خەلقئارا تەرتىپنىڭ يىمىرىلىشى، كۆپ قۇتۇپلۇق سېنارىيەلەر ۋە خىتاينىڭ يېڭى دۇنيا قۇرۇلمىسىدا شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەقدىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىياسىي سىستېمىدا يۈز بېرىۋاتقان تارىخىي ۋە قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەرنى، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى بىر قۇتۇبلۇق دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا كېلىش ئېھتىماللىقى بولغان يېڭى دۇنيا سېنارىيەلىرىنى تەھلىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ماقالىدە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەلىرىگە تايانغان ھالدا، خىتاينىڭ بۇ ئۆزگىرىشلەرگە تۇتۇۋاتقان پوزىتسىيەسى، ئۆزىگە خاس دۇنيا تەرتىپى قۇرۇپ چىقىش ئىستراتېگىيەسى ۋە ئۇنىڭ ئىدىيەۋى ئاساسلىرى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. ئەڭ مۇھىمى، بۇ ماكرولۇق گېئوپولىتىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ خىتاي مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي تەقدىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەر تەرەپلىمە مۇھاكىمە قىلىنىپ، مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ يېڭى ۋەزىيەتكە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن قانداق ئىستراتېگىيەلىك تەييارلىقلارنى قىلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە ئىلمىي يۆنىلىش كۆرسىتىلىدۇ.

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ۋە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن بۇيان، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى غەرب دېموكراتىيەسى، ئەركىن بازار ئىگىلىكى ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى ئاساس قىلغان لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنى ئورنىتىپ، دۇنيانىڭ بىردىنبىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچى سۈپىتىدە ھۆكۈمرانلىق قىلىپ كەلدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى، دۇنيا بانكىسى، خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ۋە دۇنيا سودا تەشكىلاتى قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك ئاپپاراتلار بۇ خەلقئارا تەرتىپنىڭ تۈۋرۈكى بولۇپ خىزمەت قىلدى. لېكىن، يېقىنقى يىگىرمە يىل مابەينىدە، غەرب دۇنياسىدىكى ئىچكى سىياسىي قۇتۇپلىشىش، ئىقتىسادىي كرىزىسلار ۋە تاشقى سىياسەتتىكى مەغلۇبىيەتلەر سەۋەبىدىن بۇ تەرتىپنىڭ ئۇل تېشى تەۋرىنىشكە باشلىدى ۋە دۇنيانىڭ كۈچ مەركىزى غەربتىن شەرققە، بولۇپمۇ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىغا يۆتكىلىش يۈزلىنىشىنى شەكىللەندۈردى ^[1].

بۇ خىل كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىكى بۇرۇلۇش، دۇنياۋى سىياسىي سەھنىدە يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان كۈچلەرنىڭ، تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش مۇستەبىت ۋە رېۋىزىيەچى دۆلەتلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە بىۋاسىتە زېمىن ھازىرلاپ بەردى. بۇ دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت كاپىتالىزمى ۋە مۇستەبىت سىياسىي تۈزۈمى ئارقىلىق توپلىغان ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىگە تايىنىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېتەكچىلىكىدىكى بىر قۇتۇبلۇق سىستېمىغا ئوچۇق-ئاشكارا خىرىس قىلىشقا باشلىدى. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئالىملىرىنىڭ قارىشىچە، بۇ خىل خىرىس پەقەتلا ماددىي كۈچ تالىشىش بولماستىن، بەلكى قىممەت قاراش، ئىدېئولوگىيە ۋە خەلقئارالىق قائىدىلەرنى بېكىتىش ھوقۇقىنى تالىشىشنى مەقسەت قىلغان سىستېمىلىق رىقابەتتۇر ^[2].

خىتاينىڭ دۇنياۋى كۈچ سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىشى خەلقئارا تەرتىپنىڭ قۇرۇلمىسىغا ئەڭ چوڭ تەسىر كۆرسەتكەن ئامىل ھېسابلىنىدۇ. خىتاي دەسلەپكى مەزگىللەردە غەربنىڭ ئەركىن سودا سىستېمىسىدىن تولۇق پايدىلىنىپ ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى ئاشۇرغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ تۈپ مەقسىتى غەربنىڭ لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈمىگە سىڭىشىپ كېتىش ئەمەس ئىدى. ئەكسىچە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيەتنى مۇتلەق كونترول قىلىش بىلەن بىرگە، ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى سىياسىي ۋە ھەربىي تەسىر كۈچكە ئايلاندۇرۇپ، دۇنيانىڭ يادرولۇق قائىدىلىرىنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ ئۆزگەرتىشكە كىرىشتى ^[3]. بۇ ئەھۋال نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىستېمىنى پارچىلىنىشقا ۋە يېڭىچە قۇتۇپلىشىشقا يۈزلەندۈردى.

خەلقئارا سىياسەتشۇناس ئامىتاۋ ئاچاريا (Amitav Acharya) ئوتتۇرىغا قويغاندەك، بىز ھازىر كىرىۋاتقان دەۋر ئاددىي بىر «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا» بولماستىن، بەلكى دۆلەتلەر، رايونلۇق تەشكىلاتلار، دۆلەت ھالقىغان شىركەتلەر ۋە غەيرىي دۆلەت ئاكتىيورلار ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن «كۆپ قاتلاملىق» (Multiplex) بىر دۇنيادۇر. بۇنداق دۇنيادا غەربنىڭ تارىخىي ھۆكۈمرانلىقى ئاخىرلىشىدۇ، ھەر خىل مەدەنىيەتلەر ۋە سىياسىي تۈزۈملەر بىر-بىرى بىلەن مۇرەككەپ مۇناسىۋەت تورى ئىچىدە رىقابەتلىشىدۇ ۋە ھەمكارلىشىدۇ ^[4]. بۇ يېڭى تەرتىپ بۇرۇنقىغا قارىغاندا تېخىمۇ تۇراقسىز، ئۆزگىرىشچان ۋە مەنپەئەت مەركەز قىلىنغان بولىدۇ.

مۇشۇنداق بىر تارىخىي ئۆتكۈنچى مەزگىل، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق قىممەت قاراشلىرىنىڭ ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنىڭ ئېغىر دەرىجىدە دەپسەندە قىلىنىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. لىبېرال تەرتىپنىڭ كىرىزىسى، خىتايغا ئوخشاش مۇستەبىت ئىمپېرىيەلەرنىڭ ئۆز تېررىتورىيەسى ۋە مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى مىللەتلەرگە يۈرگۈزۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىنى يوشۇرۇشىغا، ھەتتا ئۇنى خەلقئاراغا قوبۇل قىلدۇرۇشىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە. شۇڭا، دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئۆزگىرىشى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ئۈچۈن پەقەت سىرتقى ئارقا كۆرۈنۈشلا ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە ھايات-ماماتنى بەلگىلەيدىغان تاشقى مۇھىتتۇر.

شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنىڭ يېتەكچىلىرى، سىياسىي ئانالىزچىلار ۋە ئاۋانگارتلار چوقۇم بۇ كۆپ قۇتۇپلىشىۋاتقان ياكى پارچىلىنىۋاتقان دۇنيانىڭ قۇرۇلمىلىق ئالاھىدىلىكلىرىنى ئاكادېمىك قاتلامدا تولۇق ئۆزلەشتۈرۈشى لازىم. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپاغا يۈزلەنگەن ئەنئەنىۋى دىپلوماتىيەدىن تاشقىرى، يېڭىدىن قەد كۆتۈرۈۋاتقان كۈچلەر ئارىسىدىكى بوشلۇقتىن قانداق مەنپەئەتلىنىش ۋە خىتاينىڭ خەلقئارالىق تاكتىكىلىرىغا قانداق تاقابىل تۇرۇش مەسىلىسى بىزنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقاتىمىزنىڭ يادروسى بولۇشى شەرت.

يىغىنچاقلىغاندا، بۇ ماقالە خەلقئارالىق سىياسىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى نەزەرىيەۋى تەتقىقاتلىرىغا ئاساسلىنىپ، بىر قۇتۇبلۇق دۇنيانىڭ يىمىرىلىش يۆنىلىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ بۇ بوشلۇقنى قانداق تولدۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئانالىز قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ بۇ مۇستەبىت ۋە مۇرەككەپ يەرشارىۋى شاھمات تاختىسىدىكى ئورنى ۋە تاللاشلىرىنى شەرھلەپ بېرىدۇ. بۇ بىزنىڭ مىللىي ئازادلىق كۈرىشىمىزنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىدىكى ئاساسىنى تىكلەش ئۈچۈن تاشلانغان مۇھىم بىر قەدەم بولۇپ قالغۇسى.

ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى بىر قۇتۇبلۇق دۇنيانىڭ يىمىرىلىشى ۋە كەلگۈسى سېنارىيەلەر

سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىنكى مەزگىل خەلقئارا سىياسەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىدىكى بىر قۇتۇبلۇق (Unipolarity) دەۋر دەپ ئاتالدى. بۇ دەۋردە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ يېڭىلمەس ھەربىي كۈچى، دوللارغا تايانغان ئىقتىسادىي مونوپوللۇقى ۋە دېموكراتىك ئىدىيەلىرى ئارقىلىق دۇنيانىڭ قائىدىلىرىنى يالغۇز ئۆزى بېكىتتى ۋە قوغدىدى. ئەمما ئىراقتىكى ۋە ئافغانىستاندىكى ئۇرۇشلارنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلۇشى، 2008-يىلىدىكى يەرشارىۋى پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسى، شۇنداقلا ئامېرىكا ئىچىدىكى سىياسىي قۇتۇپلىشىشلار بىر قۇتۇبلۇق دۇنيانىڭ يىمىرىلىش سۈرئىتىنى تېزلەتتى.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خەلقئارالىق تەرتىپنى ساقلاشتىكى ئىقتىدارى ۋە ئىرادىسىنىڭ چېكىنىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا، سىستېمىدا بىر قانچە يېڭى كەلگۈسى سېنارىيەلەر ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى. بۇلاردىن بىرىنچىسى، «يېڭى ئىككى قۇتۇپلۇق دۇنيا» (New Bipolarity) سېنارىيەسىدۇر. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئالىملىرىنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا يېقىنلاشقانچە، دۇنيا مۇقەررەر ھالدا ئامېرىكا ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ قۇرۇلمىلىق توقۇنۇشىغا شاھىت بولىدۇ ^[5]. بۇ يېڭى ئىككى قۇتۇپلۇق سىستېما ئىلگىرىكى ئامېرىكا-سوۋېت ئۇرۇشىغا ئوخشىمايدۇ، ئۇ ئىقتىسادىي جەھەتتىن بىر-بىرىگە باغلانغان، ئەمما تېخنىكا، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتە كەسكىن رىقابەتلىشىدىغان مۇرەككەپ ئەندىزىگە ئىگە بولىدۇ.

ئىككىنچى سېنارىيە بولسا «تەڭپۇڭسىز كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا» (Unbalanced Multipolarity) نىڭ بارلىققا كېلىشى. بۇ خىل قاراشتىكى ئانالىزچىلارنىڭ پەرىزىچە، خىتاي گەرچە كۈچلۈك بولسىمۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئورنىنى تولۇق ئالالمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ياۋروپا ئىتتىپاقى، ھىندىستان، رۇسىيە ۋە ياپونىيەگە ئوخشاش كۈچلەر ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل قۇتۇپقا ئايلىنىپ، دۇنيادا كۆپ مەركەزلىك كۈچ تەڭپۇڭلۇقى شەكىللىنىدۇ^[6].  بۇ خىل سىستېما سىياسىي جەھەتتىن ئىنتايىن تۇراقسىز بولۇپ، دۆلەتلەر مەنپەئەتكە ئاساسەن تېز سۈرئەتتە ئىتتىپاقداشلىقىنى ئۆزگەرتىدۇ. ئوتتۇرھال كۈچلەر بۇ خىل مۇھىتتا ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە دىپلوماتىك باھاسىنى ئۆستۈرۈش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ.

ئۈچىنچى ۋە ئەڭ خەتەرلىك سېنارىيەلەردىن بىرى، دۇنيانىڭ «نوپۇز رايونلىرى» غا (Spheres of Influence) پارچىلىنىپ كېتىشىدۇر. بۇ ئەھۋالدا، خەلقئارا قانۇن ۋە ب د ت غا ئوخشاش دۇنياۋى ئورگانلارنىڭ قىممىتى نۆلگە چۈشىدۇ. بۈيۈك دۆلەتلەر دۇنيانى ئۆز تەسىر دائىرىسىگە بۆلۈۋالىدۇ. مەسىلەن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئامېرىكا قىتئەسىدە، خىتاي شەرقىي ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا، رۇسىيە شەرقىي ياۋروپادا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ ^[7]. بۈيۈك دۆلەتلەر بىر-بىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ياكى زۇلۇملارغا ئارىلاشمايدۇ ۋە سۈكۈت قىلىدۇ، بۇ بولسا مۇستەملىكە ئاستىدىكى خەلقلەر ئۈچۈن قاراڭغۇ بىر دەۋرنىڭ باشلىنىشى دېمەكتۇر.

تۆتىنچى سېنارىيە «نۆل قۇتۇپلۇق دۇنيا» (G-Zero World) بولۇپ، ئېئان برېممېر (Ian Bremmer) تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ ئۇقۇم، ھېچقانداق دۆلەت ياكى دۆلەتلەر گۇرۇھىنىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئېلىشنى خالىمايدىغان ۋە قۇدرىتى يەتمەيدىغان، خەلقئارالىق ئانارخىيە ۋە بوشلۇق ھالىتىنى كۆرسىتىدۇ ^[8]. بۇنداق دۇنيادا كىلىمات كىرىزىسى، دۆلەت ھالقىغان قىرغىنچىلىق، يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر قاتارلىق دۇنياۋى مەسىلىلەرنى بىرلىكتە ھەل قىلىدىغان ئىرادە يوقىلىدۇ ۋە ھەر بىر دۆلەت ئۆز بېشىچە ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.

بەشىنچى ئېھتىماللىق بولسا لىبېرال خەلقئارالىق تەرتىپنىڭ يوقىلىپ كەتمەستىن، قىسمەن ئۆزگىرىشلەر بىلەن داۋاملىشىشى، يەنى «كۆپ قاتلاملىق سىستېما»غا (Multiplex Order) كىرىشىدۇر. بۇ سېنارىيەدە، گەرچە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېتەكچىلىك قىلمىسىمۇ، غەرب بىلەن شەرق ئارىسىدىكى ئىقتىسادىي ئۆزئارا تايىنىشچانلىق تۈپەيلىدىن مەلۇم دەرىجىدىكى خەلقئارالىق ھەمكارلىق ئورگانلىرى مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قالىدۇ. خىتاي ۋە ھىندىستان قاتارلىق دۆلەتلەرمۇ پۈتۈن سىستېمىنى ۋەيران قىلىشنىڭ ئورنىغا ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن ئۇنىڭ قائىدىلىرىگە قىسمەن بويسۇنىدۇ، ئەمما غەربنىڭ دېموكراتىك ئىدىيەسىنى قەتئىي رەت قىلىدۇ.

يۇقىرىقى قايسىلا سېنارىيە يۈز بەرمىسۇن، كۆز ئالدىمىزدىكى ئېنىق بىر رېئاللىق شۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى دۇنيا ساقچىسىنىڭ رولى چېكىنىۋاتىدۇ ۋە سىستېمىلىق رىقابەت دەۋرى باشلاندى. مۇنداق ئۆتكۈنچى مەزگىللەر تارىختا ئەڭ كۆپ قان تۆكۈلگەن ۋە دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرى قايتىدىن سىزىلغان مەزگىللەر بولۇپ كەلگەن ^[9]. ئەنئەنىۋى بۈيۈك دۆلەتلەر بىلەن يېڭىدىن قەد كۆتۈرۈۋاتقان زومىگەر دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش خەۋپى كۈنسېرى ئاشماقتا.

ئىقتىسادىي جەھەتتىمۇ بىز دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ پارچىلىنىشى، يەنى «ئىقتىسادىي ئايرىلىش» (Decoupling) باسقۇچىغا قەدەم قويدۇق. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىلغار تېخنىكا ساھەسىدە خىتايغا تايىنىپ قېلىشتىن قۇتۇلۇشقا تىرىشىۋاتقان بولسا، خىتاي ئۆز ئالدىغا يەرشارىنىڭ جەنۇبىدىكى دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر يېپىق، مۇستەقىل خىتاي مەركەزلىك ئىقتىسادىي زەنجىرنى بەرپا قىلىشقا زور كۈچ سەرپ قىلماقتا.

بۇ خىل سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي پارچىلىنىش مۇستەبىت دۆلەتلەر ئۈچۈن ئالتۇن پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق قىممەت قارىشىنىڭ دۇنياۋى ئاساسى ئاجىزلاپ كەتكەنلىكتىن، خىتاي قاتارلىق مۇستەبىت تۈزۈملەر ئۆزلىرىنىڭ ئىچكى قىسىمدىكى زۇلۇملىرىنى ئەركىن-ئازادە ئىجرا قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشىدۇ ۋە غەربنى «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىش» دەپ ئەيىبلەپ دۇنياۋى جازالاردىن قۇتۇلۇپ قالالايدۇ.

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بىر قۇتۇبلۇق دۇنيانىڭ يىمىرىلىشى بىلەن بوشاپ قالغان خەلقئارالىق بوشلۇق زور دەرىجىدىكى تۇراقسىزلىققا سەۋەب بولىدۇ. يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىقىدىغان كۆپ قۇتۇپلۇق ياكى ئىككى قۇتۇپلۇق تەرتىپتە، ئەخلاق ۋە كىشىلىك ھوقۇقتىن كۆرە كۈچ، تېخنىكا مونوپوللۇقى ۋە گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەت قوغلىشىش ئاساسىي ئورۇنغا ئۆتىدۇ. بۇ ئەھۋال شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە ئوخشاش ئېزىلگەن مىللەتلەرگە جىددىي خىرىس ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يىپيېڭى خەلقئارالىق كۈچ سىنىشىش پۇرسەتلىرىنى بېرىدۇ. شۇڭا بىز بۇ سېنارىيەلەرگە پەقەت كۆرگۈچى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى تەييارلىق قىلغۇچى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشىمىز شەرت.

يېڭى خەلقئارا تەرتىپكە قاراتقان خىتاينىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانى

خىتاي 1970-يىللاردىكى ئىسلاھاتتىن كېيىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى خەلقئارا تەرتىپكە سىڭىپ كىرىپ، غەربنىڭ بازىرى، تېخنىكىسى ۋە مەبلىغىدىن پايدىلىنىپ دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىگە ئايلاندى. بۇ مەزگىلدە، دېڭ شياۋپىڭنىڭ «ئىقتىدارنى يوشۇرۇپ، ۋاقىت كۈتۈش» تاكتىكىسى خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئاساسىي لىنىيەسى بولدى. ئەمما شى جىنپىڭ دەۋرىگە كەلگەندە، خىتاي ئۆزىنىڭ ماددىي قۇدرىتىنىڭ يېتەرلىك دەرىجىگە يەتكەنلىكىگە ئىشىنىپ، بۇ ئەنئەنىۋى نىقاپنى تاشلىۋەتتى ۋە دۇنيا سەھنىسىنىڭ مەركىزىگە ئۆتۈشنى نىشان قىلغانلىقىنى ئاشكارا ئېلان قىلدى ^[10].

خىتاي ھۆكۈمىتى نۆۋەتتىكى خەلقئارا لىبېرال تەرتىپنى غەربنىڭ ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن تۈزىگەن، ئادالەتسىز ۋە خىتاينىڭ مۇستەبىت تۈزۈمىنى ئاغدۇرۇشنى مەقسەت قىلغان سىستېما دەپ قارايدۇ. شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ پوزىتسىيەسى بۇ سىستېمىغا ماسلىشىش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تۈزۈلمىسىنى پارچىلاش، قىممەت قاراشلىرىنى قۇرۇقداش ۋە ئاخىرىدا ئۇنىڭ ئورنىغا خىتاي مەركەز قىلىنغان يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى قۇرۇپ چىقىشتۇر ^[11]. بۇنىڭ ئۈچۈن خىتاي ئاكادېمىكلىرى يېڭى دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق ئۈچۈن نەزەرىيەۋى ئاساسلارنى يارىتىشقا باشلىدى.

بۇ خىل ئىدىيەۋى لايىھەنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ۋەكىلى جاۋ تىڭياڭ ئوتتۇرىغا قويغان «تيەنشيا» (ئاسمان ئاستىدىكى ھەممە) نەزەرىيەسىدۇر. ئۇنىڭ نەزەرىيەسىدە غەربنىڭ مۇستەقىل دۆلەتلەر مەنپەئەتىگە ئاساسلانغان تەرتىپى مەغلۇبىيەتچى دەپ قارىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى پەلسەپەسىگە تايانغان، خىتاي ئەڭ ئالىي رەھبەر، باشقا دۆلەتلەر پەرزەنت ياكى بېقىندى دۆلەت قاتارىدا تۇرىدىغان، قاتلاملىق (يەنى پىرامىداسىمان) بىر دۇنيا ئائىلىسى تەشەببۇس قىلىنىدۇ ^[12]. بۇ، ئەمەلىيەتتە زامانىۋىلاشقان خىتاي جاھانگىرلىكىنىڭ ئىدىيەۋى ئىپادىسىدۇر.

يەنە بىر تەرەپتىن، چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىدىن يەن شۆتۇڭ ئوتتۇرىغا قويغان «ئەخلاقىي رېئالىزم» نەزەرىيەسىگە كۆرە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىر زومىگەر (Hegemon) سۈپىتىدە ئەخلاقتىن مەھرۇم قالغان دەپ قارىلىدۇ ۋە خىتاينىڭ دۇنياغا «ئىنسانىي ھۆكۈمرانلىق» (Humane Authority) ئارقىلىق رەھبەرلىك قىلىشى كېرەكلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. يەنە چىن ياچىڭ (Qin Yaqing) نىڭ «مۇناسىۋەت نەزەرىيەسى» بولسا غەربنىڭ ئەقىلگە تايانغان (Rational) باشقۇرۇش ئۇسۇلىنى رەت قىلىپ، شەخس ياكى كىشىلىك ھوقۇقنى ئەمەس، بەلكى «مۇناسىۋەت ۋە ماسلىشىش»نى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى تەكىتلەيدۇ ^[13].

بۇ نەزەرىيەلەرنىڭ ھەممىسى شى جىنپىڭ تەشەببۇس قىلىۋاتقان «ئىنسانىيەت تەقدىر ئورتاق گەۋدىسى» دېگەن يۈزى يالتىراق دىپلوماتىك شوئارنىڭ ئەمەلىي مەزمۇنىنى تەشكىل قىلىدۇ. خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى ئىستراتېگىيەسىنى «بىر بەلباغ بىر يول» قۇرۇلۇشى ئارقىلىق ماددىي جەھەتتىن ئەمەلىيلەشتۈرمەكتە. بۇ پەقەتلا ئۇل-ئەسلىھە سېلىنمىسى ئەمەس، بەلكى ئاسىيا، ئافرىقا ۋە ياۋروپادىكى ئونلىغان دۆلەتنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەمىنلەش زەنجىرىگە باغلاپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنى خىتايغا بويسۇندۇرىدىغان گېئوپولىتىكىلىق قاپقاندۇر.

خىتاي نۆۋەتتىكى خەلقئارالىق ئاپپاراتلارنى ئۆزىنىڭ ئىدىيەسىگە تارتىش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭغا پاراللېل ھالدا يېڭى خەلقئارالىق ئورگانلارنى يارىتىشقا ئاكتىپ كىرىشتى. ئاسىيا ئۇل-ئەسلىھە سېلىنما بانكىسى (AIIB)، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى تەشكىلاتى (BRICS) كېڭەيتىلمىسى ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قاتارلىق مېخانىزملار دەل ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى دۇنيا بانكىسى ۋە باشقا غەرب ئورگانلىرىغا تاقابىل تۇرۇش، ۋە خىتاينىڭ يېڭى قائىدىلىرىنى بەلگىلەش سۇپىسى قىلىپ قۇرۇلغان ئورگانلاردۇر ^[14].

پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدە، خىتاي خەلقئارا بانكا ھېسابات سىستېمىسى بولغان SWIFT نىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئۆزىنىڭ CIPS سىستېمىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ۋە رەقەملىك يۈەننىڭ خەلقئارالىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە باشلىدى. خىتاينىڭ مەقسىتى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كەلگۈسىدە دوللارغا تايىنىپ خىتايغا قارشى پۇل-مۇئامىلە ئېمبارگوسى يۈرگۈزۈشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە دۇنيانىڭ ئېنېرگىيە ۋە سودا ھېساباتىنى خىتاي پۇلىغا كۆچۈرۈش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر.

تېخنىكا سەھنىسىدە خىتاي دۇنياغا «رەقەملىك يىپەك يولى» سىياسىتى بىلەن چىقماقتا. 5G خەۋەرلىشىش، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئاممىۋى نازارەت قىلىش سىستېمىلىرىنى پۈتۈن دۇنياغا، بولۇپمۇ يەرشارىنىڭ جەنۇبىدىكى مۇستەبىت ھۆكۈمەتلەرگە ئېكسپورت قىلىش ئارقىلىق، خىتاي پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە ئېرىشىپلا قالماي، غەربكە يۈزلەنگەن كىشىلىك ھوقۇق ۋە مەخپىيەتلىك قائىدىلىرىنى پاچاقلاپ تاشلاپ، «رەقەملىك مۇستەبىتلىك» تۈزۈمىنى ئومۇملاشتۇرماقتا.

دىپلوماتىيە ساھەسىدە خىتاي بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى قاتارلىق مۇھىم ئورگانلىرىغا ئورۇنلىشىۋېلىپ، ئۆزىنىڭ ۋە باشقا ئىتتىپاقداش مۇستەبىت دۆلەتلەرنىڭ جىنايەتلىرىنى ئاقلاش ئۈچۈن كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچىمىنى ئۆزگەرتمەكتە. خىتاي «يېمەك-ئىچمەك ۋە تەرەققىيات ھوقۇقىنى ھەممىدىن مۇھىم كىشىلىك ھوقۇق» دەپ جار سېلىپ، شەخسنىڭ ئەركىنلىكى، سۆز ئەركىنلىكى ۋە مىللەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدەك غەرب لىبېرالىزمىنىڭ ئۇل تېشى بولغان قىممەت قاراشلارنى ۋەيران قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. ئۇنىڭدىن سىرت، خىتاي ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىغا ئىختىلاپ سېلىپ، غەرب ئېتتىپاقىنى پارچىلاش تاكتىكىسىنى قوللانماقتا. رۇسىيە قاتارلىق رېۋىزىيەچى دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتى خىتاينىڭ غەرب تەرتىپىگە قارشى تۇرىدىغان ئەڭ مۇھىم بىرلىكسېپىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئىككى دۆلەت خەلقئارالىق مەسىلىلەردە ئۆزئارا ماسلىشىپ، غەربنىڭ ئورتاق قارار ئېلىشىغا داۋاملىق تاقابىل تۇرۇپ كەلمەكتە.

خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى مودېلى بىر مەركەزگە مۇتلەق باغلانغان، كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكنى دۆلەت ۋە تەرەققىيات نامى ئاستىدا رەت قىلىدىغان، ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن بويسۇندۇرۇلىدىغان بىر تىپتىكى ئورۋېلچە پۈتۈن مەنزىرىلىك نازارەت ۋە تىزگىنلەش دۇنياسىدۇر. ئەگەر خىتاي ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىق ئارزۇسىغا يەتسە، شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش مىللەتلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ئىنسانىيەتنىڭ ئەخلاقىي ۋە سىياسىي كۈنتەرتىپىدىن مەڭگۈلۈك ئۆچۈرۈۋېتىلىشى مۇمكىن.

دۇنياۋى ئۆزگىرىشلەر ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەملىكە لوگىكىسى

خىتاينىڭ دۇنياۋى كېڭەيمىچىلىك ئىستراتېگىيەسى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى بىلەن ئايرىلماس دەرىجىدە باغلىنىشلىقتۇر. خەلقئارا سىياسىي مۇتەخەسسىس كەۋىن رۇد ئانالىز قىلغاندەك، شى جىنپىڭنىڭ سىياسىي تەسەۋۋۇرىدا ئون قاتلاملىق يادرولۇق مەنپەئەت چەمبىرىكى مەۋجۇت بولۇپ، پارتىيە ھاكىمىيىتىنى قوغداش ۋە دۆلەت پۈتۈنلۈكىنى ساقلاش (شەرقىي تۈركىستان، تىبەت، تەيۋەن مەسىلىلىرى قاتارلىقلار) ئەڭ دەسلەپكى ۋە ئەڭ رادىكال بولغان ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى چەمبىرەكتە تۇرىدۇ ^[15]. خىتاي شەرقىي تۈركىستاننى مۇتلەق كونترول قىلماي تۇرۇپ ئۆزىنىڭ دۇنياۋى ئىستراتېگىيەسىنى ئەمەلگە ئاشۇرالمايدۇ دەپ قارايدۇ.

جۇغراپىيەۋى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن ئالغاندا، شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» قۇرۇلۇشىنىڭ ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرققە تۇتىشىدىغان بىردىنبىر قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكى، يەنى ئۆتكىلى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتتە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ۋە مالاككا بوغۇزىدىكى دېڭىز ئېمبارگوسىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، چوقۇم شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە پاكىستانغا تۇتىشىدىغان قۇرۇقلۇق كارىدورىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشى لازىم. شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى پەقەتلا بىر يەرلىك مۇقىملىق مەسىلىسى بولماستىن، بەلكى دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق لايىھەسىنىڭ ئەڭ ئىپتىدائىي تەلىپى ۋە لوگىكىلىق نەتىجىسىدۇر. شى جىنپىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى، ئۇلارنىڭ مىللىي ۋە دىنىي كىملىكىنى خىتاينىڭ دۇنياغا يۈزلىنىشىدىكى ۋە شۇنداقلا خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇل مۇستەھكەملىكىدىكى پەۋقۇلئاددە خەۋپ دەپ بېكىتتى.

خىتاينىڭ بۇ مۇستەملىكە سىياسىتى بۈيۈك دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ كۈچىيىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا شىددەتلىك دەرىجىدە رادىكاللاشتى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خىتاينى تىزگىنلەش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاشكارا ھالغا ئۆتۈشى خىتاينى «غەرب كۈچلىرى شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق بىزنى پارچىلايدۇ» دېگەن ساراڭلارچە ئەندىشەگە پاتتۇردى. بۇ بولسا جازا لاگېرلىرىنىڭ قۇرۇلۇشىغا، مىليونلىغان ئىنسانلارنىڭ تۈرمىلەرگە تاشلىنىشىغا ۋە ئۇيغۇر ئاياللىرىغا قارىتىلغان بىيولوگىيەلىك تۇغۇت چەكلەش سىياسەتلىرىنىڭ يۈرگۈزۈلۈشىگە باھانە ۋە ئىتتىرىش كۈچى بولدى. ئۇنىڭدىن باشقا، شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ رەقەملىك دىكتاتۇرا تېخنىكىسىنى سىناق قىلىدىغان ۋە ئۇنى مۇكەممەللەشتۈرىدىغان تەجرىبىخانا بولۇپ قالدى. يۈز تونۇش تېخنىكىسى، سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك ھەرىكەتلىرىنى تەھلىل قىلىش ۋە توپلام سانلىق مەلۇماتلار (Big Data) غا تايىنىپ مىللەتنى مىكرو-كاتەكچىلەرگە بۆلۈپ نازارەت قىلىش سىستېمىلىرى ئالدى بىلەن شەرقىي تۈركىستاندا سىنالدى ۋە كېيىنچە خىتاينىڭ باشقا دۆلەتلەرگە ئېكسپورت قىلىدىغان ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك مەھسۇلاتىغا ئايلاندى.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندىكى بايلىقلارنى (نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر ۋە ئاز ئۇچرايدىغان قېزىلما بايلىقلارنى) ۋە رايوننىڭ يېزا-ئىگىلىك ئەۋزەللىكىنى (پاختا ۋە كۆپ خىل مېۋە-چېۋىلەرنى) پۈتۈنلەي تارتىۋېلىپ، ئۆزىنىڭ دۇنياۋى ئىقتىسادىي تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مۇستەقىللىقىنى قوغداشنىڭ كاپالىتى قىلدى. بولۇپمۇ قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرى قاتارلىق يېڭى ئېنېرگىيە تېخنىكىلىرى ئۈچۈن لازىملىق خام ئەشيالار ۋە ئۇلارنى ئىشلەپچىقىرىشتىكى مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى بازىسى سۈپىتىدە شەرقىي تۈركىستان خەلقى قۇل قىلىندى.

خىتاي ئۆزىنىڭ مۇستەملىكە جىنايەتلىرىنى دۇنيادىن يوشۇرۇش ئۈچۈن، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىن تولۇق پايدىلىنىشقا كىرىشتى. ئۇ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئىسلام دۆلەتلىرىگە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن بېسىم ئىشلىتىش، قەرز قاپقىنىغا چۈشۈرۈش ئارقىلىق، بۇ دۆلەتلەرنى شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىقنى كۆرمەسكە سېلىشقا، ھەتتا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا خىتاينى قوللاپ ئاۋاز بېرىشكە مەجبۇر قىلدى. بۇ ئەھۋال، لىبېرال دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئاجىزلىشىشى مىللەتلەرنى كىشىلىك ھوقۇقتىن بەكرەك مەنپەئەتكە چوقۇنىدىغان ھالەتكە كەلتۈرگەنلىكىنىڭ جانلىق مىسالىدۇر.

شەرقىي تۈركىستان خەلقى دۇچ كېلىۋاتقان بۇ تىراگېدىيە ئاددىي بىر ئىنسان ھوقۇقى مەسىلىسىدىن ھالقىپ، دۇنياۋى كۈچ سىنىشىشنىڭ قۇربانى ۋە مەركىزى تۈگۈنى بولۇپ قالدى. خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويغان ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت، ئەگەر ئۇ يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى قۇرۇپ چىقسا، باشقا دۆلەتلەرگە قانداق مۇئامىلە قىلىدىغانلىقىنىڭ ئەڭ ئېنىق كارتىنىسىدۇر. شۇڭلاشقا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى دۇنياۋى دېموكراتىك لاگېر بىلەن دىكتاتورلۇق لاگېرى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنىڭ سىمۋوللۇق ئالدىنقى سېپى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

شۇ نۇقتا ئېنىقكى، خىتاينىڭ ئىچكى ۋە تاشقى جەھەتتىكى مۇتلەق بىخەتەرلىككە بولغان تەشۋىشى ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بولغان باستۇرۇشىنى پەسەيتىش ئ‍ېھتىماللىقىنى پۈتۈنلەي يوققا چىقاردى. ئەكسىچە، خەلقئارا مۇھىتنىڭ قانداق ئۆزگىرىشىگە قاراپ، خىتاي باستۇرۇش تاكتىكىسىنى پەقەت شەكىل جەھەتتىنلا ئۆزگەرتىپ، مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئاستا خاراكتېرلىك ئەمما ئۈزۈل-كېسىل يوقىتىش سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرىدۇ.

پەرقلىق خەلقئارا سېنارىيەلەر ئاستىدا شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي تەقدىرى

خەلقئارا سەھنىدە بارلىققا كېلىش ئېھتىماللىقى بولغان پەرقلىق كەلگۈسى سېنارىيەلەر، شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي تەقدىرىگە تۈپتىن ئوخشىمايدىغان شەرت-شارائىتلارنى يارىتىپ بېرىدۇ. ئەگەر «يېڭى ئىككى قۇتۇپلۇق دۇنيا» (ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاينىڭ كەسكىن رىقابىتى) شەكىللەنسە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى غەرب دۇنياسىنىڭ خىتاينى ئەخلاقىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەكلىشىدىكى ئەڭ چوڭ قوراللىرىدىن بىرىگە ئايلىنىدۇ. غەرب كۈچلىرى بۇ مەسىلىنى خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە سىستېمىلىق كۆتۈرۈپ چىقىدۇ، ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى قانۇنلارنى ئىجرا قىلىش ئارقىلىق خىتايغا ئېمبارگو يۈرگۈزىدۇ.

ئەمما بۇ بىر قۇتۇپلۇق سېنارىيەنىڭ خەۋپلىك يېرىمۇ يوق ئەمەس. بۈيۈك دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ھەمىشە ئۆزگىرىشچان مەنپەئەتلەر ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا ۋە خىتاي باشقا ئىستراتېگىيەلىك مەسىلىلەردە (مەسىلەن، تەيۋەن مەسىلىسى، شىمالىي كورېيە ياكى يەرشارى ئىقلىم ئۆزگىرىشىدە) مۇرەسسە قىلىشقا توغرا كەلسە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى سۆھبەت ئۈستىلىدىكى بىر سودا كوزىرىغا ئايلىنىپ قېلىپ، داۋانىڭ خەلقئارالىق قوللىشى توساتتىن سوۋۇپ كېتىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. بۇ ۋەزىيەت داۋا رەھبەرلىرىنىڭ دىپلوماتىيەدە پەقەت بىرلا يۆنىلىشكە باغلانماسلىقىنى تەلەپ قىلىدۇ.

ئەگەر دۇنيا بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسىتەلمەيدىغان «نوپۇز رايونلىرى» (Spheres of Influence) غا پارچىلىنىپ كەتسە، بۇ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن ئەڭ قاراڭغۇ قارا چۈشكە ئايلىنىدۇ. خىتاي ئاسىيا رايونىدا ئۆزىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى مۇتلەق تىكلەپ چىققاندا، ئامېرىكا ياكى ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە كىرىشىش كۈچىدىن ۋە ھوقۇقىدىن پۈتۈنلەي مەھرۇم قالىدۇ. قوشنا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، پاكىستان ۋە ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرى خىتاينىڭ خاھىشى بويىچە شەرقىي تۈركىستاندىكى داۋانى يوقىتىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىشى، مۇھاجىرەتتىكى خەلقىمىز تۇرۇۋاتقان دۆلەتلەردە قولغا ئېلىنىپ، خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىش خەۋپى مىسلىسىز دەرىجىدە ئېشىپ كېتىدۇ.

خەلقئارا سىستېما «نۆل قۇتۇپلۇق دۇنيا» (G-Zero World) غا ئايلانغان تەقدىردە، دۇنيادا ئومۇمىي ئانارخىيە ۋە تەرتىپسىزلىك ھۆكۈم سۈرىدۇ. خەلقئارا قانۇن ۋە ب د ت غا ئوخشاش كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىنىڭ ھېچقانداق چەكلىمە كۈچى قالمايدۇ. بۇ خىل ئورمان قانۇنىدا (Law of the Jungle) پەقەت ماددىي ۋە ھەربىي كۈچى بارلارلا ھايات قېلىش پۇرسىتى بولىدۇ. خىتاي ھېچكىمدىن ئەيمەنمەستىن ئۆز پىلانىنى ئىجرا قىلىدۇ. ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ خىل ئانارخىيە خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى مالىمانچىلىقلارنى بىر تەرەپ قىلىشىنى قىيىنلاشتۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستان ۋە باشقا رايونلاردىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ يوشۇرۇن قەد كۆتۈرۈشىگە تۇيۇقسىز بوشلۇق ئېچىپ بېرىشىمۇ مۇمكىن.

ئەگەر «تەڭپۇڭسىز كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا» بارلىققا كەلسە، بۇ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن مۇرەككەپ، ئەمما جانلىق ھەرىكەت قىلىش بوشلۇقىنى يارىتىپ بېرىدۇ. چۈنكى ھىندىستان، ياپونىيە، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە تۈركىيە قاتارلىق ئوتتۇرھال ۋە رايون خاراكتېرلىك كۈچلەر خىتاينىڭ زومىگەرلىكىدىن ئەندىشە قىلىپ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خىتايغا قارشى ئىتتىپاقلىشىشنىڭ يادرولۇق باھانىلىرىدىن بىرىگە ئايلاندۇرۇشى تامامەن مۇمكىن. بۇ ۋەزىيەتتە، پەقەت غەرب بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئوخشىمىغان كۈچ مەركەزلىرى بىلەن يېڭىچە دىپلوماتىك ئىتتىپاق ئورنىتىش پۇرسىتى تۇغۇلىدۇ.

ئاخىرىدا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كىرىزىس ياكى ئۇرۇشقا پېتىپ قېلىشى (مەسىلەن، تەيۋەن ئۇرۇشى سەۋەبلىك غەربنىڭ ئېمبارگوسىغا ئۇچرىشى) نەتىجىسىدە، كوممۇنىستىك ھاكىمىيەت گۇمران بولۇش خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغان «قارا ئاققۇ» (Black Swan) ۋەقەسى بارلىققا كېلىشىمۇ كۆپ قۇتۇپلىشىش سېنارىيەسىنىڭ ئىچىدىكى بىر ئېھتىماللىقتۇر. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىدەك تارىخىي كرىزىسلار دائىم سىستېمىلىق رىقابەتنىڭ ئاخىرىدا يۈز بېرىدۇ. ئەگەر بۇ كىرىزىس يۈز بەرسە، شەرقىي تۈركىستان خەلقى تارىختىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ قىممەتلىك مىللىي ئازادلىق پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ.

شۇڭلاشقا، بىزنىڭ سىياسىي تەقدىرىمىز پەقەت خىتاينىڭ ئىستىكى ياكى ئامېرىكىنىڭ مەقسىتىگىلا باغلانمىغان. دۇنيا تەرتىپىدىكى ھەر خىل سېنارىيەلەر ئۆزگىرىشچان، شۇ ئۆزگىرىشلەر ئېلىپ كەلگەن تارىخىي بوشلۇقلاردىن كىمنىڭ تېز، ئۈنۈملۈك ۋە ئىستراتېگىيەلىك توغرا پايدىلىنىشى بۇ رىقابەتتىكى ھايات قېلىش ياكى يوقىلىش تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ.

يېڭى ۋەزىيەتتە شەرقىي تۈركىستانلىقلار قىلىشقا تېگىشلىك ئىستراتېگىيەلىك تەييارلىقلار

بىرىنچىدىن، يەرشارى سىياسىتىنىڭ بىر قۇتۇپلۇق قۇرۇلمىدىن كۆپ قۇتۇپلۇق تەرتىپكە يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى، خەلقئارا كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ رادىكال تۈستە تەۋرىنىۋاتقان يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى توغرا چۈشىنىش ھايات-ماماتلىق بىر مەجبۇرىيەتتۇر. شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنىڭ ئاكتىيورلىرى بۇ ئۆزگىرىش ئېلىپ كەلگەن مۇرەككەپلىكنى چوڭقۇر ئانالىز قىلىشى ۋە كونا قېلىپتىكى قاراشلارنى تاشلىشى كېرەك. ئەمدى كۆنۈپ قالغان تەپەككۇر ئۇسۇللىرى ۋە ۋاقتى ئۆتكەن سىياسىي پائالىيەتلەر بىلەن زامانىۋى دۇنيانىڭ خىرىسلىرىغا جاۋاب بەرگىلى بولمايدۇ. كونا ئۇسۇللارنىڭ يېڭى تەرەققىياتلار ئالدىدا ئاجىز كېلىۋاتقانلىقىدەك رېئاللىققا يۈزلىنىش ئارقىلىق ئىستراتېگىيەلىك ئەقىل ۋە سىياسىي مانېۋىر ئىقتىدارىنى مەركەز قىلغان، تۇراقلىق ئەمەس، بەلكى دىنامىك (جانلىق) بىر كۈرەش لىنىيەسى بەرپا قىلىنىشى شەرت. بۇ جەھەتتە، نوقۇل ھالدا غەربنىڭ، خۇسۇسەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭلا ئىنسانپەرۋەرلىك كۈچىگە تايىنىشتەك پاسسىپ پوزىتسىيەدىن قۇتۇلۇپ، «كۆپ قىرلىق دىپلوماتىيە» (Omnidirectional Diplomacy) يۆنىلىشىگە ئۆتۈش زۆرۈر. دۇنيا كۆپ قۇتۇپقا بۆلۈنگەن سېنارىيەدە، يەرشارىنىڭ جەنۇبىدىكى دۆلەتلەرگە ۋە ئوتتۇرھال كۈچلەرگە قارىتىلغان مەخسۇس ئالاقە يوللىرى تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى لازىم.

ئىككىنچىدىن، خەلقئارالىق ئورگانلاردا سىستېمىلىق ۋە كەسپىي ھالدا قانۇن ئۇرۇشى ئېلىپ بېرىشنىڭ ئاساسىنى قۇرۇش كېرەك. خىتاي ب د ت ۋە باشقا خەلقئارالىق مۇنبەرلەرنىڭ قائىدىلىرىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان بىر پەيتتە، شەرقىي تۈركىستانلىق سىياسىيونلار ۋە قانۇنشۇناسلار خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى، شۇنداقلا ئومۇميۈزلۈك باشقۇرۇش ھوقۇقى (Universal Jurisdiction) نى ئىجرا قىلىدىغان غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىچكى قانۇن مېخانىزملىرىنى ۋاسىتە قىلىپ، خىتاي ئەمەلدارلىرىنى ۋە شىركەتلىرىنى قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىش خىزمىتىنى توختىماي ئىشلەش كېرەك.

ئۈچىنچىدىن، ئىلمىي ۋە سىياسىي ئەقىل ئامبارلىرىنى (Think Tanks) قۇرۇپ چىقىپ، داۋانى كوچا نامايىشلىرى سىياقىدىن ئاكادېمىك ۋە دۆلەت ئىستراتېگىيەسى قاتلىمىغا كۆتۈرۈش شەرت. بۈگۈنكى دۇنيادا كۈچلۈك ئانالىز تايانچى بولمىغان ھەرقانداق ھەرىكەت چوڭ دۆلەتلەر تەرىپىدىن سەل قارىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقى ۋە ئۇنىڭ ياۋروئاسىيادىكى بىخەتەرلىك ھالقىسى سۈپىتىدىكى رولى، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ۋە باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئۆز دۆلەت مەنپەئەتىگە قانداق ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقىنى ئىلمىي نەزەرىيەلەر بىلەن دەلىللەپ چىقىدىغان بىلىم ئاپپاراتلىرىغا موھتاجمىز.

تۆتىنچىدىن، ئۇچۇر ۋە تەشۋىقات ئۇرۇشىدا پاسسىپ ئورۇندا تۇرۇشنى ئۆزگەرتىش. خىتاي يەرشارى مىقياسىدا سۈنئىي ئەقىل ۋە رەقەملىك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق يالغان ئۇچۇرلارنى تىزگىنسىز تارقىتىۋاتىدۇ. شەرقىي تۈركىستانلىقلار كۆپ خىل تىللاردا دۇنياۋى مېدىيا ئورگانلىرىنى قۇرۇپ، يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئۇچۇر مونوپوللۇقىنى بۆسۈپ ئۆتۈشى، ۋە خىتاي ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئارقىسىدىكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان سىياسىي نىشانلارنى ئېچىپ تاشلىشى كېرەك.

بەشىنچىدىن، ئىتتىپاقداشلارنى كۆپەيتىش ۋە ئورتاق فىرونت قۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىش. شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خىتاينىڭ زۇلۇمىغا ئۇچراۋاتقان تىبەت، موڭغۇل، خوڭكوڭلۇقلار ۋە تەيۋەن دۆلىتى بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىققا مەھكەم باغلاش، ھەتتا يەرشارىۋى دېموكراتىيە ھەرىكەتلىرى بىلەن بىرلىشىپ خىتاي مۇستەبىتلىكىگە قارشى غايەت زور يەرشارىۋى ھەرىكەت مۇھىتى شەكىللەندۈرۈش كېرەك. بۇ دۇنياۋى ئاۋاز بېرىش ۋە سىياسىي بېسىمدا داۋانىڭ سالماق دەرىجىسىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرىدۇ.

ئالتىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان مىللىي بىرلىكىنى ۋە يادرولۇق رەھبەرلىك مېخانىزمىنى بەرپا قىلىش. خەلقئارا كىلىمات يۆتكىلىۋاتقان ۋەزىيەتتە، تارقاقلاشقان ھەرىكەت ئەندىزىسى مەغلۇبىيەتكە ئېلىپ بارىدۇ. مۇھاجىرەتتىكى پۈتۈن تەشكىلاتلار چوقۇم يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئېھتىياجىغا ماس كېلىدىغان، بىر يەڭدىن باش چىقىرىدىغان ۋە خەلقئارا سەھنىدە دۆلەت سەۋىيەسىدە سۆز قىلالايدىغان بىرلىككە كەلگەن ۋەكىللىك ئاپپاراتىنى كۈچەيتىشى زۆرۈر.

يەتتىنچىدىن، تاسادىپىي سىياسىي «قارا ئاققۇ» ۋەقەلىرىگە (Black Swan Events) قارشى جىددىي تاقابىل تۇرۇش لايىھەسى تەييارلاش. خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ سىرتى قانچە قۇدرەتلىك كۆرۈنسىمۇ، ئىچكى جەھەتتە قېرىلىشىش، ئىقتىسادىي چېكىنىش ۋە مۇستەبىت تۈزۈم زىددىيەتلىرى سەۋەبىدىن ئۇزۇن مۇددەت تۇرالمايدۇ. خىتاي ھاكىمىيىتى گۇمران بولغان ياكى ئاجىزلاشقان تۇيۇقسىز ۋەزىيەتتە، شەرقىي تۈركىستاندا قانداق قىلىپ ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت قۇرۇش، چېگرانى كونترول قىلىش ۋە خەلقئارا ئىتتىپاقداشلارنىڭ كاپالىتىنى ئېلىش توغرىسىدا ھازىردىن باشلاپ مەخپىي ۋە ئاشكارا دۆلەت پىلانلىرى ھازىرلىنىشى شەرت.

سەككىزىنچىدىن، مۇھاجىرەتتىكى خەلقىمىزنىڭ ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى ئاشۇرۇش. دۇنيا سىياسىتىدە ئىقتىسادىي كۈچكە ئىگە بولمىغان ھەر قانداق بىر داۋانىڭ تەسىر دائىرىسى چەكلىك بولىدۇ. يەھۇدىي جامائىتىنىڭ تارىخى تەجرىبىسىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، دىياسپورادىكى مىللەتنىڭ ئىقتىسادىي كۈچى مىللىي مۇستەقىللىقنىڭ جان تومۇرى. ياش ئەۋلادلارنى يۇقىرى تېخنىكا، خەلقئارا قانۇن ۋە سىياسىي-ئىقتىساد ساھەلىرىگە سەپەرۋەر قىلىپ، سىياسىي لوبىچىلىقنىڭ ئىقتىسادىي تايانچىسىنى قۇرۇپ چىقىش كېرەك.

توققۇزىنچىدىن، مىللىي مەدەنىيەت ۋە تىلنى قوغداش يالغۇز مائارىپ مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى سىياسىي ھايات-ماماتلىق جەڭ دەپ تونۇلۇشى كېرەك. خىتاي پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان دىنىي، مىللىي كىملىكنى، مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلار سىستېمىلىق مائارىپ ئاپپاراتلىرى ۋە رەقەملىك سۇپىلار ئارقىلىق كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈپ بېرىشى كېرەك. تىل ۋە ئېتىقادنىڭ ساقلىنىپ قېلىشى كەلگۈسى مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇلۇشىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق مەنىۋى كاپالىتىدۇر. دۇنيانىڭ قايسى قۇتۇپقا يۆتكىلىشىدىن قەتئىينەزەر، بىزنىڭ سىستېمىلىق تەييارلىقىمىز بىزنى قۇتۇلدۇرىدىغان ئاچقۇچتۇر.

ئونىنچىدىن، ئىنسانىي قەدىر-قىممەت ۋە ئادالەتنىڭ تەلىپى سۈپىتىدە، جازا لاگېرلىرىدا ۋە قاراڭغۇ تۈرمىلەردە ناھەق تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان ۋىجدان مەھبۇسلىرىنى ۋە سىياسىي تۇتقۇنلارنى قۇتقۇزۇش، كۈرەشنىڭ ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مۇھىم كۈنتەرتىپكە ئايلاندۇرۇلۇشى كېرەك. بۇ قېرىنداشلىرىمىزنىڭ جىسمانىي ۋە مەنىۋى ئەركىنلىكىگە قايتىدىن ئېرىشىشى ئۈچۈن، خەلقئارالىق دىپلوماتىيەلىك بېسىم مېخانىزملىرى ئەڭ كەسكىن شەكىلدە ئىشقا سېلىنىشى لازىم. ئۇلارنىڭ ئەركىنلىكى پەقەت بىر قۇتقۇزۇش ھەرىكىتىلا بولۇپ قالماي، بەلكى مىللىتىمىزنىڭ ئىرادىسى ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش كۈچىنىڭ مۇتلەق غەلىبىسى سۈپىتىدە كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى شەرت.

خۇلاسە

يۇقىرىدىكى ئانالىزلارنى يىغىنچاقلىغاندا، يەرشارىنىڭ ماكرولۇق سىياسىي مەنزىرىسى بىر قۇتۇبلۇق غەرب ھۆكۈمرانلىقىدىن، تېخىمۇ مۇرەككەپ، تۇراقسىز ۋە رىقابەتكە تولغان كۆپ قۇتۇپلۇق ياكى ئىككى قۇتۇپلۇق ئۆتكۈنچى باسقۇچقا يۈزلەنمەكتە. بۇ تارىخىي ئۆزگىرىش، خىتاي دۆلىتىگە خەلقئارا لىبېرال تەرتىپنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئۆزىنىڭ مۇستەبىت قىممەت قاراشلىرى ۋە دۆلەت كاپىتالىزمىغا تايانغان يېڭى بىر دۇنيا قۇرۇلمىسى (تيەنشيا تەرتىپى) نى بەرپا قىلىشقا پۇرسەت يارىتىپ بەردى. خىتاينىڭ بۇ غايىسى، ئىنسانىيەت ئۈچۈن دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق خىرىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى مۇستەملىكە ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن پۈتۈنلەي مەۋجۇتلۇقتىن يوقىلىش تەھدىتىنى ئېلىپ كەلدى.

بىراق، سىياسىي تارىخنىڭ قانۇنىيىتى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ھەر قانداق ئىمپېرىيە ئۆزىنىڭ سىرتقى كېڭەيمىچىلىكىدىكى ئاشقۇنلۇقى ۋە ئىچكى قىسىمدىكى قۇرۇلمىلىق زىددىيەتلىرى (دېموگرافىيەلىك چېكىنىش، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنىڭ ناچارلىشىشى ۋە سىياسىي مۇستەبىتلىكنىڭ چەككىچە يېتىشى) تۈپەيلىدىن ئاخىرىدا تارىخىي كىرىزىسقا دۇچ كېلىدۇ. خىتاينىڭ ئاتالمىش يېڭى دۇنيا تەرتىپى بىر مۇستەھكەم قورغان ئەمەس، بەلكى ئۇ غەرب دۇنياسىنىڭ ۋە يەرشارىدىكى باشقا كۈچلەرنىڭ تاقابىل تۇرۇشى ئىچىدە كۈنسېرى مۇقىمسىزلاشماقتا.

شەرقىي تۈركىستان داۋاسى ۋە خەلقىمىز دۇچ كېلىۋاتقان نۆۋەتتىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق پەقەت بىر ئىچكى سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى بۈيۈك دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك سىستېما رىقابىتىنىڭ، شۇنداقلا خىتاينىڭ ياۋروئاسىيا زېمىنىنى كونترول قىلىشتىكى گېئو-سىياسىي ئېھتىياجىنىڭ بىۋاسىتە ئىنكاسىدۇر. شۇڭلاشقا، بىزنىڭ سىياسىي ھەرىكەتلىرىمىز ۋە مىللىي ئازادلىق ئىستراتېگىيەمىز دەل مۇشۇ خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئۆزگىرىش رىتىمى بىلەن تەڭ قەدەمدە، ۋە ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئىلمىي ۋە ئالدىن كۆرەرلىك بىلەن پىلانلىنىشى شەرت.

دۇنيانىڭ غەرب باشچىلىقىدىن پارچىلىنىپ چىقىشى يېڭىچە تارىخىي كىرىزىسلارنى ئېلىپ كېلىش بىلەن بىرگە، كۆپ يۆنىلىشلىك دىپلوماتىيە، يېڭى ئىتتىپاقداشلارنى تېپىش ۋە دۇنياۋى بۇرۇلۇشلاردىن پايدىلىنىپ ۋەتەننىڭ ئازادلىقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈنمۇ مىسلىسىز پۇرسەتلەرنى تۇغدۇرىدۇ. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر رەھىمسىز رېئالىزم ئۈستىگە قۇرۇلغان. شۇڭا، مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلار سىستېمىلىق، كەسپىي ۋە زامانىۋىلاشقان سىياسىي ئاپپاراتقا، ئويغانغان ۋە بىرلىككە كەلگەن مىللىي ئىرادىگە تايانغاندىلا، ئاندىن بۇ تارىخىي قاينامدا ئەزىز ۋەتىنىنى قايتۇرۇپ كېلىش ئۇلۇغ نىشانىغا يېتەلەيدۇ.

مەنبەلەر:

[1]        Lake, D. A. (2026). The End of the Liberal International Order? Globalization, Deep Contestation, and the Future. The Chinese Journal of International Politics, 19(1), 10–24.

[2]        Dahiya, K., & Kumar, P. (2024). Global Power Shifts: Understanding the Changing World Order. ShodhKosh: Journal of Visual and Performing Arts, 5(5), 1564-1569.

[3]        Masuda, M. (2023). China and the Liberal International Order: Decreasing Affinity, Seeking Primacy. Security & Strategy, Volume 3.

[4]        Coelho, D. R. (2025). A Fractured World and the Collapse of the Liberal Order. CEBRI-Journal, Year 4, No. 14 (Abr-Jun): 145-162.

[5]        Xing, L., & Bernal-Meza, R. (2021). China-US rivalry: a new Cold War or capitalism’s intra-core competition? Revista Brasileira de Política Internacional, 64(1).

[6]        Shah, S. A. A., Sanaullah, & Rab, H. A. (2025). Re-examining Multi-polarity as a concept & as a practical reality: Scrutinizing the Rise of Emerging Powers and the world order. The Regional Tribune, 4(1), 97-108.

[7]        Defense Priorities. (2025). Spheres of influence in a multipolar world. Defense Priorities Foundation.

[8]        Bremmer, I., & Kupchan, C. (2025). Top Risks 2025: The G-Zero wins. Eurasia Group.

[9]        Schweller, R. L. (2026). An Emerging World that Defies Historical Analogies. In Broken Cycle, Cambridge University Press.

[10]      Rudd, K. (2022). The Avoidable War: The Dangers of A Catastrophic Conflict Between The US and Xi Jinping’s China. PublicAffairs.

[11]       Masuda, M. (2023). China and the Liberal International Order: Decreasing Affinity, Seeking Primacy. Security & Strategy, Volume 3.

[12]      Xiong, H., Peterson, D. A., & Braumoeller, B. F. (2024). Reconceptualizing International Order: Contemporary Chinese Theories and Their Contributions to Global IR. International Organization.

[13]      Qin, Y. (2012). Culture and global thought: Chinese international theory in the making. Revista CIDOB d’Afers Internacionals, n.100, 67-90.

[14]      Vinjamuri, L. (ed.) et al. (2025). Competing visions of international order: Responses to US power in a fracturing world. Research Paper, Chatham House.

[15]      Rudd, K. (2022). The Avoidable War: The Dangers of A Catastrophic Conflict Between The US and Xi Jinping’s China. PublicAffairs.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.