ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

2026-يىلى 22-ئىيۇل كۈنى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ئوتتۇرىسىدا ئېلان قىلىنغان «سۆزسىز يادرو ھەمكارلىق كېلىشىمى»، ئوتتۇرا شەرقنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي قۇرۇلمىسى ۋە دۇنياۋى يادرو ئېنېرگىيەسى تەرتىپىدە غايەت زور بىر تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسىنى شەكىللەندۈردى [1]. بۇ كېلىشىم پەقەتلا ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق جەريانى بولماستىن، بەلكى رايوندىكى ئۇرۇش ۋە سۈركىلىشلەر، دۇنياۋى ئېنېرگىيە رىقابىتى ۋە يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش مېخانىزمىنىڭ تۈپتىن ئۆزگىرىشىدۇر [2].

بۇ تارىخىي ھۆججەت ۋاشىنگتوندا ئامېرىكا ئېنېرگىيە مىنىستىرى كىرىس رايت ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان ئېنېرگىيە مىنىستىرى شاھزادە ئابدۇلئەزىز بىن سالمان تەرىپىدىن رەسمىي ئىمزالاندى [4]. مەزكۇر كېلىشىم كەلگۈسى 30 يىل بويىچە كۈچكە ئىگە بولۇپ، مىلياردلىغان دوللارلىق ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك ۋە ئىلغار تېخنىكا ئالماشتۇرۇشنىڭ قانۇنىي ئاساسىنى، يەنى ئامېرىكا ئاتوم ئېنېرگىيەسى قانۇنىنىڭ «123-ماددا كېلىشىمى»نى قۇردى [6].

يېڭى كېلىشىمنىڭ ئىمزالىنىشى رايون خاراكتېرلىك سىياسىي كىرىزىس پارتلىغان، يەمەندىكى خۇسىيلارنىڭ قىزىل دېڭىزدا سەئۇدى ئەرەبىستان نېفىت پاراخوتلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، باب ئەل-مەندەب بوغۇزىنى توسۇپ قويۇش بىلەن تەھدىت سالغان بىر پەيتكە توغرا كەلدى [9]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بىرلەشمە ئارمىيەنىڭ ئىران تېررىتورىيەسىدىكى نىشانلارغا قارىتا ئېلىپ بارغان ھەربىي زەربىلىرى ۋە ئىراننىڭ قولتۇق رايونىدىكى غەرب ئەسلىھەلىرىگە قىلغان بومباردىمانلىرى ۋەزىيەتنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈردى [8].

مەزكۇر ماقالىدە بىز كېلىشىمنىڭ كونكرېت مەزمۇنى، ئىمزالىنىش سەۋەبلىرى، تالاش-تارتىشنىڭ مەركىزىدىكى ئۇران قويۇلدۇرۇش مەسىلىسى، «تەسەۋۋۇر 2030» پىلانى بىلەن باغلىنىشى، خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى (IAEA) نىڭ نازارەت مېخانىزمى ۋە رايوندىكى گېئو-سىياسىي ئىنكاسلارغا قاراپ چىقىمىز.

كېلىشىمنىڭ كونكرېت مەزمۇنى ۋە ھوقۇق بېرىش دائىرىسى

بۇ يادرو كېلىشىمى، سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقىغا ئامېرىكا يادرو تېخنىكىسى ۋە يادرو رېئاكتورى زاپچاسلىرىنى سېتىۋېلىش ھوقۇقى بېرىدۇ [4]. بۇ شېرىكلىك ئارقىلىق، سەئۇدى دۆلىتى ئۆز زېمىنىدا ئېنېرگىيە قۇرۇلمىسىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشىپ، ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە تىنچلىق مەقسىتىدىكى يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى تورىنى قۇرىدۇ [2].

يادرو ھەمكارلىقىنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان قىسمى شۇكى، يادرو يېقىلغۇ مەنبەسىنى ئامېرىكا تەمىنلەپ بەرمەستىن، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئۆز زېمىنىدا ئۇران قويۇلدۇرۇش ئەسلىھەسى قۇرۇشىغا يول ئاچىدۇ [3]. بۇ كېلىشىم ئامېرىكىنىڭ بۇرۇنقى يادرو ھەمكارلىق مودېللىرىدىن ئىنتايىن پەرقلىق بولۇپ، ئامېرىكا بىلەن ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا ئېرىشىلگەن غايەت زور مۇرەسسە ھېسابلىنىدۇ [6]. بۇنىڭدىن باشقا، كېلىشىمگە ئەگىشىپ يەنە بىر «ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك كاپالەت كېلىشىمى» ئىمزالاندى [4]. بۇ بىخەتەرلىك كاپالەت كېلىشىمى، يادرو ماتېرىياللىرىنىڭ باشقا بىر دۆلەتكە يۆتكىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە بارلىق يادرو پائالىيەتلىرىنىڭ تىنچلىق مەقسىتىگە كاپالەتلىك قىلىش مەجبۇرىيىتىنى يۈكلەيدۇ [7].

تۆۋەندىكى جەدۋەلدە، بۇ قېتىمقى 2026-يىللىق سەئۇدى ئەرەبىستان كېلىشىمى بىلەن 2009-يىلى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى (BAE) بىلەن تۈزۈلگەن «ئالتۇن ئۆلچەم» كېلىشىمىنىڭ سېلىشتۇرمىسى كۆرسىتىلدى [1]:

كۆرسەتكۈچ	ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى (2009)	سەئۇدى ئەرەبىستان (2026)
قانۇنىي ئاساس	123-ماددا (ئالتۇن ئۆلچەم)	123-ماددا (ئەۋرىشىم مودېل) [1]
ئۇران قويۇلدۇرۇش	تولۇق چەكلەنگەن	ئىككى يىللىق تەتقىقاتتىن كېيىن يول قويۇلىدۇ [6]
پلوتونىي قايتا بىر تەرەپ قىلىش	تولۇق چەكلەنگەن	چەكلىك توردىن پايدىلىنىش مۇمكىنچىلىكى بار [7]
IAEA قوشۇمچە كېلىشىمى	مەجبۇرىي	تېخى تولۇق قوبۇل قىلىنمىغان [7]
يادرو تېخنىكىسى مەنبەسى	كۆپ تەرەپلىمىلىك شېرىكلەر	ئامېرىكا شىركەتلىرى (ۋېستىڭخائۇس) ئەۋزەللىكى [6]
ھەمكارلىق مۇددىتى	چەكسىز	30 يىل كۈچكە ئىگە [4]

ئامېرىكا ۋە سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىيەتلىرى

ئامېرىكا نۇقتىسىدىن ئالغاندا، بۇ كېلىشىم سەئۇدى ئەرەبىستاننى ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئوربىتىسىدا ساقلاپ قېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە [1]. ئەگەر ئامېرىكا سەئۇدى دۆلىتىگە ئىلغار يادرو تېخنىكىسى بېرىشنى رەت قىلسا، رىياد ھۆكۈمىتىنىڭ بېيجىڭ ياكى موسكۋا بىلەن يادرو ساھەسىدە چوڭقۇر ھەمكارلىق ئورنىتىشى مۇقەررەر ئىدى [2].

سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ئۆز نۇقتىسىدىن رايوننىڭ يادرو تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئىراننىڭ يادرو پىلانىنىڭ ئىلگىرىلىشى ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىراننىڭ يادرو ئىقتىدارىنى پۈتۈنلەي يوقىتالمىغانلىقى رىيادنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك يۈزلىنىشىگە جىددىي خەۋپ ئېلىپ كەلمەكتە [8]. يادرو ئېنېرگىيە تېخنىكىسىغا ئېرىشىش سەئۇدىنىڭ رايوندا جۇغراپىيەۋى سىياسىي ئورنىنى قوغداش ۋە ئىرانغا قارشى ئىستراتېگىيەلىك تاقابىل تۇرۇش كۈچى ھاسىل قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. ئىقتىسادىي نۇقتىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا يادرو سانائىتى كىرىزىس ئىچىدە تۇرۇۋاتىدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ يادرو تۈرلىرى ئامېرىكىنىڭ يادرو شىركەتلىرىگە (مەسىلەن، ۋېستىڭخائۇسقا) غايەت زور كىرىم يولى ۋە ئامېرىكا ئىچىدە نەچچە مىڭلىغان ئىش ئورنى يارىتىپ بېرىدۇ [2]. بۇ ئېكسپورت شۇنداقلا ئامېرىكىنىڭ يادرو زەنجىرىنىڭ يەرشارىۋى رىقابەت كۈچىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.

سەئۇدى دۆلىتى يەنە دۆلەت ئىچىدىكى غايەت زور يادرو يېقىلغۇ مەنبەسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارقىلىق، ئېنېرگىيە سىستېمىسىنى كۆمۈر سۇيۇقلۇقى تەبىئىي گازىغا تايىنىشتىن تۈپتىن قۇتقۇزۇپ، يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش سۈرئىتىنى تېزلىتىشنى نىشانلايدۇ [1].

يەرلىك ئۇران قويۇلدۇرۇش ۋە «قارا قۇتا» تېخنىكىسى: تالاش-تارتىشنىڭ يادروسى

كېلىشىمنىڭ ئەڭ تالاش-تارتىش قوزغىغان نۇقتىسى سەئۇدى زېمىنىدا ئۇران قويۇلدۇرۇش تېخنىكىسىغا يول قويۇلۇش مۇمكىنچىلىكىدۇر [3]. كېلىشىم بويىچە، ئىككى دۆلەت كەلگۈسى ئىككى يىل جەريانىدا ئورتاق فىزىكا ۋە تېخنىكا مۇمكىنچىلىك تەتقىقاتى ئېلىپ بېرىپ، سەئۇدى ئىچىدە ئۇران قويۇلدۇرۇش ئەسلىھەسى قۇرۇشنىڭ شارائىتىنى باھالايدۇ [6]. ئەگەر كەلگۈسىدە ئەسلىھە قۇرۇش رەسمىي تەستىقلانسا، يادرو كېڭىيىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن «قارا قۇتا» (Black Box) تېخنىكىسى قوللىنىلىدۇ [6]. بۇ مودېلدا، بارلىق قويۇلدۇرۇش ئۈسكۈنىلىرى ۋە يادرولۇق تېخنىكىلار پۈتۈنلەي ئامېرىكا خادىملىرىنىڭ بىۋاسىتە كونتروللۇقىدا بولىدۇ، سەئۇدى ئەرەبىستانى بۇ تېخنىكىنى بىۋاسىتە ئىگىلىيەلمەيدۇ [7].

بۇ خىل چەكلىمە سەئۇدى دۆلىتىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق غۇرۇرىنى مەلۇم دەرىجىدە زېدىلىسىمۇ، لېكىن يادرو كېڭىيىش مۇتەخەسسىسلىرى يەنىلا ئەندىشە قىلماقتا [7]. چۈنكى فىزىكىلىق ئەسلىھەنىڭ سەئۇدى زېمىنىدا بولۇشى، كەلگۈسىدە يۈز بېرىدىغان سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ياكى ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشلەردە يادرو قورالى كېڭىيىپ كېتىش كىرىزىسىگە ئېلىپ بېرىش يولىنى پۈتۈنلەي توسالمايدۇ [1].

سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئۆزىدە مول بولغان تەبىئىي ئۇران كان زاپىسى بارلىقى مەلۇم [1]. شۇڭا يەرلىك يېقىلغۇ بىلەن قويۇلدۇرۇش ئىقتىدارىنى بىرلەشتۈرۈش، كەلگۈسى بىر يادرو مۇستەقىللىقى يۆنىلىشىنىڭ دەستىكىدۇر. يادرو يېقىلغۇ زەنجىرىنىڭ يەرلىكلەشتۈرۈلۈشى سەئۇدى ئەرەبىستاننى دۇنيادىكى بارلىق يادرو سانائىتى يۇقىرى دۆلەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالدۇرىدۇ ۋە بۇ يۆنىلىش باشقا رايون كۈچلىرىنىڭ يادرو سىياسىتىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

كېلىشىمنىڭ «تەسەۋۋۇر 2030» ئىستراتېگىيەسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى

سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقىنىڭ يادرو پىلانى، دۆلەتنىڭ يادرولۇق تەرەققىيات پىلانى بولغان «تەسەۋۋۇر 2030» (Vision 2030) ئىستراتېگىيەسى بىلەن زىچ باغلانغان [1]. بۇ ئىستراتېگىيىنىڭ ئەڭ چوڭ مەقسىتى سەئۇدى ئىقتىسادىنى نېفىتكە تايىنىپ قېلىشتىن قۇتقۇزۇپ، كۆپ خىللاشقان زامانىۋى ئىقتىساد دۆلىتىگە ئۆزگەرتىشتۇر [3].

رىياد ھۆكۈمىتى يادرو ئېنېرگىيەسىنى ئىسسىقلىق بىلەن تەمىنلەش، دېڭىز سۈيىنى تۇزسىزلاشتۇرۇش ۋە يېشىل ھىدروگېن ئىشلەپچىقىرىش ساھەلىرىگە جىددىي تاللاش سۈپىتىدە كىرگۈزمەكچى [1]. يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى سەئۇدىنىڭ غايەت زور نېفىت ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنى دۆلەت ئىچىدە كۆيدۈرۈشتىن ساقلاپ، تېخىمۇ كۆپ نېفىتنى سىرتقا ئېكسپورت قىلىپ دۆلەت كىرىمىنى ئاشۇرۇشقا پۇرسەت يارىتىدۇ. سەئۇدى يادرو پىلانى يەنە، دۆلەت ئىچىدە يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەت ۋە ئىلمىي تەتقىقات ساھەلىرىنى راۋاجلاندۇرىدۇ. كەلگۈسى ئەۋلاد سەئۇدى ئالىملىرى ۋە ئىنژېنېرلىرىنىڭ تەربىيەلىنىشى دۆلەتنىڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان نۇقتىسىدۇر. بۇ پىلان دۆلەتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنى يېڭىلاپ، يۇقىرى تېخنىكىلىق جەمئىيەت قۇرۇشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئىقتىسادىي كۆپ خىللىشىش سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن قۇرغان سىستېمىلىق قوغداش قالقىنىدۇر.

NPT  ۋە IAEA ئۆلچەملىرىدىن باھالاش: يادرو كېڭىيىش ئەندىشىلىرى

خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتمەسلىك شەرتنامىسى (NPT) تەرەپدارلىرى، بۇ كېلىشىمنى يادرو كېڭىيىش خەۋپى بار دەپ قارىماقتا [5].چۈنكى سەئۇدى ئەرەبىستان ھازىرغىچە خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى (IAEA) نىڭ يادرو تەكشۈرۈشنى كۈچەيتىدىغان «قوشۇمچە كېلىشىمى» (Additional Protocol) نى تېخى رەسمىي قوبۇل قىلمىدى [7]. قوشۇمچە كېلىشىمنىڭ بولماسلىقى، IAEA تەكشۈرگۈچىلىرىنىڭ سەئۇدى زېمىنىدىكى ئېلان قىلىنمىغان يادرو ئەسلىھەلىرىنى تولۇق ئېنىقلاش ۋە تەكشۈرۈش ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك چەكلەيدۇ [7].ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ كېلىشىمدە ئىگىلىك ھوقۇقى ئەندىشىلىرى سەۋەبىدىن بۇ قوشۇمچە كېلىشىم شەرتىنى بوشاشتۇرۇپ قويۇشى، كېڭەيتمەسلىك ئۆلچىمىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتكەنلىك دەپ ئەيىبلەندى. يەنە بىر تەرەپتىن، ئىرانمۇ IAEA نىڭ تولۇق يادرو تەكشۈرۈشلىرىنى قوبۇل قىلىشنى رەت قىلىپ كەلمەكتە [8].بۇ خىل ۋەزىيەت، ئوتتۇرا شەرقتە يادرو ئېنىقسىزلىقى ۋە ئىشەنچ كىرىزىسىنى تېخىم كۈچەيتىۋېتىدۇ.  

سەئۇدى دۆلىتىنىڭ خەلق قوللىنىدىغان يادرو پىلانى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نازارىتى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن ئىران بىلەن بولغان جىددىي رىقابەت رايوندا يادرو نازارەت ئۆلچەملىرىنىڭ ئاجىزلىشىپ كېتىشىگە پۇرسەت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن.

NPT نىڭ ئاجىزلىشىشى دۇنيا مىقياسىدا يېڭى بىر يادرو كېڭىيىپ كېتىش كىرىزىسىنى پەيدا قىلىش خەۋپىگە ئىگە.

رايوندىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە يادرو قوراللار رىقابىتى

بۇ يادرو كېلىشىمى ئوتتۇرا شەرق رايونىدا يېڭى بىر يادرو قوراللار رىقابىتىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى [5]. ئەگەر سەئۇدى ئەرەبىستانى رەسمىي يادرو قويۇلدۇرۇش ئىقتىدارىغا ئېرىشسە، بۇ رايوندىكى باشقا كۈچلەرنى، جۈملىدىن ئىران ۋە ئىسرائىلىيەنى تېخىمۇ جىددىي يادرو قەدەملىرىنى بېسىشقا مەجبۇرلايدۇ [10].

تۆۋەندىكى جەدۋەلدە، سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى بىلەن ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى يادرو ئىقتىدارى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق كۆرسەتكۈچلىرى سېلىشتۇرۇلدى [1]:

سېلىشتۇرۇش كۆرسەتكۈچى	ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى	سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى
ھازىرقى يادرو ئۇلىنىشى	بۇشەھر ئېلېكتىر ئىستانسىسى، يەر ئاستى ئەسلىھەلىرى [8]	تۇنجى يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى پىلانلانماقتا [7]
ئۇران قويۇلدۇرۇش ئىقتىدارى	يەرلىك ۋە ئىلغار تېخنىكىغا ئىگە [8]	ئامېرىكا بىلەن ئىككى يىللىق پىلان تۈزمەكتە [6]
خەلقئارا نازارەت دەرىجىسى	IAEA  خادىملىرى چەكلەنگەن، ئېنىقسىزلىق يۇقىرى [8]	قوشۇمچە كېلىشىم (Additional Protocol)  قوبۇل قىلمىغان [7]
يادرو قورال كاپالىتى	يەرلىك يادرو ئىقتىدارى ۋە چەت ئەلگە تاقابىل تۇرۇش بار [8]	پاكىستان يادرو كۈنلۈكى ۋە ئامېرىكا كاپالىتى [12]
ئېنېرگىيە شېرىكلىرى	رۇسىيە (روساتوم ئارقىلىق بۇشەھرنى قۇرغان) [11]	ئامېرىكا (ۋېستىڭخائۇس)، خىتاي ۋە رۇسىيە تاللاشلىرى بار [1]

سەئۇدى دۆلىتىنىڭ خەلق قوللىنىدىغان يادرو تەرەققىياتىغا ئىگە بولۇشى، رايوندىكى دۆلەتلەرنى يادرو تەرەققىيات پىلانىغا تېخىمۇ جىددىي مەبلەغ سېلىشقا ئىلھاملاندۇرىدۇ. تۈركىيە ۋە مىسىر قاتارلىق دۆلەتلەرمۇ رايوندىكى گېئو-سىياسىي ئۆزگىرىشلەرنى جىددىي كۆزىتىپ تۇرماقتا.

يادرو قوراللار مۇسابىقىسى ئوتتۇرا شەرق رايونىدىكى ۋەزىيەتنىڭ سىستېمىلىق مۇقىملىقىغا كۆرۈنەرلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ يۆنىلىشتىكى تەرەققىياتلار، دۇنياۋى يادرو كۈچلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرق يادرو سىياسەتلىرىنى قايتىدىن باھالىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.

ئىسرائىلىيە، ئىران ۋە پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىنكاسى

كېلىشىم ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، ئىسرائىلىيە ھۆكۈمىتى ۋە جەمئىيىتى قوشنا سەئۇدى دۆلىتىنىڭ يادرو ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇشىدىن قاتتىق بىئارام بولدى [5]. ئىسرائىلىيە سىياسەتچىلىرى بۇ كېلىشىمنى بىنيامىن نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىنىڭ «تارىخىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەغلۇبىيىتى» دەپ قاتتىق تەنقىد قىلدى [10].

ئىسرائىلىيەنىڭ سابىق باش مىنىستىرى نافتالى بىنت ئامېرىكا-سەئۇدى كېلىشىمىنى «ئىسرائىلىيە ئۈچۈن جىددىي ئىستراتېگىيەلىك زەربە ۋە رايوندا ئاقىۋىتى ئېغىر بولغان يادرو قوراللىنىش مۇسابىقىسىنى قوزغاتقۇچى ئامىل» دەپ باھالىدى [10]. ئۇ يەنە ئىسرائىلىيەنىڭ رايوندىكى يادرو كۈچ قالقىنىنىڭ ئاجىزلىشىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

ئىران ھۆكۈمىتى ئۆز نۇقتىسىدىن ئامېرىكىنىڭ سەئۇدى بىلەن يادرو كېلىشىمى ئىمزالىشىغا بىر تەرەپلىك باھا بەرمەي، ئۆزىنىڭ يادرو مۇداپىئە ئىقتىدارىنى قوغدايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى [8]. ئىران سىرتقى ئىشلار مىنىستىرى ئابباس ئاراغچى، ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى ۋەزىيەتنى جىددىيلەشتۈرۈۋەتكەنلىكىنى تەنقىد قىلدى [8].

باشقا پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى، جۈملىدىن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە قاتار ۋەزىيەتنىڭ جىددىيلىشىش يۈزلىنىشىدىن ئەنسىرىمەكتە. چۈنكى داۋاملىق يۈز بېرىۋاتقان نېفىت پاراخوتلىرىغا ھۇجۇم قىلىش ۋە ئۇل ئەسلىھەلەرنى بومباردىمان قىلىش خەۋپى بارلىق پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنبەسىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ [9]. پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋەزىيەتنى يۇمشىتىش ئۈچۈن دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلارنى تېزلەتمەكتە، چۈنكى مۇقىمسىز رايون ۋەزىيىتى دەرىجىدىن تاشقىرى ئىقتىسادىي زىيان ئېلىپ كېلىدۇ.

خىتاي، رۇسىيە ۋە پاكىستان بىلەن بولغان كۆپ تەرەپلىمىلىك مۇناسىۋەتلەر تورى

سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقىنىڭ يادرو پىلانى دۇنياۋى چوڭ دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. جۈملىدىن، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى سەئۇدىنىڭ يادرو سانائىتىگە، بولۇپمۇ ئۇران كانلىرىنى چارلاش ۋە قويۇلدۇرۇش ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇش جەريانلىرىغا جىددىي مەبلەغ سالغۇچى سۈپىتىدە كىرگەن ئىدى [1]. ئامېرىكا يادرو كېلىشىمى رىيادنىڭ خىتاي بىلەن بولغان يادرو مۇناسىۋەتلىرىنى مەلۇم دەرىجىدە چەكلەشكە مەجبۇر قىلىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيە فېدېراتسىيەسى دۆلەتلىك ئاتوم شىركىتى روساتوم (Rosatom)  دۇنيانىڭ يادرو بازارلىرىدا، جۈملىدىن تۈركىيەدىكى ئاككۇيۇ يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى ۋە مىسىردىكى ئەل-دابائا تۈرلىرىدە ئاكتىپ رول ئوينىماقتا [11]. سەئۇدى ئەرەبىستانى رۇسىيە شىركەتلىرىنىڭ يادرو بازىرىغا كىرىشىنى يەنىلا بىر مۇھىم تاللاش ئورنىدا ساقلاپ كەلمەكتە.

پاكىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋەتمۇ ئىنتايىن ئالاھىدە بولۇپ، سەئۇدى ئەرەبىستانى بىلەن پاكىستان ئوتتۇرىسىدا ئىلگىرى ئىمزالانغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق يادرو كېلىشىمىگە كۆرە، پاكىستان سەئۇدى دۆلىتىنى ئۆزىنىڭ «يادرو كۈنلۈكى» بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى ۋەدە قىلغان [12]. يېڭى كېلىشىم پاكىستاننىڭ رايوندىكى رولى بىلەن ئامېرىكىنىڭ كاپالىتىنى قوشۇمچە گىرەلەشتۈرىدۇ.

بۇ خىل كۆپ تەرەپلىمىلىك دىپلوماتىيە زەنجىرى سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ يادرو سىياسىتىدە دۇنياۋى كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش قابىلىيىتىنى جىددىي سىنايدۇ. رايوندىكى ۋە دۇنيادىكى چوڭ دۆلەتلەر سەئۇدى ئەرەبىستاننى ئۆزىگە جەلپ قىلىش ئۈچۈن تېخىمۇ جىددىي رىقابەتكە كىرىشى مۇقەررەر.

تۈركىيە ۋە باشقا رايون دۆلەتلىرىنىڭ يادرو سىياسىتى ۋە تاقابىل تۇرۇش ئىستراتېگىيەسى

تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئۆز نۇقتىسىدىن رايون ۋەزىيىتىدىكى يادرو كۈچ ئۆزگىرىشىنى جىددىي كۆزىتىپ تۇرماقتا. تۈركىيە نۆۋەتتە ئاككۇيۇ يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى قۇرۇلۇشىنى رۇسىيە روساتوم دۆلەتلىك شىركىتى بىلەن ھەمكارلىشىپ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئىلگىرى سۈرمەكتە [11]. تۈركىيە يادرو پىلانى پۈتۈنلەي تىنچلىق ۋە ئېنېرگىيە مۇستەقىللىقىنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى (IAEA) ئۆلچەملىرىگە تولۇق ئەمەل قىلىپ كەلمەكتە.

سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ يەرلىك قويۇلدۇرۇش ئىقتىدارىغا يول ئاچىدىغان يېڭى كېلىشىمى، تۈركىيە ۋە باشقا رايون دۆلەتلىرىنىڭمۇ ئۆز زېمىنىدا تېخىمۇ كەڭ يادرو يېقىلغۇ سىستېمىسى قۇرۇش ئېھتىماللىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ [1]. بۇ خىل تەرەققىياتلار رايوندا قويۇلدۇرۇش تېخنىكىسىنىڭ نورماللىشىپ كېتىشىگە پۇرسەت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن.

تۈركىيە رايوندىكى ۋەزىيەتنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاشتا دىپلوماتىك تەڭپۇڭلاشتۇرۇش رولىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ. يادرو سىياسىتىدە خەلقئارا جەمئىيەت بىلەن بىرلىكتە بىر يادرو كېڭەيتمەسلىك سىستېمىسىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. تۈركىيە تىنچلىقنى تايانچ قىلغان ئېنېرگىيە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، رايوندىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ بۇزۇلۇپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا تىرىشىدۇ. تۈركىيە يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى جەريانلىرىنىڭ غەلىبىلىك تاماملىنىشى، دۆلەتنىڭ كەلگۈسى ئېنېرگىيە قالقىنىنى جىددىي كاپالەتلەندۈرىدۇ.

يېڭى جۇغراپىيەۋى سىياسىي سىستېمىنىڭ شەكىللىنىشىمۇ؟

ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، ئامېرىكا-سەئۇدى ئەرەبىستان يادرو كېلىشىمى ئوتتۇرىغا چىقارغان سىگناللار رايوننىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي مانىۋېرىنى پۈتۈنلەي قايتىدىن بېكىتىپ چىقتى [1]. بۇ كېلىشىم پەقەت يادرو ئېنېرگىيە تورى قۇرۇش پىلانى بولماستىن، بەلكى ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ۋە رىياد ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى كۈچ ئۈستۈنلۈكىگە ئېرىشىش جەريانىدۇر [2].

سەئۇدى دۆلىتىنىڭ خەلق قوللىنىدىغان يادرو تەرەققىياتى، رايوندىكى سىياسىي سۈركىلىشلەرنى يېڭى بىر يادرو باسقۇچىغا باشلاپ كىردى. بۇنىڭدىن كېيىن يۈز بېرىدىغان ئۆزگىرىشلەر رايون دۆلەتلىرىنىڭ يادرو سىياسەتلىرى ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيىلىرىنى تۈپتىن بەلگىلەيدۇ[10].

ئوتتۇرا شەرقنىڭ كەلگۈسى مۇقىملىقى، بۇ يادرو كېلىشىمىدىكى چەكلىمىلەرنىڭ قانداق دەرىجىدە ئەمەلىيلىشىشى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نازارەت مېخانىزمىنىڭ قانچىلىك ئۈنۈملۈك رول ئوينىشىغا باغلىق بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا، بۇ كېلىشىم ئوتتۇرا شەرقتە يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق ۋە جۇغراپىيەۋى سىياسىي بۇرۇلۇشنىڭ باشلىنىشىدۇر. كەلگۈسى يىللاردا، يادرو تېخنىكىسى تەرەققىياتى ئوتتۇرا شەرقنىڭ تىنچلىقى ۋە كەلگۈسىگە جىددىي تەسىر كۆرسىتىدىغان ئاساسلىق ئامىللارنىڭ بىرىگە ئايلىنىدۇ.

پايدىلانغان مەنبەلەر:

1. Pătrașcu, Larisa-Nicoleta. «A Review of the Possibility of a Saudi Arabia – United States Nuclear Cooperation Deal, from Civilian Energy Cooperation to a Nuclearized Competition.» Middle East Political and Economic Institute (MEPEI), Bucharest, July 22, 2026.

2. Al Jazeera Staff. «US and Saudi Arabia announce nuclear cooperation deal.»Al Jazeera, Washington DC, July 22, 2026.

3. Xinhua News. «Saudi Arabia, U.S. ink deal on nuclear energy.»Xinhuanet, Beijing/Riyadh, July 23, 2026.

4. U.S. Department of Energy. «United States and Saudi Arabia Reach Historic Nuclear Cooperation Agreement.»DOE Press Office, Washington DC, July 22, 2026.

5. JTA News. «Israel alarmed by US-Saudi nuclear deal.»Jewish Telegraphic Agency, Jerusalem, July 22, 2026.

6. Finan, Ashley and Nephew, Richard. «What a US-Saudi Arabia Nuclear Agreement Could Mean.»Center on Global Energy Policy (CGEP), Columbia University SIPA, New York, July 22, 2026

7. Squassoni, Sharon. «Saudi Arabia’s Gilded Nuclear Sweetheart Deal.»Arms Control Association (ACA), Washington DC, June 2026.

8. New Republic Editors. «Not So Fast: Iran Says It Didn’t Agree to Nuclear Inspections.»The New Republic, Geneva/New York, June 22, 2026.

9. Okaz Newspaper. «ترقب الإعلان عن اتفاق نووي سعودي أمريكي اليوم» (Anticipating the Announcement of US-Saudi Nuclear Deal Today).Okaz News, Riyadh, July 23, 2026.

10. Middle East Eye Staff. «Israeli press review: US-Saudi nuclear deal slammed as Netanyahu’s failure.»MEE, London/Tel Aviv, July 22, 2026.

11. Rosatom Corporation. «Rosatom State Corporation News on Global Nuclear Infrastructure Projects.»Rosatom Press Center, Moscow, July 22, 2026.

12. Makinsky, Michel. «L’accord stratégique saoudo-pakistanais, la garantie-surprise américaine au Qatar, révélateurs d’un ordre régional bouleversé.»Les clés du Moyen-Orient, Paris, October 8, 2025.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.