ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
كىرىش سۆز
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاينىڭ 2026-يىلى 3-ئاينىڭ 5-كۈنى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىدا ئېلان قىلغان 15-بەش يىللىق پىلانىنىڭ لايىھەسى، پەقەت بىر دۆلەتنىڭ كەلگۈسى بەش يىللىق ئىقتىسادىي تەرەققىيات يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان ئادەتتىكى بىر ھۆججەت بولۇپلا قالماي، بەلكى 21-ئەسىردىكى يەرشارىۋى رىقابەتنىڭ ماھىيىتىنى، بولۇپمۇ خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنىڭ يېڭى پەللىگە كۆتۈرۈلگەنلىكىنى نامايان قىلىدىغان بىر ئىستراتېگىيەلىك خىتابنامىدۇر [1]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەزكۇر پىلان خىتاينىڭ 2035-يىلىغىچە «سوتسىيالىستىك زامانىۋىلىشىش» نى ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇش نىشانى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە بىر كۆۋرۈك ھېسابلىنىدۇ [2]، [3].
نۆۋەتتە خىتاي دۇچ كېلىۋاتقان خەلقئارالىق ۋە ئىچكى ۋەزىيەت ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، خىتاي رەھبەرلىكى بۇنى «ئەسىردە كۆرۈلۈپ باقمىغان زور ئۆزگىرىش» دەپ ئاتايدۇ [3]. بۇ مەزگىل دۇنيا مىقياسىدا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مۇقىمسىزلىق كۈچەيگەن، شۇنداقلا خىتاينىڭ ئىچكى قىسمىدا نوپۇسنىڭ قېرىلىشىشى، ئۆي-مۈلۈك بازىرىدىكى كاساتچىلىق قاتارلىق قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر گەۋدىلەنگەن بىر دەۋرگە توغرا كېلىدۇ [4]،[5].
ئالدىنقى 14-بەش يىللىق پىلان (2021-2025) مەزگىلىدە، خىتاي ئاساسلىقى تاشقى زەربىلەرگە تاقابىل تۇرۇش ۋە يەرشارىۋى كىرىزىسلارنى پەسەيتىشكە ئەھمىيەت بەرگەن بولسا، بۇ قېتىمقى پىلاننىڭ يادروسى «تېخنىكىدا ئۆزىگە تايىنىش ۋە ئۆزىنى قۇدرەت تاپقۇزۇش» بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ تېخنىكا قامالىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ، كەلگۈسىدىكى يۇقىرى تېخنىكا ساھەلىرىدە ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى تالىشىشتىكى قەتئىي ئىرادىسىنى ۋە جىددىي تەقەززالىقىنى تولۇق ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ [5]، [6]. مەزكۇر پىلاننى تۈزۈش جەريانىمۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزمىدىكى بىر قىسىم يېڭىلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، تور سۇپىلىرى ئارقىلىق خەلق ئاممىسىدىن 3 مىليون 100 مىڭدىن ئارتۇق پىكىر-تەكلىپ توپلانغان ۋە بۇنىڭ ئىچىدىن 1500 دىن ئارتۇقى رەسمىي ھۆججەتكە كىرگۈزۈلگەن [1]. بۇ خىل ۋاسىتە ئارقىلىق، ھۆكۈمەت ئىقتىسادىي ئۆتكۈنچى مەزگىلدىكى جەمئىيەت بېسىمىنى يېنىكلىتىپ، دۆلەتنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ئۈچۈن ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىشنى كۆزلىگەن.
بۇ ماقالە مەزكۇر پىلاندا ئوتتۇرىغا قويۇلغان مۇھىم نۇقتىلارنى چوڭقۇرلاپ تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ بۇ چوڭ پىلانىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلەرنى، دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلارنى ۋە ئۇنىڭ دۇنياغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى كۆپ قاتلاملىق مۇھاكىمە قىلىدۇ.
II. ئىقتىسادىي نىشانلار ۋە قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر
15-بەش يىللىق پىلاندا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ گەۋدىلىك ئىقتىسادىي ئالاھىدىلىك، ھۆكۈمەتنىڭ ئىقتىسادىي ئېشىش سۈرئىتىدىن بەكرەك ئېشىش سۈپىتىگە ئەھمىيەت بېرىشىدۇر. 2026-يىلى ئۈچۈن بەلگىلەنگەن مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ ئېشىش نىشانى %4.5 تىن %5 گىچە قىلىپ بېكىتىلگەن بولۇپ، بۇ خىتاي ئىقتىسادى دۇچ كېلىۋاتقان قۇرۇلمىلىق بېسىملارنى رېئاللىققا ئۇيغۇن ھالدا ئېتىراپ قىلغانلىقنىڭ ئىپادىسىدۇر [7]، [8].
بۇ پىلان مەزگىلىدە، خىتاي ھۆكۈمىتى پۈتۈن بەش يىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان مۇتلەق ۋە قاتتىق بىر ئىقتىسادىي ئېشىش رەقىمىنى بېكىتمەستىن، بەلكى يىللىق ئەمەلىي ئەھۋالغا ئاساسەن تەڭشەش ئېلىپ بېرىش مېخانىزمىنى قوللانغان [9]. بۇ خىل يۇمشاق نىشان بەلگىلەش ئۇسۇلى سىياسەت تۈزگۈچىلەرگە قەرزگە تايىنىپ سۈنئىي ئېشىش پەيدا قىلىش بېسىمىنى يېنىكلىتىپ، تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش ۋە قۇرۇلمىلىق ئىسلاھاتلارغا ئەھمىيەت بېرىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ [10].
ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنى تەڭشەشتىكى يەنە بىر مۇھىم تېما، ئىچكى ئېھتىياج ۋە ئىستېمالنى كېڭەيتىشتۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى ئاھالىلەرنىڭ ئىستېمالىنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدىكى ئىگىلەيدىغان نىسبىتىنى نۆۋەتتىكى تەخمىنەن %40 تىن 2030-يىلىغا بارغاندا %45 كە ئۆرلىتىشنى نىشان قىلغان [8]. ئىستېمالنى ئىقتىسادنىڭ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىگە ئايلاندۇرۇش ئۇزۇندىن بۇيان تەشەببۇس قىلىنىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ قېتىمقى پىلاندا تېخىمۇ جىددىي بىر ۋەزىپە سۈپىتىدە كۈنتەرتىپكە كەلگەن [10]. بىراق شۇنى دىققەتتە تۇتۇش كېرەككى، خىتاي رەھبەرلىكى غەربچە پاسوندىكى «پاراۋانلىق دۆلىتى» قۇرۇشتىن يەنىلا ئېھتىيات قىلىدۇ. ئۇلار بىۋاسىتە پۇل تارقىتىش ئارقىلىق ئىستېمالنى غىدىقلاشنىڭ ئورنىغا، ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنى ئاشۇرۇش ۋە يۇقىرى مائاشلىق كەسىپلەرنى يارىتىش ئارقىلىق ئاھالىلەرنىڭ كىرىمىنى ئۆستۈرۈشنى كۆزلەيدۇ [3]. بۇ، خىتاينىڭ خەلق پاراۋانلىقى سىياسىتىنىڭ ماھىيەتتە ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلمىسىغا باغلانغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ.
شەھەرلىشىش تەرەققىياتى داۋاملىق ئىقتىسادىي پىلاننىڭ مۇھىم بىر قىسمى قىلىنغان بولۇپ، 2030-يىلىغا بارغاندا شەھەرلىشىش نىسبىتىنى %70 كە يەتكۈزۈش نىشان قىلىنغان [8]. شەھەر ۋە يېزا ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى كىچىكلىتىش ئۈچۈن ھۆكۈمەت يېزا ئاھالىسىگە شەھەرلەردە نوپۇسقا ئېلىنىش ۋە ئاساسىي ئاممىۋى مۇلازىمەتلەردىن تەڭ بەھرىمەن بولۇش ھوقۇقىنى كېڭەيتىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ئىشقا ئورۇنلىشىش مەسىلىسى، خۇسۇسەن ياشلار ۋە ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەنلەرنىڭ ئىشسىزلىقىنى ھەل قىلىش پىلاننىڭ ئەڭ جىددىي نۇقتىلىرىدىن بىرىدۇر. پىلاندا يىلدا شەھەر-بازارلاردا يېڭىدىن 12 مىليون ئىش ئورنى يارىتىش ۋە ئىشسىزلىق نىسبىتىنى تەخمىنەن %5.5 ئەتراپىدا تىزگىنلەش ئوتتۇرىغا قويۇلغان [7]، [8]. ھەر يىلى تەخمىنەن 12 مىليون ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىسىنىڭ جەمئىيەتكە قەدەم قويۇشى ھۆكۈمەتكە غايەت زور بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە.
ئىقتىسادىي سىياسەتتىكى يەنە بىر يېڭىلىق، قېرىلىشىۋاتقان نوپۇسقا يۈزلەنگەن «كۈمۈش چاچلىقلار ئىقتىسادى» نى راۋاجلاندۇرۇش ئىستراتېگىيەسىدۇر. 2025-يىلى 60 ياشتىن ئاشقانلار نوپۇسنىڭ %24 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلىگەن بولۇپ، ھۆكۈمەت بۇنى بىر تەرەپتىن قىيىنچىلىق، يەنە بىر تەرەپتىن تېببىي ساغلاملىق، كۈتۈنۈش ۋە سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياردەم بېرىش كەسىپلىرى ئۈچۈن يېڭى ئىقتىسادىي ئېشىش نۇقتىسى دەپ قارايدۇ [11]. بۇ ساھەنىڭ بازىرى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تىرىليون دوللارلىق كۆلەمگە يېتىشى مۆلچەرلەنمەكتە. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پىلاندا «مەملىكەت بويىچە بىر تۇتۇش بازار» قۇرۇش كۈچلۈك تەكىتلەنگەن. بۇ، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئارىسىدىكى رايون خاراكتېرلىك قوغدىغۇچىلىقنى بىكار قىلىش، ئەمگەك، كاپىتال، ئېنېرگىيە ۋە تېخنىكا ئامىللىرىنىڭ مەملىكەت مىقياسىدا ئەركىن يۆتكىلىشىگە كاپالەتلىك قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [10]. بۇ قۇرۇلمىلىق ئىسلاھاتلار خىتاينىڭ ماكرو ئىقتىسادنى باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى تېخىمۇ مەركەزلەشتۈرىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
III. پەن-تېخنىكىدا ئۆزىگە تايىنىش ۋە «يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى»
15-بەش يىللىق پىلان خىتاينىڭ تېخنىكا ئىستراتېگىيەسىدە بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. ئىلگىرىكى پىلانلاردا «يېڭىلىق يارىتىش» بىرىنچى ئورۇنغا قويۇلغان بولسا، بۇ قېتىمقى پىلاندا بۇ تەرتىپ ئۆزگەرتىلىپ، «ئىلغار ياسىمىچىلىقنى ئاساس قىلغان زامانىۋى سانائەت سىستېمىسىنى قۇرۇش» بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتكەن [2]، [6]. بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، خىتاينىڭ دىققىتى نوقۇل تېخنىكا كەشىپ قىلىشتىن، شۇ تېخنىكىلارنى سانائەتكە تەتبىقلاپ رېئال ئىقتىسادىي ئۈنۈمگە ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىككە ئايلاندۇرۇشقا مەركەزلەشكەن. بۇ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشنىڭ يادرولۇق ئۇقۇمى خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» (New Quality Productive Forces) دۇر [2]، [3]. بۇ ئاتالغۇ ئەنئەنىۋى ئەرزان ئەمگەك كۈچى ۋە زور مىقداردىكى مەبلەغ سېلىشقا تايىنىدىغان ئېشىش ئەندىزىسىدىن ۋاز كېچىپ، سۈنئىي ئەقىل، چوڭ سانلىق مەلۇمات، ۋە بۇلۇت ھېسابلاش قاتارلىق ئىلغار تېخنىكىلارنى ئىشلىتىپ ئۇنىۋېرسال ئۈنۈمنى ئاشۇرۇشنى كۆرسىتىدۇ [6].
پەن-تېخنىكىغا سېلىنىدىغان مەبلەغ داۋاملىق كۆپەيتىلىدۇ. ھۆكۈمەت تەتقىقات ۋە ئېچىش (R&D) خىراجىتىنى ھەر يىلى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن %7 تىن كۆپرەك ئاشۇرۇشنى پىلانلىغان [8]. گەرچە بۇ سۈرئەت ئالدىنقى بەش يىللىقتىكى %10 تىن تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ، ئەمما مەبلەغنىڭ سۈپىتى ۋە ئاساسىي تەتقىقاتقا بېرىلىدىغان سېلىشتۇرما نىسبىتى زور دەرىجىدە يۇقىرى كۆتۈرۈلىدۇ [3].
پىلاندىكى ئەڭ دىققەت تارتىدىغان يېڭىلىقلارنىڭ بىرى «سۈنئىي ئەقىل +» (AI+) تەشەببۇسىدۇر [12]. خىتاي پەقەتلا سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى تەتقىق قىلىش بىلەن چەكلىنىپ قالماي، ئۇنى ياسىمىچىلىق، ئېنېرگىيە، پۇل-مۇئامىلە، داۋالاش ۋە دۆلەتنى ئىدارە قىلىش ساھەلىرىگە سىڭدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان. مۆلچەرلەرگە قارىغاندا، 2027-يىلىغا بارغاندا ئاساسلىق ساھەلەردە سۈنئىي ئەقىل تېرمىناللىرىنىڭ ئومۇملىشىش نىسبىتى %70 تىن ئاشىدىكەن. ئامېرىكا ئىلغار تىل مودېللىرىنى ياساشتا ئالدىدا مېڭىۋاتقان بولسا، خىتاي بۇ تېخنىكىلارنى تېز سۈرئەتتە ئىجتىمائىي ۋە سانائەت ساھەسىگە تەتبىقلاپ كەڭ كۆلەمدە ئومۇملاشتۇرۇش جەھەتتە ئۈستۈنلۈك تالىشىدۇ [12].
ئامېرىكانىڭ يۇقىرى تېخنىكا، خۇسۇسەن يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (ئۆزەك) ۋە سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى ئېكسپورت چەكلىمىلىرى، خىتاينىڭ بۇ پىلانىنىڭ يەنە بىر ئاساسىي تۈرتكىسىدۇر [6]. خىتاي 15-بەش يىللىق پىلاندا يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، سانائەت ئانا ماشىنىلىرى (يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى ماشىنا سايمانلىرى) ۋە بىيولوگىيەلىك ياسىمىچىلىق قاتارلىق سەزگۈر ساھەلەردە «ئادەتتىن تاشقىرى تەدبىرلەر» نى قوللىنىپ، چەت ئەلگە بېقىنمايدىغان مۇستەقىل تەمىنلەش زەنجىرى بەرپا قىلىشنى قەتئىي نىشان قىلغان [6]. بۇ مۇستەقىل سىستېمىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن، خىتاي «يېڭىچە پۈتۈن دۆلەت تۈزۈلمىسى» نى تەرغىب قىلىۋاتىدۇ [10]. بۇ سىستېما ھۆكۈمەتنىڭ كاپىتال مەبلەغلىرى، مەسىلەن دۆلەتلىك سىياسەت خاراكتېرلىك فوندلارنى ئىشلىتىپ يېڭى گۈللىنىۋاتقان كارخانىلارنى يۆلەشنى، شۇنداقلا ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم تۈرلەردە بايلىقلارنى مەركەزلىك سەپلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى تەرەققىيات پەقەت قاتتىق دېتال ۋە يۇمشاق دېتاللاردىلا ئەمەس، بەلكى ئۇچۇر ۋە سانلىق مەلۇماتلارنى باشقۇرۇش مېخانىزمىدىمۇ كۆرۈلىدۇ. پىلاندا يېڭىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «رەقەملىك خىتاي تەشەببۇسى» ئارقىلىق سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئامىلى سۈپىتىدىكى رولى بېكىتىلگەن ھەمدە دۆلەت دەرىجىلىك بىر تۇتۇش ھېسابلاش كۈچى تورىنى بەرپا قىلىش تەكىتلەنگەن. رەقەملىك ئىقتىسادنىڭ GDP دىكى نىسبىتىنى %12.5 كە كۆتۈرۈش نىشانى بۇنىڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر [8].
يۇقىرى تېخنىكا ئىختىساسلىقلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ساقلاپ قېلىش بۇ ئىستراتېگىيەلەرنىڭ كاپالىتى سۈپىتىدە دۆلەتنىڭ ئەڭ ئالىي نىشانلىرى قاتارىغا كۆتۈرۈلگەن. مائارىپ، پەن-تېخنىكا ۋە ئادەم كۈچى بايلىقىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈپ تەرەققىي قىلدۇرۇش پىلانلانغان بولۇپ، ھۆكۈمەت دۇنياۋى تەسىر كۈچكە ئىگە تەتقىقات مەركەزلىرىنى قۇرۇپ چىقىشنى ئۈمىد قىلىدۇ [3].
خىتاي يەنە تۇنجى قېتىم «يۇقىرى ماھارەتلىك ئىختىساسلىقلار ئۈچۈن كۆچمەنلەر سىستېمىسى» (ئىختىساسلىقلارنى كىرگۈزۈش تۈزۈمى) نى ئورنىتىش نىشانىنى رەسمىي ئوتتۇرىغا قويۇپ، پۈتۈن دۇنيادىكى سەرخىل تېخنىكلارنى خىتايغا جەلپ قىلىش قەدىمىنى تېزلەتكەن [3]. بۇ، ئامېرىكانىڭ تېخنىكا ئىختىساسلىقلىرىغا قويغان چەكلىمىلىرىگە قارشى بىر ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەتتۇر.
تېخنىكا ساھەسىدىكى باشقۇرغۇچىلارنىڭ سىياسىي ساپاسىغا قارىتا، خىتاي رەھبەرلىكى كادىرلارنىڭ ھەم سىياسىي جەھەتتىن ئىشەنچلىك («قىزىل») ھەم تېخنىكا جەھەتتىن پىششىق («مۇتەخەسسىس») بولۇشىنى تەلەپ قىلماقتا [5]. نۆۋەتتە 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتقا سايلانغانلارنىڭ ئۈچتىن بىر قىسمىدىن كۆپرەكى پەن-تېخنىكا ئارقا كۆرۈنۈشىگە ئىگە بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ تېخنىكا ئەمەلدارلىرى تەرىپىدىن ئىدارە قىلىنىش دەۋرىگە كىرگەنلىكىنىڭ روشەن ئالامىتىدۇر.
IV. يېشىل تەرەققىيات ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى
«گۈزەل خىتاي» قۇرۇلۇشى ۋە يېشىل تەرەققىيات 15-بەش يىللىق پىلاننىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى قىلىپ بەلگىلەنگەن. خىتاي 2030-يىلىغىچە كاربون قويۇپ بېرىش مىقدارىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش (كاربون چوققىسى) ۋە 2060-يىلىغىچە كاربون نېيتراللىقىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋەدىسىگە ئەمەل قىلىدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم جاكارلىدى [13]. 2026-يىلىدىن 2030-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) دىكى بىرلىككە توغرا كېلىدىغان كاربون ئوكسىدى مىقدارىنى جەمئىي %17 تۆۋەنلىتىش ۋە ئاساسىي ئېنېرگىيە ئىستېمالىدا كۈلسىز ئېنېرگىيە (قايتا تىرىلدۈرۈشكىمۇ بولىدىغان ئېنېرگىيە) نىڭ نىسبىتىنى %21.7 كە يەتكۈزۈش نىشان قىلىندى [13].
مۇھىم بىر سىياسەت ئۆزگىرىشى شۇكى، خىتاي ئىلگىرىكى پەقەت ئېنېرگىيە ئىستېمالىنىڭ ئومۇمىي مىقدارى ۋە كۈچلۈكلۈكىنى تىزگىنلەش تۈزۈمىدىن، ئەمدىلىكتە «كاربون قويۇپ بېرىش مىقدارى ۋە كۈچلۈكلۈكىنى قوش تىزگىنلەش» (كاربون قوش تىزگىنلەش) مېخانىزمىغا ئۆتتى [14]. بۇ ئىسلاھات، ئېنېرگىيە ئىشلىتىش ئۈنۈمىنى ئۆستۈرۈش بىلەن بىرگە، پاكىز ۋە قايتا تىرىلدۈرۈشكىمۇ بولىدىغان ئېنېرگىيەنى كەڭ كۆلەمدە قوللىنىشنى رىغبەتلەندۈرۈپ، ئىقتىسادىي ئېشىشقا تېخىمۇ چوڭ بوشلۇق قالدۇرىدۇ. شۇنداقتىمۇ، خىتاي ئۆزىنىڭ يېشىل ئارزۇسى بىلەن رېئاللىقتىكى «كۆمۈرگە تايىنىش» ھەقىقىتى ئارىسىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتكە يۈزلەنمەكتە [14]. گەرچە كاربون نىشانى قەتئىي بولسىمۇ، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى جەھەتتە خىتاي يەنىلا كۆمۈرنى ئۆزىنىڭ «ئىشەنچلىك زاپىسى» دەپ قارايدۇ. ئۆتكەن يىللاردا كۆرۈلگەن توك توختاش ۋە ئېنېرگىيە يېتىشمەسلىك كىرىزىسلىرىدىن ساۋاق ئالغان خىتاي ھۆكۈمىتى، پاكىز ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش سۈرئىتىنى كونترول قىلىپ، قېزىلما بايلىقلارنى ئاستا-ئاستا ۋە ئۆلچەملىك قىسقارتىشنى تەكىتلەۋاتىدۇ [14]. يەنى تەرەققىيات پىلانىدا مۇھىت سىياسىتى بىلەن دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ كەتكەن [14].
يېشىل ئېنېرگىيە سانائىتى، يەنى قۇياش ئېنېرگىيەسى، شامال ئېنېرگىيەسى باتارىيەسى ۋە توكلۇق ئاپتوموبىللار (EV) خىتاينىڭ سانائەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە دۇنيا بازىرىدىكى ئەۋزەللىكىنى گەۋدىلەندۈرىدىغان ئاچقۇچلۇق ساھەلەر بولۇپ قالدى [15]. خىتاي بۇ ساھەدە دۇنيا مىقياسىدا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرۇۋاتقان بولۇپ، 15-بەش يىللىق پىلان مەزگىلىدە بۇ تېخنىكىلارنى يەرشارى مىقياسىدا ئۆلچەمگە ئايلاندۇرۇشنى ئۈمىد قىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ ساھەلەردىكى ھەددىدىن زىيادە مەھسۇلات ئېشىپ كېتىش (ئارتۇق سىغىم) مەسىلىسىمۇ دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارالىق بازارلاردا يېڭى رىقابەتلەرنى پەيدا قىلماقتا [15].
خىتاينىڭ يېشىل تەرەققىياتى يەنە دۆلەت ئىچىدىكى ئۇل ئەسلىھەلەرنى رەقەملەشتۈرۈش بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن. ئېلېكتىر تورىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئۈچۈن 2026-يىلىدىن 2030-يىلىغىچە 15 تىن ئارتۇق دەرىجىدىن تاشقىرى يۇقىرى بېسىملىق توك يەتكۈزۈش لىنىيەسىنى قۇرۇپ چىقىشنى پىلانلىغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق غەربتىكى چۆللۈكلەردىن ئىشلەپچىقىرىلغان يېشىل توكنى شەرقتىكى تەرەققىي قىلغان شەھەرلەرگە يەتكۈزۈش ئىقتىدارىنى %35 ئاشۇرماقچى. بۇ خىتاينىڭ قايتا تىرىلدۈرۈشكىمۇ بولىدىغان ئېنېرگىيەلەرنى ئۈنۈملۈك قوبۇل قىلىش ئىقتىدارىنى زورايتىدۇ. ئېنېرگىيە ۋە يېشىل تەرەققىيات قەدىمىگە ئەگىشىپ، خىتاينىڭ يەرشارىۋى بايلىق ۋە مىنېرال ماددىلارنى زاپاس ساقلاش ئىستراتېگىيەسىمۇ يېڭى بىر باسقۇچقا كىردى. غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يېشىل ئېنېرگىيە ئۆتۈشكە كېرەكلىك بولغان لىتىي، كوبالىت قاتارلىق مىنېرال ماددىلارغا بولغان ئېھتىياجىنىڭ ئېشىشىغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي پىلانلىق ھالدا دۇنيا بازىرىدىن زور مىقداردىكى ئېنېرگىيە، ئاشلىق ۋە ئاچقۇچلۇق مېتاللارنى سېتىۋېلىپ زاپاس ساقلىماقتا [16]. خىتاينىڭ بۇ ھەرىكىتى، تاشقى كىرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇشتىكى بىر قورغان سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ.
زاپاس ساقلاش سىياسىتى خىتاي ئۈچۈن پەقەت تەمىنات كاپالىتىلا بولماستىن، بەلكى يەرشارى مىقياسىدا باھاغا تەسىر كۆرسىتىش ۋە گېئوسىياسىي رىقابەتتە «بازارنى كونترول قىلىش» كۈچىگە ئېرىشىشنىڭ ۋاسىتىسىدۇر [16]. 15-بەش يىللىق پىلان، خىتاينىڭ بۇ خىل مۇداپىئە خاراكتېرلىك زاپاسلاش قۇرۇلمىسىنى يەنىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈپ، خەلقئارالىق ئېمبارگولار يۈز بەرگەن تەقدىردىمۇ دۆلەتنىڭ نورمال تىجارىتىنى مەلۇم ۋاقىت مەزگىلىگىچە داۋاملاشتۇرالايدىغان دەرىجىگە يەتكۈزۈشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ مەزگىلدە قەرەللىك ئېكولوگىيەلىك سىستېما تۈزۈلمىسى يەنىمۇ كۈچەيتىلىدۇ. مىللىي باغچىلار سىستېمىسىنى كېڭەيتىش، چۆللىشىشنى تىزگىنلەش ئۈچۈن غەربىي، شىمالىي، شەرقىي شىمال رايونلىرىدىكى ئىھاتە ئورمىنى قۇرۇلۇشلىرىنى داۋاملاشتۇرۇش، ھەمدە چاڭجياڭنىڭ ئون يىللىق بېلىق تۇتۇش چەكلىمىسى قاتارلىق مۇھىت ئاسراش تۈرلىرى قاتتىق ئىجرا قىلىنىدۇ [17].
ئومۇمەن، خىتاينىڭ بۇ دەۋردىكى يېشىل تەرەققىيات پىلانى، دۆلەتنىڭ خەلقئارالىق ئىقلىم ئۆزگىرىشى ۋەدىسىگە ۋاپا قىلىش بىلەن دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇشنى ئىنتايىن ئىنچىكە ۋە مۇرەككەپ بىر شەكىلدە بىرلەشتۈرگەن. بۇنىڭ ئارقىلىق ئۇلار، يېشىل تېخنىكىنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىر كۈچىنى دۇنياغا يېيىشتىكى ئاساسلىق ۋاسىتە قىلىشنى مەقسەت قىلماقتا [13].
V. تاشقى سىياسەت ۋە يەرشارىۋى تەسىر كۈچى
خىتاينىڭ 15-بەش يىللىق پىلانى دۆلەتنىڭ دىپلوماتىيەسى ۋە تاشقى سىياسىتىدە دۇنياغا يۈزلەنگەن ئۆزىگە ئىشەنچىسىنىڭ زور دەرىجىدە ئاشقانلىقىنى ئاشكارىلىدى. 14-بەش يىللىق پىلاندا خىتاي يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش سىستېمىسىغا «ئاكتىپلىق بىلەن قاتنىشىش» نى تەكىتلىگەن بولسا، بۇ قېتىمقى ھۆججەتتە خەلقئارا تەرتىپنى تېخىمۇ ئادىل ۋە مۇۋاپىق يۆنىلىشكە قاراپ «يېتەكلەش» نى ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويدى [18]. بۇ بىر سۆز ئۆزگىرىشى ماھىيەتتە غەرب دۆلەتلىرى باشچىلىقىدىكى دۇنياۋى تەرتىپنىڭ ئورنىغا، خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى يېڭى بىر سىستېمىنى بەرپا قىلىش ئارزۇسىنىڭ نامايەندىسىدۇر [18]. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ مەركىزىي ئوقى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى» قۇرۇش ئىدىيەسىدۇر [19]. خىتاي نۆۋەتتە يەرشارى تەرەققىيات تەشەببۇسى، يەرشارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى ۋە يەرشارى مەدەنىيەت تەشەببۇسىدىن ئىبارەت ئۆزى ياراتقان دىپلوماتىك رامكىلار ئارقىلىق، ئامېرىكا ۋە ياۋروپانىڭ قىممەت قارىشىنى تەرغىب قىلىدىغان ئۇنىۋېرسال قېلىپلارغا قارشى چىقماقتا [19]. بۇ ئارقىلىق مۇتلەق دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنى ھەرقانداق كىشىلىك ھوقۇق ياكى خەلقئارالىق ئارىلىشىشتىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويىدىغان خەلقئارالىق ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ [18].
«بىر بەلباغ بىر يول» ئىستراتېگىيەسى يەنىلا خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئاساسىي قىسمى بولسىمۇ، 15-بەش يىللىق پىلاندا ئۇنىڭ شەكلىدە ئۆزگىرىش بولىدىغانلىقى مۆلچەرلەندى [19]. ئىلگىرىكى غايەت زور كۆلەملىك ۋە يۇقىرى خەتەرلىك قۇرۇلۇشلارنىڭ ئورنىغا، ئەمدىلىكتە «كىچىك ئەمما گۈزەل» بولغان خەلق تۇرمۇشىغا تەۋە قۇرۇلۇشلار، يېشىل تەرەققىيات ۋە رەقەملىك ئىقتىساد تۈرلىرىگە مەركەزلىشىدۇ [19]. بۇ خىل ئۆزگىرىش بىر تەرەپتىن شېرىك دۆلەتلەردىكى قەرز كىرىزىسىنىڭ ئالدىنى ئالسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ پاكىز ئېنېرگىيە مەھسۇلاتلىرىنى تاشقى بازارلارغا سېتىشىغا شارائىت ھازىرلايدۇ [19].
تاشقى سودىدا، خىتاي ئامېرىكا بىلەن بولغان گېئوسىياسىي جىددىيلىك تۈپەيلى تارتىدىغان زىياننى تولۇقلاش ئۈچۈن دۇنيانىڭ جەنۇبىي رايونلىرى، يەنى «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرىگە (ئافرىقا، جەنۇبىي ئامېرىكا، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا) بولغان مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ [18]. ئامېرىكا بازىرىدىكى ئېكسپورت مىقدارىنىڭ چۈشۈپ كېتىشىگە قارىماي، خىتاي 2025-يىلى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىغا قىلغان ئېكسپورتىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرغان بولۇپ، 15-بەش يىللىق پىلاندا بۇ سودا كۆپ مەنبەلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسى تېخىمۇ كۈچەيتىلىدۇ [18]. خىتاي بۇ دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىشىپ، غەربنىڭ بازارلىرىغا تايىنىپ قېلىشتىن قۇتۇلۇشنى كۆزلەيدۇ [18].
تېجەشلىك دۆلەت ئىدارە قىلىش (Economic Statecraft) قابىلىيىتىنى ئاشۇرۇشمۇ بۇ قېتىمقى پىلاندا پەۋقۇلئاددە تەكىتلەنگەن. پىلاندا، يەرشارى مىقياسىدا ئۆزىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغداش ۋە چەت ئەللەرنىڭ «ناھەق جازالىرى، ئارىلىشىشى ۋە ئۇزۇن قوللۇق باشقۇرۇشى» غا قارشى تۇرۇش كۈرىشىنى تېزلىتىش كۆرسىتىلگەن. بۇ خىتاينىڭ خەلقئارالىق جازالارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە قانۇنىي تەدبىرلىرىنى، جۈملىدىن ئېكسپورت كونتروللۇقىنى ئىشقا سېلىشتا تېخىمۇ قاتتىق قول بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدە، خىتاي يۈەنىنىڭ (RMB) خەلقئارالىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش داۋاملىق تەرەققىي قىلدۇرۇلىدۇ. ئامېرىكا دوللىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنى ۋە ئېھتىماللىققا ئىگە بولغان غەربنىڭ پۇل-مۇئامىلە جازالىرىدىن ئۆزىنى قوغداش ئۈچۈن، خىتاي ئۆزىگە تەۋە بولغان، خەۋپ-خەتەرنى كونترول قىلغىلى بولىدىغان چېگرا ھالقىغان خەلق پۇلى پۇل تۆلەش سىستېمىسىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرىدۇ ۋە ئومۇملاشتۇرىدۇ.
«يۇقىرى سەۋىيەلىك سىرتقا ئېچىۋېتىش» پىلاندا ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان يەنە بىر مۇھىم تېما. گەرچە تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئۆزىگە تايىنىشنى تەكىتلىسىمۇ، خىتاي تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان باغلىنىشنى ئۈزۈۋېتىشنى خالىمايدۇ. ئەكسىچە، چەت ئەل مەبلىغىنىڭ ياسىمىچىلىق، مۇلازىمەت، مائارىپ، داۋالاش قاتارلىق ساھەلەرگە كىرىشى ئۈچۈن بازارنى كەڭرەك ئېچىۋېتىش ۋە پاسسىپ تىزىملىكنى (Negative List) ئازايتىشنى ۋەدە قىلماقتا [20]. بۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن دۆلەتلەرگە ئۆز ئالدىغا ۋىزا كەچۈرۈم قىلىش سىياسىتىنى يۈرگۈزۈش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ دۇنيا بىلەن يېقىنلىشىش ئارزۇسىنى نامايان قىلىۋاتىدۇ.
ئەڭ ئاخىرىدا، خىتاي ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچى (Soft Power) نى ئاشۇرۇشقا تېخىمۇ ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىۋاتىدۇ. پىلاندا تۇنجى قېتىم «خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇش ۋە كېڭەيتىش» ئاتالمىسى مەخسۇس بىر تېما سۈپىتىدە قوشۇلغان بولۇپ، بۇ خەلقئارالىق ئالاقە مېخانىزمىنى ياخشىلاش، رايون تەتقىقاتىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، شۇنداقلا دۇنيا خەلقىنىڭ قەلبىدە رەسمىي ئاخبارات ماشىنىسى ۋە يېڭىلىق يارىتىش ئۇسۇللىرى (مەسىلەن، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلار) ئارقىلىق خىتاينىڭ خەلقئارالىق ئوبرازىنى گۈزەللەشتۈرۈشنى كۆرسىتىدۇ [3].
VI. ئىچكى سىياسەت ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى
15-بەش يىللىق پىلاندا، خىتاينىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئەڭ يادرولۇق مەسىلىلەرنىڭ بىرى سۈپىتىدە «ئىچكى يىمىرىلىش» (يەنى مەقسەتسىز ۋە زىيانلىق رىقابەت) نى تىزگىنلەش ئوتتۇرىغا قويۇلغان [6]. يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قارغۇلارچە يۇقىرى تېخنىكىلىق ماركىلارنى قوغلىشىشى ۋە ئاساسسىز ھالدا يېڭى زاۋۇت-كارخانىلارنى قۇرۇپ مەھسۇلات باھاسىنى تۆۋەنگە چۈشۈرۈۋېتىشى (ئارتۇق سىغىم كىرىزىسى) يېڭىلىق يارىتىشنىڭ ماھىيىتىنى بۇزىدۇ دەپ قارالماقتا [6]. شۇڭا، مەركەز بۇ خىل يەرلىك مۇھاپىزەتچىلىكنى يوقىتىش ۋە باج، سېتىۋېلىش قاتارلىق ساھەلەردە يېڭى قۇرۇلمىلىق ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق رىقابەتنىڭ سۈپىتىنى ئۆستۈرۈشنى ئاساسىي نىشان قىلغان.
يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز كىرىزىسى ئىقتىسادىي ۋە ئىچكى مۇقىملىققا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ھۆكۈمەت بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشقا مەجبۇر بولۇۋاتىدۇ [10]. گەرچە مەركىزىي ھۆكۈمەت يەرلىكنىڭ قەرزلىرى ئۈچۈن كەڭ كۆلەمدە «قۇتقۇزۇش» (Bailout) ئېلىپ بېرىشتىن يالتايسىمۇ، ئەمما يەرلىك قەرز قۇرۇلمىسىنى تەڭشەش ۋە قەرز كۆلىمىنى كونترول قىلىشقا قارىتىلغان مېخانىزملار 15-بەش يىللىق پىلاننىڭ ماكرو ئىقتىسادىي مۇقىملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن زۆرۈر شەرت بولۇپ قالدى [10]. مەركەز بايلىق ۋە تۈرلەرنى تەستىقلاش، يېتەكلەش ھوقۇقىنى تېخىمۇ مەركەزلەشتۈرمەكتە [10].
دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى كۈچەيتىش ئىچكى سىياسەتتىكى يەنە بىر گەۋدىلىك تېما بولۇپ، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئېھتىماللىقى بولغان «ئەڭ ناچار ئەھۋاللار»(Worst-case scenarios) غا تاقابىل تۇرۇش كۈچىنى ئاشۇرۇش تەلەپ قىلىنغان [3]ۋە بۇ دائىرىدە ھەربىي ساھەگە بۇ، خىتاينىڭ يېڭى خەۋپسىزلىك سىستېمىسى بەرپا قىلىشىنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، ئىجتىمائىي كونترولنى كۈچەيتىش، ئاممىۋى باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە خەلقنىڭ نازارەت قىلىش يۈزلىنىشىنى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى بىلەن ماسلاشتۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ [3].
ھەربىي قۇرۇلۇش ۋە دۆلەت مۇداپىئەسى پىلاننىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى سۈپىتىدە نامايان بولدى. 2027-يىلى خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنىڭ 100 يىللىقىغا توغرا كېلىدىغان بولۇپ، 15-بەش يىللىق پىلاندا بۇ 100 يىللىق كۈرەش نىشانىنى ئىشقا ئاشۇرۇش مۇقەررەر تەكىتلەنگەن[3]. ئارمىيەنىڭ جەڭ قىلىش تەييارلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، مېخانىك، ئۇچۇرلاشقان ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلاشقان ئۇرۇش كۈچىگە ئۆتۈش تەلىپى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارنى ماددىي جەھەتتىن كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ قېتىمقى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىدا دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى يەنە ئىزچىل تۈردە %7 ئەتراپىدا ئۆستۈرۈشنى قارار قىلدى. ئىقتىسادىي ئېشىش سۈرئىتى ئاستىلىغان بىر شارائىتتىمۇ ھەربىي خىراجەتنىڭ داۋاملىق يۇقىرى نىسبەتتە ئېشىشى، خىتاينىڭ دۇنياۋى ۋە رايونلۇق خەۋپسىزلىك رىقابىتىدىكى قەتئىي ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خۇسۇسەن يېڭى ساھەلەردىكى ھەربىي كۈچكە، مەسىلەن، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان سىستېمىلىرى، سۈنئىي ئەقىل ئۇرۇش كۈچلىرى ۋە تور ئۇچۇر ھەرىكەتلىرىنى مەركەز قىلغان يېڭى تىپتىكى قورال-ياراغلارغا سېلىنىدىغان مەبلەغ ئاشۇرۇلىدۇ. بۇ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئەنئەنىۋى ئادەم كۈچى ئۈستۈنلۈكىدىن تېخنىكىلىق ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئۈستۈنلۈككە بۇرۇلۇۋاتقانلىقىنىڭ بېشارىتى بولۇپ، رايونلۇق ھەربىي ۋەزىيەتكە تېخىمۇ چوڭ بېسىم ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
ھۆكۈمەت ۋە پارتىيە ئىچىدىكى كادىرلار تۈزۈلمىسىنى تەرتىپكە سېلىش، بولۇپمۇ چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى 15-بەش يىللىق پىلان مەزگىلىدە بوشاشمايدۇ [5]. شى جىنپىڭ باشچىلىقىدىكى رەھبەرلىك قاتلىمى بۇنى «قاتتىق ۋە ئۇزاققا سوزۇلىدىغان جەڭ» دەپ خاراكتېرلەندۈرگەن بولۇپ، ئەمەلدارلارنىڭ مەسئۇلىيىتىنى سۈرۈشتۈرۈش، پەقەت ئىقتىسادىي قىممەت يارىتىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، «سىياسىي سادىقلىقنى بىرىنچى ئۆلچەم قىلىش» قا ئۆتكەن [5].
مۇشۇ ئاساستا، ھۆكۈمەت ئىچىدە كادىرلارنىڭ يۆتكىلىش مېخانىزمى تېخىمۇ قاتتىق قوللىنىلىدىغانلىقى جاكارلاندى. پىلاندا، يېڭىلىق يارىتالمىغان ياكى ۋەزىپىسىنى ئادا قىلالمىغان ئەمەلدارلارنىڭ «تۆۋەنگە چۈشۈرۈلىدىغانلىقى» (Demotion) توغرىسىدا ئېنىق سىگناللار بېرىلگەن [5]. بۇ ئارقىلىق مەركەزگە سادىق، ئىجرا قىلىش كۈچى كۈچلۈك بولغان، تېخنىكا ۋە ئىقتىسادىي ماھارىتى تەڭ يېتىلگەن بىر مەمۇرىي قوشۇن يارىتىشنى نىشان قىلىدۇ.
تەيۋەن، شياڭگاڭ ۋە ئاۋمېن مەسىلىسىدە 15-بەش يىللىق پىلان «بىر دۆلەتتە ئىككى تۈزۈم» سىياسىتىنى سادىقلىق بىلەن ئىجرا قىلىش، ئەمما ئۇلارنىڭ خىتاي ئاساسىي گەۋدىسىگە بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي باغلىنىشىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. تەيۋەن مەسىلىسىدە «تەيۋەن مۇستەقىللىقى» نى تەرغىب قىلغۇچىلارغا قارشى كۈرەشنى كۈچەيتىش ۋە سىرتقى كۈچلەرنىڭ ئارىلىشىشىغا قارشى تۇرۇش، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىككى قىرغاق ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي بىرلىشىشنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش تەكىتلەنگەن. بۇ ئارقىلىق مەملىكەتنىڭ بىرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئومۇميۈزلۈك مۇھىت ھازىرلاش پىلانلانغان.
VII. خۇلاسە
خىتاينىڭ 15-بەش يىللىق تەرەققىيات پىلانى (2026-2030) نوقۇل بىر ئىقتىسادىي تەرەققىيات پروگراممىسىلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ كەلگۈسىگە قاراتقان ئىستراتېگىيەلىك خەرىتىسى ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغداشتىكى بىر «ئىستراتېگىيەلىك چىدامچانلىق» دەستۇرىدۇر. بۇ ھۆججەت خىتاينىڭ جۇش ئۇرۇپ ئۆسۈۋاتقان يەرشارىۋى رىقابەت مۇھىتىدا، ئۆزىنىڭ كەمچىلىكلىرىنى تولۇقلاپ، مېخانىك ئېشىش ئەندىزىسىدىن «يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» نى ئاساس قىلغان يۇقىرى سۈپەتلىك ئېشىشقا قاراپ مېڭىش مۇساپىسىنى بەلگىلەپ بەردى [21].
مەزكۇر پىلاننىڭ خاراكتېرىنى ئىككى نۇقتىدىن يەكۈنلەشكە بولىدۇ: بىرىنچىسى مۇداپىئە، يەنى ئۆز-ئۆزىگە تايىنىدىغان تەمىنلەش زەنجىرىنى قۇرۇش، تېخنىكا قورشاۋىغا قارشى تۇرۇش ۋە خەتەرلىك مەزگىللەردە ئاشلىق ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىشتىن ئىبارەتتۇر [16]. ئىككىنچىسى ھۇجۇم خاراكتېرلىك، يەنى يەرشارىۋى ئىلغار تېخنىكىلار (سۈنئىي ئەقىل، يېشىل ئېنېرگىيە) ساھەسىدە مۇتلەق يېتەكچىلىك ئورنىنى تالىشىش ھەمدە دۇنيانىڭ جەنۇبى (Global South) دىكى دۆلەتلەرگە بولغان تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇپ، غەربنىڭ دۇنيا تەرتىپىدىكى يەككە ھۆكۈمرانلىقىنى بۇزۇپ تاشلاشتۇر [19].
ھۆكۈمەت ئۈچۈن دۇچ كېلىدىغان ئاساسلىق قىيىنچىلىقلار ناھايىتى پەۋقۇلئاددە. شەھەرلەردىكى ئىشسىزلىق مەسىلىسى، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ سىستېمىلىق قەرزلىرى، ئىچكى يىمىرىلىش ۋە نوپۇسنىڭ جىددىي قېرىلىشىشى قاتارلىق مۇرەككەپ ئامىللار بۇ پىلاننىڭ نەتىجىسىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ [3]. پىلاننى ئەمەلىيلەشتۈرۈشتە سىياسىي سادىقلىق ۋە تېخنىكىلىق لاياقەتلىك بولۇشنى تەڭ تەكىتلەيدىغان بىر قاتتىق باشقۇرۇش مۇھىتى بارلىققا كەلگەنلىكى، خىتاينىڭ بۇ كىرىزىسلارغا قانداق قەتئىيلىك بىلەن يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [5].
دۇنيا ئىقتىسادى ۋە خەلقئارا تەرتىپ نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، 15-بەش يىللىق پىلان دۇنيانىڭ قۇرۇلمىلىق ئايرىلىشىغا بېشارەت بېرىشى مۇمكىن. خىتاي يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپىنى قۇرۇشنىڭ شەرت-شارائىتلىرىنى تەييارلاۋاتقان بولۇپ، ئۆزىنىڭ كەلگۈسى ئون يىلدىكى مۇقىملىقى ۋە قۇدرىتىنى گەۋدىلەندۈرۈش بىلەن بىرگە، كۆپ قۇتۇپلاشقان ۋە كۆپ مەركەزلەشكەن دۇنيانىڭ ئەمەلىي مېخانىزمىنى بەرپا قىلماقتا [18].
ئاخىرقى ھېسابتا، ئەگەر خىتاي 15-بەش يىللىق پىلاندا بېكىتىلگەن تېخنىكا، يېشىل ئېنېرگىيە، ئىچكى ئىستېمال ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتقا ئائىت مۇھىم نىشانلىرىغا يېتەلىسە، 2035-يىلىغا بارغاندا ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي پەرقنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە قىسقارتىدۇ. بۇ غايەت زور سىياسىي-ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشلەر خىتاي ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى يەرشارى تارىخىدىمۇ مىسلى كۆرۈلمىگەن چوڭقۇر ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىزلارنى قالدۇرۇش ئېھتىماللىقى بار [22].
مەنبەلەر:
- People’s Daily. (2026, March 6). China’s top legislature reviews draft law on national development planning. Link
- State Council of the PRC. (2025, November 1). China’s new quality productive forces gather steam to turbocharge future growth. Link
- Tony Blair Institute. (2025). Preparing for “Changes Unseen in a Century”: What to Expect From China’s New Five-Year Plan. Link
- Merics. (2026). China in 2026. Link
- Brookings Institution. (2025). Assessing China’s Fourth Plenum: Policy continuity, personnel turmoil. Link
- CSIS. (2026, January). Tech Edge. Link
- The Straits Times. (2026). China trims GDP target to 4.5%-5%, first downgrade in 3 years amid weak domestic market. Link
- Xinhua. (2026, March 5). China unveils major development targets for 2026-2030. Link
- The Conference Board. (2025). Decoding China’s 15th 5-Year Plan. Link
- CSIS. (2025, September). China’s Economic Transition. Link
- Ankura. (2025). Navigating China’s Health Transformation: Opportunities and Challenges for Multinationals. Link
- Brookings Institution. (2026, February). IS AI SOVEREIGNTY POSSIBLE? Link
- CGTN. (2026, March 6). Five-year countdown: How is China delivering on its 2030 ›carbon peak‹ pledge? Link
- Merics. (2025). China’s new Five-Year Plan upgrades climate objectives while accepting continued role of coal. Link
- Council on Geostrategy. (2025, October). No. 2025.20 Chinese industrial policy, trade and the global order. Link
- Institut Montaigne. (2025). China’s Stockpiling: Domestic Resilience, Global Influence. Link
- China Climate Cooperation. (2026). China’s 15th Five-Year Plan recommendations set out China’s energy and climate priorities. Link
- CEIBS. (2025). What China’s upcoming 15th Five-Year Plan means for global finance and multinational strategy. Link
- IEEM. (2024, April). The Geopolitical Economy of Energy Transition: Comparing China’s Belt and Road Initiative and the European Union. Link
- FMPRC. (2026, March 4). Keynote Speech by Chinese Ambassador to Slovenia Kang Yan. Link
- World Economic Forum. (2025, October). China’s 15th five-year plan signals a new phase of strategic adaptation. Link
- Nikkei. (2026). Strategic Architectures of Chinese Modernization: A Deep Analysis of the 15th Five-Year Plan (2026-2030). Link
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
