شىددەتلىك بوران-چاپقۇن چاڭگىلىدىكى رۇسىيە: گىرەلىشىپ كەتكەن كىرىزىسلار ۋە ھاكىمىيەت ئۆزگىرىشى ھەققىدىكى مۆلچەرلەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئامېرىكانىڭ داڭلىق داڭلىق ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئورگىنى جېيمستوۋن فوندى تەرىپىدىن 2026-يىلى 4-ئىيۇن كۈنى ئېلان قىلىنغان «ياۋروئاسىيا كۈندىلىك كۆزەتكۈچىسى ئالاھىدە دوكلاتى» غا ئاساسلانغان بۇ ئانالىز، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى كىرىزىسلارنىڭ گىرەلىشىپ كېتىشى نەتىجىسىدە رۇسىيە فېدېراتسىيەسىدە مەيدانغا كېلىش ئېھتىماللىقى بولغان ھاكىمىيەت ئالمىشىش يۆنىلىشلىرىنى نۇقتىلىق مۇلاھىزە قىلىدۇ. «شىددەتلىك بوران-چاپقۇن: رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قارشى ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولۇشى ھاكىمىيەت ئۆزگىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن» ناملىق مەزكۇر دوكلات، تونۇلغان خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر مۇتەخەسسىسى تاراس كۇزىئو تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان بولۇپ، يادرو قورالىغا ئىگە چوڭ بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرىنى تەكشۈرۈش، نۆۋەتتىكى يەرشارى خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى مۆلچەرلەشتە ئىنتايىن مۇھىم ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك قىممەتكە ئىگە.

نۆۋەتتە رۇسىيە فېدېراتسىيەسى دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق كىرىزىس تاق يۆنىلىشلىك بولماستىن، بەلكى ھەربىي جەھەتتىكى توسالغۇلار، ئىقتىسادنىڭ چېكىنىشى، جەمئىيەتتىكى تىنچسىزلىق، سەرخىللارنىڭ قاتلىمىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە سىياسىي جەھەتتىكى مۇقىمسىزلىق قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك ئامىللارنىڭ بىرلىشىشىدىن ھاسىل بولغان زەنجىرسىمان رېئاكسىيەدۇر. ئاپتور ئۆز دوكلاتىدا بۇ ھادىسىنى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئاتالغۇ بويىچە «مۇكەممەل بوران-چاپقۇن» دەپ سۈپەتلىگەن. رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن رېجىمىنىڭ چىدامچانلىقىغا بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقان بۇ بېسىملار، دۆلەتنىڭ ئىچكى-تاشقى سىياسىتىدىكى قۇرۇلمىلىق بوشلۇقلارنى تېخىمۇ ئېنىق يورۇتۇپ بەرمەكتە.

تارىخىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، رۇسىيەدە نۆۋەتتە شەكىللىنىۋاتقان ۋەزىيەت بىلەن 1990—1991-يىللىرىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىش ھارپىسىدىكى كىرىزىس ئوتتۇرىسىدا كۆپلىگەن ئوخشاشلىقلار مەۋجۇت. ئەينى ۋاقىتتا غەرب ئەللىرى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىپ كېتىشىدىن ۋە بۇ جەرياندا يادرو قوراللىرىنىڭ كونتروللۇقتىن چىقىپ كېتىشىدىن قاتتىق ئەنسىرىگەن ئىدى (ئامېرىكا پرېزىدېنتى جورج بوشنىڭ 1991-يىلى 1-ئاۋغۇست كىيېۋدا سۆزلىگەن نۇتقى). بۈگۈنكى كۈندىمۇ غەرب سىياسەتچىلىرىنىڭ كىيېۋ رەھبەرلىكىنى رۇسىيەنىڭ ئېنېرگىيە مۇئەسسەسەلىرىگە زەربە بەرمەسلىككە چاقىرىشى، ئەمەلىيەتتە رۇسىيەنىڭ تۇيۇقسىز ۋە ئېغىر دەرىجىدە زەئىپلىشىشىدىن كېلىپ چىقىدىغان ئېنىقسىزلىقتىن قورقۇش پىسخىكىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر (ئۇكرائىنا دۆلەتلىك ئۇچۇر ئاگېنتلىقى، 2026-يىلى 9-ئاپرېل).

رۇسىيە رەھبەرلىكىنىڭ ئۇرۇش نىشانلىرى بىلەن جەڭ مەيدانىدىكى ئەمەلىي رېئاللىق ئوتتۇرىسىدا زور بىر بوشلۇق مەۋجۇت بولۇپ، دۆلەت ئىچىدىكى تەشۋىقاتلار رېئاللىقتىن پۈتۈنلەي ئۈزۈلۈپ قالغان. رۇسىيە دائىرىلىرى دۆلەت كىرىزىسىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما جەڭ مەيدانىدىكى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان رېئاللىق تاشقى بېسىملار بىلەن قوشۇلۇپ، پۇتىننىڭ ھاكىمىيەت ئاساسىنى تەۋرىتىشكە باشلىغان. بۇ خىل ماس كەلمەسلىك ھاكىمىيەت بېشىدىكى سەرخىللارنىڭ ساراسىمىگە چۈشۈشىگە ۋە دۆلەت ئىچىدە سىياسىي ئۆزگىرىش يۈز بېرىش ئەندىشەلىرىنىڭ كۈچىيىشىگە تۈرتكە بولماقتا.

ھەربىي جەھەتتىكى توسالغۇلار ۋە ئادەم كۈچى كىرىزىسى

ئۇرۇشنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلۇشىغا ئەگىشىپ، رۇسىيە ئارمىيەسى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ قىيىنچىلىقلارنىڭ بىرى ئادەم كۈچى يېتىشمەسلىك كىرىزىسىدۇر. رۇسىيەنىڭ جەڭ مەيدانىدىكى ئۆلگەنلەرنىڭ سانى پىدائىي بولۇپ ئەسكەرلىككە يېزىلغانلارنىڭ سانىدىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، موسكۋا دائىرىلىرىنى جىنايەتچىلەر، قەرزدارلار، كۆچمەنلەر ۋە مەجبۇرىيەت بويىچە بېسىم ئىشلىتىش تاكتىكىلىرىغا تايىنىشقا مەجبۇرلىغان (كىيېۋ مۇستەقىل گېزىتى، 2026-يىلى 12-فېۋرال). بۇ خىل سۈپەتسىز ئەسكەر قوشۇنىنىڭ كۆپىيىشى رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ جەڭگىۋارلىق كۈچىنى ئۈزلۈكسىز تۆۋەنلەتمەكتە.

رۇسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ يۇقىرى مىقداردا مۇكاپات پۇلى ۋە شەرتلىك ئەركىنلىك بېرىش ۋەدىسى ئارقىلىق پىدائىيلارنى جەلپ قىلىش سىياسىتى نۆۋەتتە ئۆزىنىڭ ئۈنۈمىنى يوقاتقان. رۇسىيەنىڭ نۇرغۇن رايونلىرىدا پىدائىيلارغا بېرىلىدىغان مالىيە ياردەملىرى ۋە مۇكاپات پۇلى مەنبەسى تۈگەپ كەتكەن (ياۋروئاسىيا كۈندىلىك كۆزەتكۈچىسى، 2026-يىلى 12-فېۋرال). ئۇنىڭ ئۈستىگە تۈرمىلەردىكى جىنايەتچىلەر ئارىسىدا ئۆلۈم نىسبىتىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى ئىكەنلىكى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنىڭ تارقىلىشى، يېڭى جىنايەتچىلەرنىڭ ئۇرۇشقا قاتنىشىش ئاكتىپلىقىنى تامامەن سۇندۇرغان.

دۆلەت دائىرىلىرىنىڭ سىستېمىلىق پىلانلىرى بويىچە يېڭىدىن 409 مىڭ ئەسكەر قوبۇل قىلىش نىشانى ئارانلا %60 تىن %75 كىچە بولغان سەۋىيەدە ئەمەلگە ئاشۇرۇلغان (سۇسپىلنې ئۇچۇر تورى، 2025-يىلى 27-دېكابىر). رۇسىيەنىڭ ئۆزىدىكى سىياسىي ئانالىزچىلار ۋە ھەربىي تەتقىقاتچىلارمۇ ئەسكەر قوبۇل قىلىش خىزمىتىنىڭ ئىلگىرىكى يىللارغا قارىغاندا %20 تىن كۆپرەك تۆۋەنلەپ كەتكەنلىكىنى، ھەتتا بىر قەدەر بىخەتەر دەپ قارالغان ئۇچقۇ  قوشۇنلىرىغا ئەسكەر تاللاش ئىشلىرىنىڭمۇ ئاقساۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان.

موسكۋانىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن جەمئىيەتنىڭ ئەڭ تۆۋەن قاتلىمىدىكىلەرنى، ئېغىر كېسەللەرنى ۋە روھىي جەھەتتىن زەئىپ كىشىلەرنى مەجبۇرىي ئارمىيەگە قوشۇۋېلىشى تېخىمۇ چوڭ ئەندىشە پەيدا قىلماقتا. سىن ۋە سۈرەتلەر ئارقىلىق دەلىللەنگەن پاكىتلاردىن كۆرۈنۈشىچە، ھاراقتىن زەھەرلەنگەن، مېڭىسى زەخىملەنگەن ۋە بەدەن ئەزالىرى تولۇق بولمىغان نۇرغۇن كىشىلەر ئالدىنقى سەپكە يوللانغان (بىرلەشمە 24 تاراتقۇسى، 2026-يىلى 16-ئاپرېل). بۇ ئەھۋاللار ئالدىنقى سەپتىكى رۇسىيە ئەسكەرلىرىنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش نىسبىتىنى ۋە جەڭ مەيدانىدىن قېچىش قىلمىشلىرىنى كۆپەيتكەن.

رۇسىيە ئارمىيەسىدىكى قاچقۇنلارنىڭ سانى 2024-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىككى ھەسسە ئېشىپ، 70 مىڭغا يەتكەن (ئاگېنتستۋو خەۋەرلىرى، 2025-يىلى 28-سېنتەبىر). ئۇكرائىنا تەرەپنىڭ تەسلىم بولۇشقا چاقىرىش پىلانلىرىدىن پايدىلىنىپ، قورال تاشلاپ قاچقانلارنىڭ نىسبىتىمۇ %30 ئاشقان. بۇ ئەھۋال رۇسىيە ھەربىي قوماندانلىق ئىشتابىنىڭ ئەسكەرلەرنى رىغبەتلەندۈرۈش ۋە تەرتىپ ساقلاشتا ئېغىر ئامالسىزلىق ئىچىدە قالغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئارمىيە تەركىبىدىكى تالاپەتلەرنى تولۇقلاش ئۈچۈن، موسكۋا ھۆكۈمىتى يەنە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتدىن كەلگەن خىزمەت ئىزدەيدىغان كۆچمەنلەرنى ئالداپ ئەسكەرلىككە ئېلىش ئۇسۇلىنىمۇ قوللانغان. ئافرىقا ۋە ئاسىيا دۆلەتلىرى، جۈملىدىن باڭلادىش، چاد، سۇدان ۋە بۇرۇندى قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن جەمئىي 20 مىڭغا يېقىن چەتئەللىكنى ئالدىنقى سەپتە قۇربانلىق سۈپىتىدە ئىشلىتىش پىلانلانغان (ياۋرومايدان ئاخباراتى، 2026-يىلى 28-ئاپرېل). بۇ ئىستراتېگىيە دۆلەت ئىچىدىكى نارازىلىقنى ۋاقىتلىق پەسەيتسىمۇ، جەڭ مەيدانىدىكى رېئال كىرىزىسنى تۈپتىن ھەل قىلالمايدۇ.

رۇسىيە ھۆكۈمىتى يەنە دۆلەت ئىچىدىكى كارخانا ۋە ئالىي مەكتەپلەرگە بېسىم ئىشلىتىپ، مەجبۇرىي سەپەرۋەرلىك نىشانلىرىنى بېكىتكەن. مەسىلەن، رىيازەن ئوبلاستىنىڭ باشلىقى پاۋېل مالكوۋ ئالاھىدە بۇيرۇق چۈشۈرۈپ، خىزمەتچى سانى مەلۇم چەكتىن ئاشقان كارخانىلارنىڭ ئۆز ئىچىدىن مەجبۇرىي ھالدا ئەسكەر چىقىرىپ بېرىشىنى تەلەپ قىلغان (رۇسىيە فېدېراتسىيەسى رەسمىي قانۇن ھۆججەتلىرى تورى، 2026-يىلى 20-مارت). بۇ خىل سىياسەتلەر جەمئىيەتنىڭ ھەرقايسى قاتلاملىرىدا كۈچلۈك ئىچكى بېسىم ۋە نارازىلىق دولقۇنى شەكىللەندۈرگەن.

تېخنىكىلىق تەڭسىزلىك ۋە ئۇكرائىنانىڭ ئىلگىرىلىشى

جەڭ مەيدانىدىكى ئەڭ چوڭ بۇرۇلۇش نۇقتىلىرىنىڭ بىرى تېخنىكا ۋە ئۇچقۇ  سىستېمىلىرىنىڭ رولى بولۇپ باھالانماقتا. ئۇكرائىنا ئۆزىنىڭ ئادەم كۈچى قىسقا بولۇش مەسىلىسىنى تېز سۈرەتتە تېخنىكا يېڭىلاش ۋە خۇسۇسىي ھەربىي سانائەت كارخانىلىرىنى بىر يەرگە جەملەش ئارقىلىق تولۇقلىغان. ئۇكرائىنا تەرەپ تەسىس قىلغان «چوڭقۇر زەربە بېرىش قوماندانلىق مەركىزى» ئارقىلىق، رۇسىيە تەڭشەشكە ئۈلگۈرەلمىگەن سىستېمىلىق ئۇچۇش ئاپپاراتلىرى زەربىسىنى رۇسىيە زېمىنىنىڭ ئىچكى قىسمىغىچە كېڭەيتكەن (ياۋرومايدان ئاخباراتى، 2026-يىلى 11-ئاپرېل).

ئۇكرائىنانىڭ ئۇچۇش ئاپپاراتلىرى بىلەن ئېلىپ بارغان يىراق مۇساپىلىك زەربىلىرى رۇسىيەدىن ھەربىي ئارقا سەپ تەمىناتىنى، ئېنېرگىيە بازىلىرىنى ۋە ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ئېغىر دەرىجىدە ۋەيران قىلغان. پەقەت 2025—2026-يىلى قىش پەسلىدىلا ئۇكرائىنا تەرەپ رۇسىيەنىڭ 78 زامانىۋى ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسى ۋە 23 رادار پونكىتىنى قورالسىزلاندۇرغان (ئۇرۇش تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى، 2026-يىلى 19-مارت). بۇ جەريان رۇسىيەنىڭ سانائەت رايونلىرىغا بولغان زەربە بېرىش يۆنىلىشلىرىنى ئېچىپ بەرگەن.

رۇسىيەنىڭ ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنىڭ ئۇكرائىنا بومباردىمانلىرىنىڭ ئالدىنى ئالالماسلىقى دۆلەت ئىچىدىكى ھەربىي بىلوگ يازغۇچىلىرى ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۈچلۈك تەنقىدىگە ئۇچرىغان. ئەسلىدە رۇسىيە تەرەپ ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي تېخنىكىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشتا ئامېرىكىنىڭ «ستارلىنك» (Starlink) سۈنئىي ھەمراھ تورى قاتارلىق سىستېمىلىرىغا تايىنىپ قالغان بولۇپ، غەربنىڭ تېخنىكىلىق چەكلىمىلىرىدىن كېيىن ئۆز ئىچىدە يۇقىرى تېخنىكىلىق ئالاقە تورى قۇرۇش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قالغان (ئەنگلىيە رادىيو شىركىتى [BBC]، 2026-يىلى 19-فېۋرال). بۇ خىل تېخنىكىلىق كېچىكىش رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ چېكىنىشىنى تېزلەتكەن.

ئىقتىسادىي ۋە مالىيە كىرىزىسىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى

رۇسىيەنىڭ نۆۋەتتىكى مالىيە ۋەزىيىتىنى تەھلىلچىلەر «ھالاكەت ئىقتىسادى» (Deathonomics) دەپ سۈپەتلىگەن بولۇپ، بۇ خىل سىستېمىدا پۇقرالار جەڭ مەيدانىدا قۇربان بولۇش ئارقىلىق دۆلەتتىن يۇقىرى مىقداردا تۆلەم ئالىدۇ، ئەمما بۇ جەريان دۆلەت مالىيەسىنى ئاستا-ئاستا قۇرۇتىدۇ (رىدل تەتقىقات مەركىزى، 2026-يىلى 5-مارت). رۇسىيەنىڭ يىللىق ئۇرۇش خىراجىتى 198.8 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولۇپ، ھەر ھەپتىدە 2.7 مىليارد دوللار سەرپ قىلىشقا مەجبۇر بولماقتا (ئۇكرائىنا يالغان ئۇچۇرلارغا تاقابىل تۇرۇش مەركىزى، 2025-يىلى 21-دېكابىر).

دۆلەتنىڭ كىرىم مەنبەسى بولغان ئېنېرگىيە ئېكسپورتى غەربنىڭ جازا تەدبىرلىرى ۋە ئۇكرائىنانىڭ نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىغا زەربە بېرىشى نەتىجىسىدە ئېغىر دەرىجىدە زەربىگە ئۇچرىغان. 2026-يىلىنىڭ بىرىنچى پەسلىدە نېفىت كىرىمى ئۆتكەن يىلنىڭ ئوخشاش مەزگىلىدىكىگە قارىغاندا دەل يېرىمىغا قىسقىراپ كەتكەن (ياۋرومايدان ئاخباراتى، 2026-يىلى 28-ئاپرېل). تۇئاپسې ۋە پرىمورسك قاتارلىق مۇھىم نېفىت پورتلىرىنىڭ فۇنكىسىيەسىنى يوقىتىشى ئېكسپورت زەنجىرىنى پۈتۈنلەي پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويغان.

ئىقتىسادنىڭ جىددىي چېكىنىشى رۇسىيە ئائىلىلىرى ۋە ئوتتۇرا، كىچىك تىپتىكى كارخانىلىرىغىمۇ ئېغىر زەربە ئېلىپ كەلگەن. باج يۈكىنىڭ ئېشىپ كېتىشى، تېلېگرام (Telegram) قاتارلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ چەكلىنىشى نەتىجىسىدە ئوتتۇرا ۋە كىچىك تىپتىكى كارخانىلارنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى زىيان تارتىپ تىجارەت قىلماقتا (موسكۋا ۋاقتى گېزىتى، 2026-يىلى 28-ئاپرېل). بۇ خىل ئەھۋاللار ئىشسىزلىقنىڭ ئۆسۈشىنى تېزلەتكەن.

رۇسىيە بانكىچىلىق سىستېمىسىمۇ خەتەرلىك گىردابقا كېلىپ قالغان بولۇپ، رۇسىيە مەركىزىي بانكىسىنىڭ مالىيە جەھەتتىن قىسىلىپ قالغانلىقتىن، پۇقرالارنىڭ ئامانەت پۇللىرىنى مۇزلىتىش ۋە ئورنىغا دۆلەت زايومى تارقىتىش تەكلىپىنى مۇزاكىرە قىلىۋاتقانلىقى ئاشكارىلانغان (ياۋرومايدان ئاخبارات سىستېمىسى، 2026-يىلى 28-ئاپرېل). بۇ خىل ئەھۋال سوتسىيالىستىك سوۋېت دۆلىتى يىمىرىلىشتىن بۇرۇنقى ئىقتىسادىي كىرىزىس دەۋرىنى پۇقرالارنىڭ ئېسىگە سالغان بولۇپ، جەمئىيەتتىكى مالىيە ئىشەنچىسىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىش خەۋپىگە ئىگە.

يەنە بىر تەرەپتىن، دۆلەت رەھبىرىنىڭ ئۆز ئىچىدە يۇقىرى تېخنىكىلىق جابدۇقلار بىلەن تەمىنلەش ئىقتىدارى بارلىقىنى داۋراڭ قىلغان «روستېك» (Rostec) كە ئوخشاش دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى كارخانىلىرىنىڭ مەھسۇلات سۈپىتىنىڭ ئىنتايىن ئاجىزلىقى، تاشقى بازاردىكى زاكازلارنىڭمۇ يېرىمىدىن كۆپ قىسمىنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولغان (ئۇكرائىنا سودا خەۋەرلىرى، 2025-يىلى 20-نويابىر). بۇ ئەھۋال دۆلەتنىڭ تاشقى پېرېۋوت زاپىسىنى ساقلاشتا يەنە بىر چوڭ قىيىنچىلىقنى مەيدانغا كەلتۈرگەن.

جەمئىيەتتىكى نارازىلىق ۋە پىسخىكىلىق بۇرۇلۇش

دۆلەتنىڭ تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق پۇقرالارنىڭ ئېڭىنى باشقۇرۇش كۈچىمۇ ئاجىزلىغان. رۇسىيەدىكى نوپۇزلۇق مۇستەقىل سىياسىي تەكشۈرۈش ئورگىنى لېۋادا مەركىزىنىڭ ئېلان قىلغان سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ %64 كىچە بولغان قىسمى ئۇرۇشنى تېزدىن سۆھبەت ئارقىلىق ئاخىرلاشتۇرۇش كېرەك دەپ قارىغان (لېۋادا مەركىزى، 2026-يىلى 2-ئاپرېل). ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشنى قوللايدىغانلار پەقەت %24 ئەتراپىدا قالغان.

رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ رۇسىيە دۆلەتلىك تېلېۋىزىيە قاناللىرىنىڭ خەۋەرلىرىگە ئىشىنىش نىسبىتى ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى %60 تىن نۆۋەتتە %47 كە چۈشۈپ قالغان (رې-رۇسىيە تەتقىقات گۇرۇپپىسى، 2026-يىلى 25-مارت). دۆلەت تەشۋىقاتىنىڭ ئۈنۈم بەرمەسلىكى جەمئىيەتتە سىياسىي سىستېمىغا بولغان نارازىلىق قۇتۇپلىرىنى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، پۇقرالار ئۆزلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن قۇربان بولۇۋاتقانلىقىنى سوراشقا باشلىغان.

ئالاھىدە تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، دۆلەت ئىچىدە خەلققە تەسىر كۆرسىتىش كۈچىگە ئىگە ۋىكتورىيە بونيا قاتارلىق سىياسىي بولمىغان شەخسلەرمۇ ئۆزلىرىنىڭ مىليونلىغان قوللىغۇچىلىرى ئالدىدا پۇتىن سىياسىتىنى ۋە دۆلەتتىكى ئەركىنلىكنىڭ بوغۇلۇشىنى تەنقىد قىلغان (موسكۋا ۋاقتى گېزىتى، 2026-يىلى 22-ئاپرېل). بۇ خىل تەسىر دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى سىياسىي جەھەتتە تەرەپسىز تۇرغان ئاممىنىڭمۇ ھاكىمىيەتكە قارشى پىكىر ئېقىمىغا كىرىشىگە تۈرتكە بولماقتا.

رۇسىيە پۇقرالىرى جەڭ مەيدانىدىكى مىليونلىغان تالاپەتلەرنى ۋە شەھەرلەردىكى تولۇپ كەتكەن قەبرىستانلىقلارنى كۆرۈش ئارقىلىق ئۇرۇشنىڭ دەردىنى بىۋاسىتە ھېس قىلماقتا. پارتىزانلىق ھەرىكەتلىرى ۋە ھەربىي يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنىڭ قەستكە ئۇچرىشى موسكۋا ۋە سانت-پېتىربورگ قاتارلىق چوڭ شەھەرلەردىمۇ ساراسىمە كەلتۈرۈپ چىقارغان (ياۋروئاسىيا كۈندىلىك كۆزەتكۈچىسى، 2026-يىلى 18-مارت). بۇ خىل بېسىملار خەلق ئارىسىدا «دۆلەتنىڭ ھەقىقىي دۈشمىنى كىيېۋدا ئەمەس، بەلكى موسكۋادىكى ئىشخانىلاردا ئولتۇرىدۇ» دېگەن ئىدىيەنىڭ يامرىشىغا تۈرتكە بولغان.

سەرخىللارنىڭ قاتلىمىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە سىياسىي ئۆزگىرىش خەۋپى

رۇسىيەنىڭ مىللەتچى تەشۋىقاتچىلىرى، ھەربىي بىلوگ يازغۇچىلىرى ۋە سابىق پۇتىن قوللىغۇچىلىرى ئىلگىرى دۆلەت رەھبىرىنى قوغداپ، يەرلىك ئەمەلدارلارنى تەنقىد قىلىش تاكتىكىسىنى قوللانغان بولسا، نۆۋەتتە ئۇلار بىۋاسىتە پۇتىننىڭ ئۆزىنى ۋە ئۇنىڭ ئۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى نىشان قىلماقتا. مەسىلەن، تونۇلغان ھەربىي بىلوگ يازغۇچىسى ئېگور گۇزېنكو ھۆكۈمەت يۇقىرى قاتلىمىنىڭ ئۈزلۈكسىز يالغان سۆزلەۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان (تېلېگرام ئالاقە قانىلى، 2026-يىلى 24-ئاپرېل).

تۈرمىگە تاشلانغان رۇسىيە مىللەتچى رەھبىرى ئىگور گىركىن ۋە ئالېكسېي چادايېۋ قاتارلىقلار رۇسىيەنىڭ ھەربىي جەھەتتە تامامەن مەغلۇبىيەتكە يۈز تۇتقانلىقىنى، ھەتتا تولۇق سەپەرۋەرلىك ئېلان قىلىنغان تەقدىردىمۇ ئۇرۇشنىڭ كونا يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتىشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان (تېلېگرام ئالاقە قانىلى، 2026-يىلى 27-ئاپرېل). رۇسىيە سەرخىللىرى ئارىسىدا ئۇرۇشنىڭ كەلگۈسى توغرىسىدا ئۈمىدسىزلىك تۇيغۇسى ئومۇملاشقان.

يەنە بىر تەرەپتىن، دۆلەت ئىچىدىكى جىددىي ۋەزىيەت ئاستىدا ھەربىي سەرخىللار بىلەن سىياسىي سەرخىللار ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش ۋە مەنپەئەت تالاش تېخىمۇ كەسكىنلەشكەن. دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ئاندرېي بېلوسوۋ بىلەن پىرېزىدېنت مەمۇرىيىتىنىڭ باشلىقى سېرگېي كىرىيېنكو ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پېشقەدەملىرىنى پارلامېنتقا كىرگۈزۈش مەسىلىسىدە كۆرۈنەرلىك زىددىيەتلەر كۈچەيگەن (كىيېۋ پوچتىسى گېزىتى، 2026-يىلى 11-ئاپرېل). بۇ توقۇنۇشلار سىياسىي سىستېمىنىڭ مۇقىملىقىغا كاپالەتلىك قىلىشنىڭ قىيىنلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

ئارمىيە يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىنىڭ چىرىكلىك جىنايىتى بىلەن تۇتقۇن قىلىنىشى، جۈملىدىن دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرىنىڭ سابىق بىرىنچى مۇئاۋىنى رۇسلان تسالىكوۋنىڭ قولغا ئېلىنىشى ھاكىمىيەت ئىچىدىكى چوڭ تازىلاشنىڭ باشلانغانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر (ياۋرومايدان ئاخباراتى، 2026-يىلى 31-مارت). بۇ خىل تازىلاش سىياسىي بېسىم كۆرسىتىپ تۇرغان بولسىمۇ، سەرخىللار قاتلىمىدىكىلەرنىڭ دۆلەت رەھبىرىگە بولغان ساداقىتىنى تېخىمۇ تۆۋەنلىتىۋەتكەن.

دوكلاتقا ئومۇمىي باھا

مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرىپى، ئاپتورنىڭ رۇسىيەنىڭ جەمئىيەت پىكىرى، ھەربىي بىلوگ يازغۇچىلىرىنىڭ ئىچكى ئۇچۇرلىرى ۋە رەسمىي ئىقتىسادىي ستاتىستىكىلىرىنى ناھايىتى سىستېمىلىق بىرلەشتۈرۈپ پايدىلانغانلىقىدىدۇر. ئاپتور رۇسىيە فېدېراتسىيەسى جەمئىيىتىدىكى ئىجتىمائىي ۋە پىسخىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنى دەلىللىك مەنبەلەر ئارقىلىق ناھايىتى ئىلمىي يورۇتۇپ بەرگەن. بولۇپمۇ رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ زەئىپلىشىش باسقۇچىنى پۇل-مۇئامىلە ۋە ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرى نۇقتىسىدىن تەكشۈرگەن قىسىملىرى يۇقىرى ئانالىز قىممىتىگە ئىگە.

شۇنداقتىمۇ، ئاكادېمىك نۇقتىدىن قارىغاندا، دوكلاتتا مەلۇم دەرىجىدە سۇبيېكتىپ بىر تەرەپلىمىلىك ئەھۋاللىرىنىڭ ساقلانغانلىقىنى كۆزىتىشكە بولىدۇ. ئاپتور رۇسىيە رېجىمىنىڭ تۈپتىن ئاجىزلىشىپ كېتىش يۆنىلىشلىرىنى چۈشەندۈرۈشتە ئۇكرائىنانىڭ رەسمىي ئاخبارات سۈرەتلىرىگە بىر قەدەر كۆپ تايىنىپ قالغان بولۇپ، رۇسىيەنىڭ ئوتتۇرا ھال مۇستەبىت كونترول قىلىش مېخانىزمىنىڭ چىدامچانلىقىغا ۋە دۆلەتنىڭ يوشۇرۇن تەڭشەش ئىقتىدارىغا سەل قارىغان بولۇشى مۇمكىن. رۇسىيەگە ئوخشاش مۇستەبىت دۆلەتلەرنىڭ جەمئىيەتتىكى زىددىيەتلەرنى مەجبۇرىي باستۇرۇش مېخانىزملىرىنىڭ يەنىلا كۈچلۈك ئىكەنلىكى دوكلاتتا تولۇق مۆلچەرلەنمىگەن.

بۇنىڭدىن باشقا، جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئانالىزلار نۇقتىسىدىن قارىغاندا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە شىمالىي كورېيە قاتارلىق ئىتتىپاقداشلارنىڭ رۇسىيەنى قوللاش نىسبىتى ۋە بۇ ياردەملەرنىڭ سىستېمىنى ساقلاپ قېلىشتىكى تۈرتكىلىك رولى ئانالىز دائىرىسىدىن سىرتتا قالدۇرۇلغان. بۇ خىل تاشقى ياردەم زەنجىرلىرىنى تەكشۈرمەسلىك، رۇسىيەنىڭ يىمىرىلىش سۈرئىتىگە بېرىلگەن مۆلچەرنىڭ رېئاللىقتىن سەل تېز بولۇپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.

يىغىنچاقلىغاندا، كىرىزىسلارنىڭ گىرەلىشىپ كېتىشىدىن شەكىللەنگەن نۆۋەتتىكى «مۇكەممەل بوران-چاپقۇن» رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي سىستېمىسىنى ھەقىقەتەن تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان تىركىشىش باسقۇچىغا ئېلىپ كەلدى. جېيمستوۋن فوندى جەمئىيىتىنىڭ بۇ تەتقىقاتى ياۋروئاسىيا بىخەتەرلىك تەتقىقاتى ۋە خەلقئارالىق خەتەرلەرنى مۆلچەرلەشتە ئالاقىدار سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم بىر پايدىلىنىش مەنبەسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

مەنبە دوكلات:

Kuzio, Taras. «A Perfect Storm: Russia Losing Its War Against Ukraine May Lead to Regime Change.» Eurasia Daily Monitor Special Report, The Jamestown Foundation, Washington D.C., June 4, 2026, pp. 1–16.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.