ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى 2026-يىلى 2-ئايدا گېرمانىيەنىڭ مىيۇنخېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن 62-نۆۋەتلىك مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنى (MSC) دا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيونىڭ قىلغان سۆزلىرى، ئۆتكۈزگەن ئۇچرىشىشلىرى ۋە ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىگە ئالاقىدار ئېلان قىلىنغان تۈرلۈك دوكلاتلارغا ئاساسەن تەييارلاندى. بۇ ماقالىنىڭ ئاساسىي مەنبەسى سۈپىتىدە مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىنىڭ «بۇزغۇنچىلىق ئاستىدا» (Under Destruction) ناملىق يىللىق دوكلاتى، ماركو رۇبىيونىڭ يىغىندىكى نۇتۇقلىرىنىڭ تولۇق تېكىستى، شۇنداقلا «The Guardian»، «Associated Press»، «Foreign Policy» ۋە «Atlantic Council» قاتارلىق خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبارلىرى ۋە ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ نەق مەيدان خاتىرىلىرى تاللىۋېلىندى. بۇ يىغىن دونالد ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدىكى تۇنجى چوڭ كۆلەملىك خەلقئارالىق سەھنە بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئامېرىكىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) غا بولغان يېڭىچە، ئەمما تېخىمۇ كەسكىنلەشكەن سىياسىي مەيدانىنى چۈشىنىشتە ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە [1].
-2026يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنى «بۇزغۇنچىلىق ئاستىدا» (Under Destruction) دېگەن تېما ئاستىدا ئېچىلغان بولۇپ، بۇ تېما 1945-يىلدىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ نوقۇل ئۆزگىرىش باسقۇچىدا ئەمەس، بەلكى قەستەن ۋە سىستېمىلىق ھالدا ۋەيران قىلىنىش گىردابىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ[2]. بۇ خىل خەۋپسىزلىك مۇھىتىدا، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيونىڭ زىممىسىگە «ئامېرىكىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» (America First) سىياسىتىنى ياۋروپادىكى شېرىكلىرىگە قوبۇل قىلدۇرۇش بىلەن بىرگە، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆتكەن بىر يىلدىكى كەسكىن رېتورىكىلىرىدىن (جۈملىدىن مۇئاۋىن پىرېزىدېنت ۋانسنىڭ ئالدىنقى يىللىق يىغىندىكى قاتتىق سۆزلىرىدىن) كېلىپ چىققان ئەندىشىلەرنى پەسەيتىشتەك مۇرەككەپ ۋەزىپە يۈكلەنگەن ئىدى. رۇبىيو بۇ قېتىمقى يىغىندا ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنى نوقۇل سىياسىي ياكى ھەربىي ئىتتىپاقلىق دائىرىسىدىن ھالقىتىپ، «غەرب مەدەنىيىتى» (Western Civilization) نى قوغداش ۋە قايتا گۈللەندۈرۈش نۇقتىسىدىن چۈشەندۈرۈشكە تىرىشتى [3].
رۇبىيونىڭ يىغىندىكى پائالىيەتلىرى پەقەت نۇتۇق سۆزلەش بىلەنلا چەكلەنمىدى، بەلكى ئۇكرائىنا پىرېزىدېنتى ۋولودىمىر زېلېنسكىي، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى ۋە ياۋروپادىكى مۇھىم رەھبەرلەر بىلەن ئۆتكۈزگەن ئۇچرىشىشلىرى ئارقىلىق ئامېرىكا دىپلوماتىيەسىنىڭ ئەمەلىي قەدەم-باسقۇچلىرىنى نامايان قىلدى. بولۇپمۇ ئۇنىڭ گىرېنلاندىيە ۋە شىمالىي قۇتۇپ مەسىلىسىدىكى سۈركىلىشلەرنى پەسەيتىش، ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا قۇرۇش ۋە ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان سۆھبەتلىرى، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ «سودىلىشىش» (Transactional) ۋە «نەتىجىنى ئاساس قىلىش» پىرىنسىپىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلىدى. رۇبىيونىڭ سۆزلىرى ياۋروپا رەھبەرلىرى ئارىسىدا «يېنىكلەش» ۋە «ئۈمىد» تۇيغۇسىنى ئويغاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت ۋە بەدەل تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى[4].
بۇ ماقالىدە، ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى سۆز ۋە ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق ئامېرىكىنىڭ ياۋروپا سىياسىتىدىكى يېڭى يۆنىلىش، يەر شارىلىشىشقا بولغان تەنقىدىي قاراش، خىتاي بىلەن بولغان رىقابەت ۋە ھەمكارلىقنىڭ چەك-چېگراسى، شۇنداقلا ئۇكرائىنا كىرىزىسىنى ھەل قىلىشتىكى رېئالىستىك ئۇسۇللار چوڭقۇر تەھلىل قىلىنىدۇ. ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئەمدىلىكتە لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنى ساقلاپ قېلىشنى ئەمەس، بەلكى مىللىي مەنپەئەت ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى ئاساس قىلغان يېڭى بىر ئىتتىپاقداشلىق ئەندىزىسىنى بەرپا قىلىشنى نىشان قىلىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ.
«تارىخنىڭ تۈگۈنى» خام خىيالى ۋە غەرب مەدەنىيىتىنىڭ قايتا ئويغىنىشى
ماركو رۇبىيو مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى نۇتقىدا، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋردە ئوتتۇرىغا چىققان «تارىخنىڭ تۈگۈنى» (The End of History) نەزەرىيەسىنى قاتتىق تەنقىد قىلىش ئارقىلىق، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىدىيەۋى ئاساسىنى قايتىدىن بەلگىلىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، سوۋېت ئىتتىپاقى يىقىلغاندىن كېيىن غەرب دۇنياسىدا پەيدا بولغان غەلىبە خۇشاللىقى، «خەتەرلىك بىر خام خىيال» نى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇ خام خىيال بويىچە، بارلىق دۆلەتلەر لىبېرال دېموكراتىيەگە ئۆتۈشى، سودا ۋە تىجارەت دۆلەتچىلىك (Nationhood) ئېڭىنىڭ ئورنىنى ئېلىشى، شۇنداقلا قائىدىنى ئاساس قىلغان خەلقئارا تەرتىپ دۆلەت مەنپەئەتنىڭ ئورنىنى بېسىشى كېرەك ئىدى. رۇبىيو بۇ ئىدىيەنى «ئادەم تەبىئىتىگە ۋە 5000 يىللىق ئىنسانىيەت تارىخىغا سەل قارىغان ئەخمىقانە قاراش» دەپ ئاتىدى ۋە بۇنىڭ غەرب دۇنياسىغا ناھايىتى قىممەتكە توختىغانلىقىنى تەكىتلىدى [3].
رۇبىيونىڭ نۇتقىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك نۇقتا، ئۇنىڭ ياۋروپا بىلەن ئامېرىكىنىڭ مۇناسىۋىتىنى نوقۇل ئىقتىسادىي ياكى ھەربىي مەنپەئەت ئۈستىگە ئەمەس، بەلكى «روھ» ۋە «مەدەنىيەت» ئۈستىگە قۇرۇشىدۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ سۆزىدە موزارت، بېتخوۋېن، دانتې، شېكسپىر ۋە مىكېلانجېلو قاتارلىق غەرب مەدەنىيىتىنىڭ نامايەندىلىرىنى تىلغا ئېلىپ، ئامېرىكا بىلەن ياۋروپانىڭ بىر پۈتۈن «غەرب مەدەنىيىتى» نىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى، ئامېرىكىنىڭ «ياۋروپانىڭ پەرزەنتى» ئىكەنلىكىنى ھېسسىياتلىق رەۋىشتە بايان قىلدى. بۇ خىل «مەدەنىيەت دىپلوماتىيەسى» (Civilizational Diplomacy) ئارقىلىق، ئۇ ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ياۋروپاغا بولغان قاتتىق قول سىياسىتىنى يۇمشىتىشقا، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ياۋروپالىقلارنى ئۆزلىرىنىڭ تارىخىي كىملىكى ۋە قىممەت قارىشىنى قوغداشقا چاقىردى [5].
رۇبىيو يەنە ياۋروپانىڭ ئۆز سانائىتىنى سىرتقا كۆچۈرۈشى (de-industrialization) ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدە باشقىلارغا بېقىنىپ قېلىشىنى «ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن قىلىنغان خاتالىق» دەپ كۆرسەتتى. ئۇنىڭچە، ئەرزان مال ۋە يەر شارىلىشىشنىڭ پايدىسىنى دەپ، ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقتىن ۋاز كېچىش غەربنى رەقىبلىرى ئالدىدا ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويغان. شۇڭا، ئۇ «يېڭى غەرب ئەسرى» نى بەرپا قىلىش ئۈچۈن، سانائەتنى قايتا گۈللەندۈرۈش، تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكىنى قوغداش ۋە ئىقتىسادىي ئىگىلىك ھوقۇقنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ قاراشلار ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ يەر شارىلىشىشقا قارشى تۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي مىللەتچىلىكنى تەرغىب قىلىش ئىستراتېگىيەسى بىلەن تولۇق ماس كېلىدۇ [6].
كۆچمەنلەر مەسىلىسىمۇ رۇبىيونىڭ سۆزلىرىدە مۇھىم ئورۇن تۇتتى. ئۇ كەڭ كۆلەملىك كۆچمەنلەر دولقۇنىنى نوقۇل ئىجتىمائىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى «مەدەنىيەتنىڭ يوقىلىش خەۋپى» (Civilizational Erasure) دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، چېگرا بىخەتەرلىكىنى قوغداش بىر دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئەڭ تۈپكى ئاساسى بولۇپ، بۇنى «كۆچمەنلەرگە ئۆچمەنلىك» ياكى «ھەيۋە» دەپ چۈشىنىشكە بولمايدۇ. بۇ خىل بايانلار ئارقىلىق، رۇبىيو ياۋروپادىكى ئوڭ قانات ۋە مىللەتچى كۈچلەرنىڭ قاراشلىرىغا ئاۋاز قوشتى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئەمدىلىكتە لىبېرال قىممەت قاراشلارنى ئەمەس، بەلكى مىللىي كىملىك ۋە ئەنئەنىنى قوغداشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغانلىقىنى بىلدۈردى [7].
قىسقىسى، رۇبىيونىڭ بۇ بۆلەكتىكى سۆزلىرى ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ «ئەخلاقىي» ۋە «تۈزۈلمە» رامكىسىدىن چىقىپ، «مەدەنىيەت» ۋە «مىللىي مەۋجۇتلۇق» رامكىسىغا ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ ياۋروپانىڭ ئۆز قىممەت قارىشىدىن ۋە تارىخىدىن نومۇس قىلماسلىقى كېرەكلىكىنى، ئەكسىچە بۇ مىراسنى قوغداش ئۈچۈن ئامېرىكا بىلەن بىرلىكتە كۈرەش قىلىشى لازىملىقىنى تەكىتلەش ئارقىلىق، ترامپنىڭ «ئامېرىكىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» سىياسىتىنى «غەربنى قۇتقۇزۇش» ھەرىكىتى سۈپىتىدە تونۇتۇشقا ئۇرۇندى.
ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋە ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار ئىتتىپاقى
ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى پائالىيەتلىرىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسى، خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىنىشنى ئازايتىش ۋە غەربنىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكىنى قايتىدىن بەرپا قىلىش ئىدى. رۇبىيو مىيۇنخېندا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىن جەريانىدا، «ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار مىنىستىرلىرى يىغىنى» (Critical Minerals Ministerial) غا رىياسەتچىلىك قىلىپ، «بايلىق جۇغراپىيەلىك ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق مۇنبىرى» (FORGE) نى رەسمىي يولغا قويدى. بۇ تەشەببۇس ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار تەمىنلەش زەنجىرىنى خىتاينىڭ كونتروللۇقىدىن تارتىپ چىقىرىشنى ۋە ئۆز ئىچىدە بىخەتەر سودا چەمبىرىكى قۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ [8].
رۇبىيو خىتاينىڭ ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارنى قېزىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش ساھەسىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنىڭ غەرب دۇنياسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە، ئىقتىسادىي كۈچىگە ۋە كەلگۈسى تېخنىكا تەرەققىياتىغا ئېغىر تەھدىت ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، خىتاي بۇ بايلىقلارنى «قورال» سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، باشقا دۆلەتلەرنى بويسۇندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكا «قوغدىنىش خاراكتېرلىك سودا» ۋە «دوستلار ئارا سودا» (Friend-shoring) ئەندىزىسىنى يولغا قويۇپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئارا مەخسۇس سودا ئورۇنلاشتۇرۇشلىرىنى، مەبلەغ سېلىشنى ۋە باھا مۇقىملاشتۇرۇش مېخانىزمىنى كۈچەيتىشنى پىلانلىدى [9].
FORGE تەشەببۇسى ئاستىدا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى «Project Vault» (خەزىنە قۇرۇلۇشى) قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك زاپاس ساقلاش پىلانلىرىنى يولغا قويۇپ، ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسى (EXIM) ئارقىلىق 10 مىليارد دوللارلىق بىۋاسىتە قەرز مەبلىغى ئاجراتقانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئىستراتېگىيەلىك كاپىتال ئىشخانىسى (Office of Strategic Capital) غا 100 مىليارد دوللارغىچە قەرز بېرىش ھوقۇقى بېرىلىپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەردىكى كان ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش تۈرلىرىنى قوللاشقا ئىشلىتىلمەكچى. بۇ تەدبىرلەر ئارقىلىق بازاردىكى باھا تەۋرىنىشىنى كونترول قىلىش ۋە خۇسۇسىي مەبلەغ سالغۇچىلارنى بۇ ساھەگە جەلپ قىلىش كۆزدە تۇتۇلغان [10].
يىغىن جەريانىدا، ئامېرىكا ياۋروپا ئىتتىپاقى، ياپونىيە ۋە مېكسىكا بىلەن يېڭى ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار ھەمكارلىق رامكىسىنى ئېلان قىلدى، شۇنداقلا ئارگېنتىنا، ئەنگلىيە، فىلىپپىن ۋە ئۆزبېكىستان قاتارلىق 12 دۆلەت بىلەن ئىككى تەرەپلىك چۈشىنىش ئەسلەتمىسى ئىمزالىدى. بۇ ھەرىكەتلەر ئامېرىكىنىڭ نوقۇل دىپلوماتىك باياناتلار بىلەن چەكلەنمەي، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق خىتاينىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا جىددىي كىرىشكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. رۇبىيو بۇنى «يېڭى غەرب ئەسرى» نى قۇرۇشنىڭ ئىقتىسادىي ئاساسى دەپ قارايدىغانلىقىنى، غەربنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدە باشقىلارغا بېقىنىپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى [8].
بۇ بۆلەكتىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك بىلەن دۆلەت بىخەتەرلىكى بىر گەۋدىلەشكەن بولۇپ، ئەركىن سودا پىرىنسىپىدىن ۋاز كېچىپ، «ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاق» ئىچىدىكى قوغدىنىش سودىسىغا يۈزلەنگەن. بۇ، ياۋروپا ۋە باشقا ئىتتىپاقداشلارنىڭمۇ ئۆزلىرىنىڭ سودا ۋە سانائەت سىياسىتىنى ئامېرىكا بىلەن ماسلاشتۇرۇشقا مەجبۇر بولىدىغانلىقىنى، بولمىسا يېڭى شەكىللىنىۋاتقان يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىدىن سىقىپ چىقىرىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ئۇكرائىنا كىرىزىسى: «ئىمكانىيەتلىك سۈلھ» ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ بەشىنچى يىلىغا قەدەم قويۇشى بىلەن، رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى ئۇچرىشىشلىرىدا بۇ مەسىلە ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ نازۇك كۈنتەرتىپكە ئايلاندى. ئامېرىكىنىڭ مەيدانىدا «ئۇكرائىنانى قانچىلىك ۋاقىت كەتسە شۇنچىلىك قوللاش» تىن «ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن تىنچلىق سۈلھىسى ھاسىل قىلىش» قا قاراپ روشەن بۇرۇلۇش بولغانلىقى كۆرۈلۈۋاتىدۇ. رۇبىيو مىيۇنخېندا ئۇكرائىنا پرېزىدېنتى ۋولودىمىر زېلېنسكىي بىلەن كۆرۈشۈپ، جەنۋەدە ئۆتكۈزۈلىدىغان تىنچلىق سۆھبەتلىرىنىڭ تەييارلىق خىزمەتلىرى ۋە ئامېرىكىنىڭ كېيىنكى قەدەملىرىنى مۇزاكىرە قىلدى [11].
ئۇچرىشىشتا ئاساسلىق تالاش-تارتىش نۇقتىسى بىخەتەرلىك كاپالىتىنىڭ مۇددىتى ۋە خاراكتېرى بولدى. زېلېنسكىي ئامېرىكىدىن كەم دېگەندە 20 يىللىق بىخەتەرلىك كاپالىتى تەلەپ قىلغان بولسىمۇ، ئامېرىكا تەرەپنىڭ 15 يىللىق كاپالەت تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقى مەلۇم بولدى. زېلېنسكىي بۇ كاپالەتلەرنىڭ چوقۇم قانۇنىي كۈچكە ئىگە بولۇشىنى، ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشىنى تەلەپ قىلدى. رۇبىيو ئامېرىكىنىڭ تىنچلىق جەريانىغا يېتەكچىلىك قىلىۋاتقانلىقىنى، ئامېرىكا مەخسۇس ئەلچىلىرى ستېۋ ۋىتكوف (Steve Witkoff) ۋە جارېد كۇشنېر (Jared Kushner) نىڭ جەنۋەدىكى سۆھبەتلەرگە قاتنىشىدىغانلىقىنى بىلدۈردى [12].
رۇبىيو ئۆزىنىڭ نۇتقىدا، ئامېرىكىنىڭ ئىككى تەرەپنى سۆھبەت ئۈستىلىگە ئەكەلگەنلىكىنى تەكىتلەش بىلەن بىرگە، رۇسىيەنىڭ ھەقىقىي تۈردە ئۇرۇشنى توختىتىش نىيىتى بار-يوقلۇقىنىڭ تېخى ئېنىق ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلدى. ئۇ: «بىز رۇسلارنىڭ ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇشتا ئەستايىدىل ياكى ئەمەسلىكىنى بىلمەيمىز، ئەمما بىز بۇنى داۋاملىق سىناپ كۆرىمىز» دېدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ ئامېرىكىنىڭ ئۇكرائىناغا قورال-ياراغ سېتىپ بېرىش (PURL) پىلانىنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقىنى، رۇسىيەگە قارىتا ئېمبارگولارنىڭ كۈچىيىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى. بۇ، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ «تىنچلىق ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىش» تاكتىكىسىنى قوللىنىۋاتقانلىقىنى، يەنى بىر تەرەپتىن ئۇكرائىنانى مۇرەسسەگە قىستىسا، يەنە بىر تەرەپتىن رۇسىيەگە ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي بېسىمنى ساقلاپ قېلىپ، سودىلىشىش بوشلۇقى يارىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [13].
زېلېنسكىينىڭ يىغىندىكى سۆزلىرىدىن ئامېرىكىنىڭ بېسىمىنى ھېس قىلىشقا بولاتتى. ئۇ «بىز ئامېرىكىنىڭ بېسىمىنى ئازراق ھېس قىلىۋاتىمىز، ئەمما مۇرەسسەنىڭ چېكى بار» دېدى ۋە ئۇكرائىنانىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىدىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. شۇنداقتىمۇ، ئامېرىكىنىڭ ياردىمى بولمىسا ئۇكرائىنانىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشىنىڭ تەسلىكى ياۋروپاغا ئېنىق سىگنال بولدى. رۇبىيونىڭ پائالىيەتلىرى شۇنى كۆرسەتتىكى، ئامېرىكا ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنى «مەڭگۈلۈك ئۇرۇش» تىن «باشقۇرۇلىدىغان سۈلھ» كە ئايلاندۇرۇشنى، بۇ ئارقىلىق دىققىتىنى خىتايغا ۋە ئىچكى ئىقتىسادقا مەركەزلەشتۈرۈشنى نىشان قىلماقتا [14].
خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەت: رىقابەت ئىچىدىكى «باشقۇرۇلىدىغان مۇقىملىق»
رۇبىيو مىيۇنخېندا خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى بىلەنمۇ ئۇچرىشىپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى ئىقتىسادىي گەۋدە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى مۇزاكىرە قىلدى. گەرچە رۇبىيو ئىلگىرى خىتايغا قارىتا ئەڭ قاتتىق قول سىياسەتچىلەرنىڭ بىرى دەپ تونۇلغان بولسىمۇ، بۇ قېتىم ئۇ خىتاي بىلەن ئالاقىنى ساقلاشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى، بولمىسا بۇنىڭ «گېئوپولىتىك مەسئۇلىيەتسىزلىك» بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. بۇ، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ خىتايغا نىسبەتەن «توقۇنۇشنى باشقۇرۇش» (Managed Conflict) باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ [15].
ئۇچرىشىشتا ھەر ئىككى تەرەپ دىيالوگ ۋە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشكە، زىددىيەتلەرنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىشقا قوشۇلدى. خىتاي تەرەپ «توقۇنۇشتىن كۆرە ھەمكارلىق، نۆل يىغىندىلىق ئويۇندىن كۆرە تەڭ پايدا ئېلىش» نى تەشەببۇس قىلىپ، ئۆزىنى ياۋروپا ئۈچۈن ئامېرىكىغا قارىغاندا تېخىمۇ مۇقىم ۋە ئىشەنچلىك شېرىك قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇندى. ۋاڭ يى ياپونىيە ۋە باشقا دۆلەتلەرنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىگە ئارىلىشىشىنى قاتتىق تەنقىد قىلىپ، بۇنىڭ «خەتەرلىك تەرەققىيات» ئىكەنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى [16]. رۇبىيو بولسا، گەرچە دىيالوگنىڭ مۇھىملىقىنى ئېتىراپ قىلسىمۇ، ئەمما ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى نېگىزلىك زىددىيەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ سودا، تېخنىكا ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىدىكى پەرقنىڭ ساقلىنىپ قالىدىغانلىقىنى ئوچۇق ئېيتتى. ئۇ: «بىزنىڭ مىللىي مەنپەئەتىمىز ھەمىشە بىردەك بولمايدۇ، بىز بۇنى باشقۇرۇشىمىز كېرەك» دېدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ ياپونىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى توشىمىتسۇ موتېگى بىلەن كۆرۈشكەندە، خىتاينىڭ ياپونىيەگە قاراتقان ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى ۋە بېسىمىنى مۇزاكىرە قىلىپ، ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بىر سەپتە تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى [17].
بۇ يەردىكى ئىنچىكە نۇقتا شۇكى، رۇبىيو ياۋروپانى «خىتاي بىلەن ئالاقىنى ئۈزۈش» كە مەجبۇرلىمىدى، بەلكى «مەنپەئەت توقۇنۇشىنى باشقۇرۇش» نى تەۋسىيە قىلدى. بۇ، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ خىتاي سىياسىتىدە مەلۇم دەرىجىدە ئەمەلىيەتچىللىكنىڭ (Pragmatism) ئورۇن ئالغانلىقىنى، يەنى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنى پۈتۈنلەي ئۈزۈۋەتمەي، بەلكى ھالقىلىق ساھەلەردە (مەسىلەن، قېزىلما بايلىقلار، يۇقىرى تېخنىكا) رىقابەتلىشىپ، باشقا ساھەلەردە سودىلىشىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
گىرېنلاندىيە ۋە شىمالىي قۇتۇپ (ئاركتىك) ئىستراتېگىيەسى: سۈركىلىشتىن ھەمكارلىققىچە
يىغىن جەريانىدا ئامېرىكىنىڭ گرېنلاندىيەگە بولغان قىزىقىشى ۋە بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان دىپلوماتىك سۈركىلىشلەرمۇ مۇھىم تېمىلارنىڭ بىرى بولدى. ترامپنىڭ گرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ھەققىدىكى سۆزلىرى ۋە ياۋروپاغا تاموژنا بېجى قويۇش تەھدىتى دانىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قاتتىق نارازىلىقىنى قوزغىغان ئىدى. دانىيە باش مىنىستىرى مېتتې فرېدېرىكسېن بۇنى «تۈپتىن قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان» بىر ئىش دەپ ئاتىدى [18]. بىراق، رۇبىيو مىيۇنخېندا فرېدېرىكسېن ۋە گىرېنلاندىيە باش مىنىستىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، ۋەزىيەتنى پەسەيتىشكە مۇۋەپپەق بولدى. تەرەپلەر تېررىتورىيە سېتىۋېلىش مەسىلىسىدىن كۆرە، شىمالىي قۇتۇپ رايونىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشكە ئەھمىيەت بەردى. ئامېرىكا، دانىيە ۋە گىرېنلاندىيە بىرلىكتە «خىزمەت گۇرۇپپىسى» قۇرۇپ، 1951-يىلدىكى مۇداپىئە كېلىشىمىنى قايتا كۆرۈپ چىقىش ۋە ئامېرىكىنىڭ گرېنلاندىيەدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتىش ھەققىدە سۆھبەتلىشىشكە قوشۇلدى [19].
بۇ ۋەقە ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ «بېسىم ئىشلىتىپ نەتىجە ئېلىش» ئۇسۇلىنىڭ بىر مىسالىدۇر. گەرچە گرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ئەمەلگە ئاشمىسىمۇ، ئامېرىكا بۇ «شاۋقۇن» ئارقىلىق شىمالىي قۇتۇپتىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىنى (خىتاي ۋە رۇسىيەگە قارشى) كۈچەيتىش مەقسىتىگە يەتتى. ياۋروپا بولسا، ئامېرىكىنىڭ «غەلىتە» تەلەپلىرىگە قارىتا «قىزىل سىزىق» نى بەلگىلەش بىلەن بىرگە، بىخەتەرلىك جەھەتتە يەنىلا ئامېرىكىغا تايىنىشقا مەجبۇر ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ھېس قىلدى.
ياۋروپانىڭ مۇداپىئە يۈكى ۋە «NATO» نىڭ كەلگۈسى
رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى سۆزلىرىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسى، ياۋروپانىڭ ئۆز مۇداپىئەسى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەكلىكى بولدى. شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ باش كاتىپى مارك رۇتتې يىغىندا ياۋروپانىڭ مۇداپىئە خىراجىتىنى ئاشۇرۇۋاتقانلىقىنى ، GDP نىڭ 5% نىشانىغا يېتىش ۋەدىسىنى ۋە تەشكىلات ئىچىدە تېخىمۇ كۆپ رەھبەرلىك رولىنى ئېلىۋاتقانلىقىنى تىلغا ئېلىپ، بۇنىڭ ئامېرىكىنى NATO دا تېخىمۇ مۇستەھكەم ساقلاپ قالىدىغانلىقىنى ئېيتتى [20].
رۇبىيو ئامېرىكىنىڭ ياۋروپادىن ئايرىلىپ كېتىش نىيىتى يوقلۇقىنى، ئەكسىچە «ياۋروپانىڭ كۈچلۈك بولۇشىنى خالايدىغانلىقىنى» تەكىتلىدى. لېكىن، ئۇنىڭ «بىز ئاجىز ئىتتىپاقداشلارنى خالىمايمىز، چۈنكى بۇ بىزنىمۇ ئاجىزلاشتۇرىدۇ» دېگەن سۆزى، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ياۋروپاغا بولغان تەلەپلىرىنىڭ يەنىلا قاتتىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ ياۋروپانىڭ ئامېرىكىغا بېقىنىپ قېلىش (dependency) ھالىتىدىن قۇتۇلۇپ، ئۆز تەقدىرىگە ئۆزى ئىگە بولۇشى كېرەكلىكىنى، «يەر شارى پاراۋانلىق سىستېمىسى» نى قوغداشنىڭ ئورنىغا، ئۆز خەلقىنى قوغداشقا مەبلەغ سېلىشى كېرەكلىكىنى ئوچۇق ئېيتتى [21].
بۇ خىل قاراش ياۋروپا رەھبەرلىرىدە، بولۇپمۇ ئەنگلىيە باش مىنىستىرى كېيىر ستارمېر (Keir Starmer) ۋە ياۋروپا كومىسسىيەسى رەئىسى ئۇرسۇلا فون دېر لېيېن (Ursula von der Leyen) دە ئىنكاس قوزغىدى. ئۇلار ياۋروپانىڭ مۇداپىئەدە ئۆزىگە تايىنىشنى كۈچەيتىشى كېرەكلىكىنى، ئەمما ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىقنىڭ يەنىلا ھەل قىلغۇچ ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. قىسقىسى، رۇبىيونىڭ سۆزلىرى ياۋروپانى «ئويغىتىش» رولىنى ئوينىدى، ياۋروپا ئەمدىلىكتە ئامېرىكىنى «قوغدىغۇچى» ئەمەس، بەلكى «تەڭ باراۋەر شېرىك» سۈپىتىدە كۆرۈشكە مەجبۇر بولىدىغان بولدى.
خۇلاسە
ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى پائالىيەتلىرى، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ياۋروپاغا نىسبەتەن «يۇمشاق دىپلوماتىيە» بىلەن «قاتتىق ئەمەلىيەتچىلىك» نىڭ ئارىلاشمىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ئۇ بىر تەرەپتىن تارىخىي ۋە مەدەنىيەت رىشتىلىرىنى تەكىتلەپ، ياۋروپانى تىنچلاندۇرۇشقا ۋە «غەرب مەدەنىيىتى» بايرىقى ئاستىدا ئۇيۇشتۇرۇشقا ئۇرۇنسا، يەنە بىر تەرەپتىن «ئامېرىكىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» پىرىنسىپىدىن قىلچە تەۋرەنمىدى. ئۇنىڭ «بىز ھەممىمىز بىر مەدەنىيەتنىڭ، يەنى غەرب مەدەنىيىتىنىڭ بىر قىسمى» دېگەن سۆزى، ئامېرىكىنىڭ ئەمدىلىكتە قىممەت قاراشنى ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت كىملىكىنى (Identity) ئىتتىپاقداشلىقنىڭ ئاساسى قىلماقچى بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
رۇبىيونىڭ سۆزلىرىدىن شۇنى خۇلاسىلەش مۇمكىنكى، ئامېرىكا ئەمدىلىكتە ياۋروپانىڭ «قوغدىغۇچىسى» بولۇشنى ئەمەس، بەلكى «تەڭ باراۋەر ۋە كۈچلۈك شېرىكى» بولۇشنى خالايدۇ. بۇ، ياۋروپانىڭ ئۆز مۇداپىئەسى، ئىقتىسادى ۋە چېگرا بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ بەدەل تۆلىشىنى، خەلقئارالىق مەسىلىلەردە ئامېرىكا بىلەن تېخىمۇ زىچ ماسلىشىشىنى، بولۇپمۇ خىتايغا قارشى تۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكنى قوغداشتا ئامېرىكىنىڭ رېتىمىغا يېتىشىۋېلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. قىسقىسى، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى كۆپ تەرەپلىمىلىك لىبېرال تەرتىپتىن يىراقلىشىپ، مىللىي مەنپەئەتنى ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى ئاساس قىلغان، تېخىمۇ رېئالىست ۋە سودىلىشىش خاراكتېرىگە ئىگە يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. بۇ ئۆزگىرىش، ياۋروپا ئۈچۈن ھەم پۇرسەت، ھەم مىسلىسىز بىر سىناقتۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Munich Security Conference. (2026). Agenda and Livestreams: Munich Security Conference 2026. [1]
- Munich Security Conference. (2026). Introduction: Under Destruction – Munich Security Report 2026. [2]
- Atlantic Council. (2026). What Rubio said in Munich, what Europe heard, and what comes next. [3]
- Firstpost. (2026). LIVE: U.S. Secretary of State Marco Rubio Delivers Remarks at the Munich Security Conference Video transcript. YouTube. [5], [6], [7], [21], [13], [15]
- CBS News. (2026, February 14). Rubio calls for U.S. and Europe to «revitalize an old friendship» in speech to allies. [4]
- Clark Hill. (2026, February 6). Critical Minerals Ministerial Recap: How the U.S. is Redefining Global Production. [8], [9]
- U.S. Department of State. (2026). Opening Remarks of the Critical Minerals Ministerial. [10]
- Interfax-Ukraine. (2026, February 14). Chinese FM: Doors open for dialogue in Ukraine. [11]
- Ukrinform. (2026, February 14). Zelensky: US proposes 15-year security guarantees, but Ukraine needs more than 20. [12]
- The Guardian. (2026, February 14). US pressure on Greenland is ›totally unacceptable‹, says Danish PM – as it happened. [18], [19], [14]
- Xinhua. (2026, February 14). China, U.S. agree to strengthen dialogue, cooperation in various fields. [16]
- The Straits Times. (2026, February 15). US, Japan commit to deepening ties as Tokyo faces China pressure. [17]
- NATO. (2026, February 13). Doorstep statement by NATO Secretary General Mark Rutte at the Munich Security Conference. [20]
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
