا چەكلەنمەي، تەشكىلىي قۇرۇلما ئىسلاھاتىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان. بۇنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك مىسالى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ 2024-يىلى 4-ئايدا ئىستراتېگىيەلىك قوللاش قىسمىنى بىكار قىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا يىپيېڭى بىر گەۋدە «ئۇچۇر قوللاش قىسمى» نى قۇرۇپ چىقىشىدۇر [19-بەت]. بۇ قىسىم تور ۋە ئۇچۇر سىستېمىلىرىنى پىلانلاش ۋە زامانىۋى ئۇرۇشلاردا ھالقىلىق رول ئويناشتىكى «يادرولۇق تۈۋرۈك» سۈپىتىدە تونۇلغان بولۇپ، ئەقلىيلەشتۈرۈشنىڭ پەقەت شوئار بولۇپلا قالماي، ئارمىيەنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىغا سىڭگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ [19-بەت].
مائارىپ ساھەسىدىكى ئۆزگىرىشلەرمۇ بۇ قۇرۇلما بىلەن زىچ باغلانغان. 2025-يىلى 6-ئايدا دەرىجىسى ئۆستۈرۈلگەن «ئۇچۇر قوللاش قىسمى قۇرۇلۇش ئۇنىۋېرسىتېتى»، چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلىق كۆرۈش سەزگۈسى قاتارلىق ئون خىل كەسىپ ئارقىلىق، ئارمىيەگە كەلگۈسى تېخنىكىلىق ئوفىتسېرلارنى ۋە سۈنئىي ئەقىل ئىختىساسلىقلىرىنى تەييارلاپ بېرىدىغان ئاكادېمىك مەركەزگە ئايلانغان [19-بەت].
2025-يىلى 3-سېنتەبىردە ئۆتكۈزۈلگەن ھەربىي پارات بۇ تەرەققىياتلارنىڭ دۇنياغا ئاشكارا نامايان قىلىنىشى بولۇپ قالدى [19-بەت]. مەزكۇر پاراتتا ئۇچقۇچىسىز ئەقلىي ئىقتىدارلىق سىستېمىلار، تور ۋە ئېلېكتىر ماگنىت ھۇجۇم ئۈسكۈنىلىرى مەخسۇس كۆرسىتىلگەن بولۇپ، خىتاي مەتبۇئاتلىرى بۇنى «ئۇچۇرلاشتۇرۇش ۋە ئەقلىيلەشتۈرۈشنىڭ يۇقىرى سەۋىيەسى» نى گەۋدىلەندۈرىدۇ دەپ تەشۋىق قىلغان. بۇ قەدەم خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ئۆزىگە ئىشىنىش تۇيغۇسىنىڭ كۈچەيگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ [19-بەت]. يۇقىرىقى ئىلگىرىلەشلەرگە قارىماي، دوكلات خىتاينىڭ ئاكادېمىك نەزەرىيەلىرى بىلەن ئەمەلىي تاكتىكا قوللىنىشچانلىقى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىمۇ تەنقىدىي كۆرسىتىپ بەرگەن. سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق قارار قىلىش ھالقىسىنى بىۋاسىتە قىسقارتىش ياكى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار توپىنىڭ ھەقىقىي مەيداندىكى ئۇرۇش ئىقتىدارىغا دائىر ھېچقانداق رەسمىي دەلىل تېخى تېپىلمىغان بولۇپ، بۇ نەزەرىيەنىڭ ئەمەلىيەتكە تېخى تولۇق ئايلانمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [20-بەت]. رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ساۋاقلىرى خىتاينى كۆزىتىش ھالىتىگە ئۆتكۈزگەن بولۇشى مۇمكىن [20-بەت]. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتاي مەتبۇئاتلىرىدىكى خەۋەرلەر كۆپىنچە سىياسىي توغرىلىقنى قوغداش ۋە دۆلەت قۇدرىتىنى كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلغاچقا، ئەمەلىي تېخنىكىلىق توسالغۇلار قەستەن يوشۇرۇلغان بولۇشى ئېھتىمالغا يېقىن [20-بەت]. بۇ خىل ئالاھىدە تەشۋىقات مۇھىتى خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەرنى خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارىغا باھا بەرگەندە ئېھتىياتچان بولۇشقا ئۈندەيدۇ.
كەلگۈسى تەرەققىياتقا نەزەر سالغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى پۈتكۈل جەمئىيەت كۆلىمىدە سىڭدۈرۈش ئىرادىسى ئىنتايىن كۈچلۈك [21-بەت]. خىتاي بۇنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى قۇيرۇقىنى تۇتقۇزماي بېسىپ چۈشۈش ئۈچۈن تېپىلغۇسىز بىر تارىخىي پۇرسەت دەپ قارايدۇ. بولۇپمۇ ئادەمسىمان ماشىنا ئادەم ياساشتىكى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرى ئۈستۈنلۈكى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تېخنىكىلىق جۈرئىتىنى ئاشۇرماقتا [21-بەت].
دوكلاتتا تەھلىلچىلەر كەلگۈسىدە جاۋاب تېپىشقا تېگىشلىك تۆت چوڭ ئىستراتېگىيەلىك سوئالنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇلار خىتاي ئارمىيەسىنىڭ كوماندىرلارنىڭ ساپا يېتەرسىزلىكىنى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق تۈپتىن ھەل قىلالايدىغان-قىلالمايدىغانلىقى؛ ئىلغار سۈنئىي ئەقىلنى تاشقى تەشۋىقات ۋە تور ھۇجۇملىرىغا قانداق تەدبىقلايدىغانلىقى؛ ئۇرۇش مەيدانىدىكى يېڭى ئاجىزلىقلارنى قانداق يېڭىدىغانلىقى ۋە نېمە ئۈچۈن خىتاي ئاكادېمىكلىرىنىڭ ئومۇمىي قىرغىنچىلىق قوراللىرىنىڭ مۇقىمسىزلىق خەۋپىگە داۋاملىق سۈكۈت قىلىدىغانلىقى قاتارلىقلاردۇر [21-بەت].
خۇلاسە
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، راند تەتقىقات مەركىزىنىڭ بۇ ئىلمىي دوكلاتى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى ھەربىي كۈچنىڭ يادروسىغا ئايلاندۇرۇش جەريانىنى، ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئارقا كۆرۈنۈشى، تاكتىكىلىق يۆنىلىشلىرى، ئارقا سەپ تەمىناتىدىكى تەسەۋۋۇرلىرى ۋە دۇچ كېلىۋاتقان رېئال خىرىسلىرى نۇقتىسىدىن كۆپ قاتلاملىق، سىستېمىلىق ۋە تەنقىدىي شەكىلدە يورۇتۇپ بەرگەن. مەزكۇر ئەسەر كەلگۈسىدىكى خەلقئارا ھەربىي تەڭپۇڭلۇق ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق گېئو-سىياسىي رىقابەتنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن ئىشەنچلىك، چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق ئىلمىي ئاساس يارىتىپ بەرگەن [21-بەت].
دوكلات مەنبەسى:
Wang, A. H.-E., Lathrop, E., Chase, M. S., & Marcellino, W. (2026). The People’s Liberation Army’s Perspectives on Artificial Intelligence: Highlighting Integration as Key to “Intelligentization” Goals (Report No. PE-A4574-1). RAND Corporation. https://www.rand.org/pubs/perspectives/PEA4574-1.html.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
