ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي مەركىزىي خەۋەر ئاگېنتلىقى (شىنخۇا) نىڭ 2024-يىلى 11-ئىيۇندىكى خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى پارتىيە تارىخى ۋە ئەدەبىيات تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن تەھرىرلەنگەن «شى جىنپىڭنىڭ تاشقى سىياسەت توغرىسىدىكى ئەسەرلىرى» نىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى توملىرى رەسمىي نەشر قىلىنغان. بۇ ئەسەر شى جىنپىڭنىڭ 2013-يىلى يانۋاردىن 2025-يىلى نويابىرغىچە بولغان ئارىلىقتىكى تاشقى ئىشلارغا ئالاقىدار ئەڭ مۇھىم 134 پارچە دوكلات، نۇتۇق ۋە تەبرىك سۆزلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، خىتاينىڭ يېڭى دەۋردىكى يەر شارى خاراكتېرلىك ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى يورۇتۇپ بېرىش جەھەتتە زور ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ نەشر بۇيۇملىرى خىتاي تاشقى سىياسىتىنىڭ كەلگۈسى 10 يىللىق پىلانىنى بەلگىلەشتە بىر خىل «يول خەرىتىسى» لىق رولىنى ئوينايدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ تاشقى سىياسەت نەزەرىيەسى يەر يۈزىدە «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى» بەرپا قىلىش، «بىر بەلۋاغ بىر يول» قۇرۇلۇشى ئارقىلىق يەر شارى خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش، «يېقىن، سەمىمىي، مەنپەئەتدار ۋە كەڭ قورساق بولۇش» پىرىنسىپى ئارقىلىق قوشنىدارچىلىق مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش ھەمدە تەرەققىيات، خەۋپسىزلىك ۋە يەر شارى مەدەنىيەتى تەشەببۇسلىرى ئارقىلىق تېخىمۇ ئادىل خەلقئارا تەرتىپ بەرپا قىلىشنى تەرغىب قىلىدۇ. خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە چوڭ دۆلەت دىپلوماتىيەسى بىلەن خەلقئارا سەھنىدە تېخىمۇ ئاكتىپ ۋە مەسئۇلىيەتچان رول ئويناشنى، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىپ، «ئۆزئارا كېڭىشىش ۋە ئورتاق بەھرىلىنىش» ئاساسىدا تىنچلىق ۋە يېشىل تەرەققىياتنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى ۋەدە قىلىدۇ. لېكىن، كۆزەتكۈچىلەر بۇ گۈزەل سۆزلەر بىلەن خىتاينىڭ ئەمەلىيەتتىكى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى زېمىن دەۋالىرى، رايون خاراكتېرلىك ھەربىي زومىگەرلىكى، ئافرىقىدىكى قەرز تۇزىقى سىياسىتى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ۋە باشقا ئەللەرنىڭ بازىرىغا قويغان پۇرسەت تەڭسىزلىكى قاتارلىق رېئاللىقلار ئوتتۇرىسىدا ئورنىنى تولدۇرغۇسىز غايەت زور زىددىيەت ۋە ھاڭ بارلىقىنى، بۇ بايانلارنىڭ تۈپ مەقسىتى غەربنىڭ دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەت بىخەتەرلىكىنى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىق نىشانىنى قوغداش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ 2013-يىلى موسكۋادا قىلغان نۇتۇقىدا ئوتتۇرىغا قويغان «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى» ئۇقۇمى، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى ئەڭ چوڭ تەشۋىقات ۋاسىتىسىگە ئايلاندى. ئۇ «سىزنىڭ ئىچىڭىزدە مەن، مېنىڭ ئىچىمدە سىز بار» دەيدىغان بۇ ئورتاق گەۋدە ئارقىلىق، دۇنيانىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بىراق رېئاللىقتا، خىتاينىڭ «كۈرەش روھى» نى (斗争精神) تاشقى سىياسەتنىڭ مەركىزىگە قويۇشى، بۇ «ئورتاق گەۋدە» نىڭ پەقەت خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە بويۇن ئەگكەنلەر ئۈچۈنلا مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خىتاي بىر تەرەپتىن «نۆل يىغىندىلىق ئويۇن» (Zero sum game) غا قارشى تۇرىدىغانلىقىنى دەۋا قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن باشقا دۆلەتلەرگە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بېسىم ئىشلىتىشنى ھەرگىز توختاتقىنى يوق.
ئافرىقا ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە شى جىنپىڭ «سەمىمىيەت ۋە ئەستايىدىللىق» نى تەشۋىق قىلىدۇ. ئۇ تانزانىيەدىكى نۇتۇقىدا خىتاي بىلەن ئافرىقىنىڭ «ئورتاق تەقدىرداش» ئىكەنلىكىنى، خىتاينىڭ ھەرگىزمۇ مۇستەملىكىچى ئەللەردەك قىلمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئەمما، خەلقئارا جەمئىيەتتە «قەرز تۇزىقى» بىلەن ئەيىبلىنىۋاتقان خىتاينىڭ ئافرىقىدىكى مەبلەغ سېلىش ئەندىزىسى، نۇرغۇن دۆلەتلەرنى خىتايغا ئىقتىسادىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي بېقىنىپ قېلىشقا مەجبۇرلىدى. خىتاينىڭ ئافرىقىدىكى بايلىقلارنى ئىگىلەش ئىستراتېگىيەسى، شى جىنپىڭنىڭ «سەمىمىيەت» ھەققىدىكى سۆزلىرى بىلەن ئەمەلىيەتتە كۆرۈلۈۋاتقان بايلىق بۇلاش ھەرىكەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى غايەت زور پەرقنى ئاشكارىلايدۇ.
قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە شى جىنپىڭ «يېقىن، سەمىمىي، پايدا يەتكۈزىدىغان ۋە كەڭ قورساق بولۇش» (亲，诚，惠，容) پىرىنسىپىنى ئوتتۇرىغا قويغان. لېكىن خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى زېمىن دەۋالىرى ۋە قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان چېگرا توقۇنۇشلىرى، بۇ «كەڭ قورساقلىق» نىڭ پەقەت قەغەز يۈزىدىلا قالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي بىر تەرەپتىن «ياخشى قوشنىدارچىلىق» نى سۆزلىسە، يەنە بىر تەرەپتىن ھەربىي كۈچى ئارقىلىق رايون خاراكتېرلىك زومىگەرلىك قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «ئاسىيالىقلارنىڭ خەۋپسىزلىكىنى ئاسىيالىقلار قوغداش» دېگەن سۆزىنىڭ ھەقىقىي غەرىزى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى رايوندىن سىقىپ چىقىرىپ، خىتاينىڭ يالغۇز ھۆكۈمرانلىقىنى تىكلەشتىن ئىبارەتتۇر.
شى جىنپىڭ دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە خەۋپسىزلىكى مەسىلىسىدە «ھېچقانداق بېسىم ئاستىدا مىللىي مەنپەئەتتىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى» تەكىتلەيدۇ. بۇ بايان خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدە نېمە ئۈچۈن شۇنچە قاتتىق ۋە مۇرەسسەسىز ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ نەزىرىدە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە بولغان ئەيىبلەشلىرى «خىتاينىڭ ئىچكى ئىشىغا ئارىلىشىش» دەپ قارىلىدۇ. شى جىنپىڭ بىر تەرەپتىن «تىنچلىق بىلەن تەرەققىي قىلىش» نى دەۋا قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەت ئىچىدە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا «توقۇنۇش روھى» بىلەن مۇئامىلە قىلىشنى بۇيرۇماقتا. بۇ زىددىيەت خىتاي تاشقى سىياسىتىنىڭ ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنىڭ تىنچلىق ئورنىغا كۈچ كۆرسىتىش ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
يەر شارى خەۋپسىزلىكى مەسىلىسىدە شى جىنپىڭ «خەتەرسىز يادرو ئېنېرگىيەسى» ۋە «خەۋپسىز دۇنيا» نى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان يادرو قوراللىرىنى تېز سۈرئەتتە كۆپەيتىشى ۋە خەلقئارالىق قورالسىزلاندۇرۇش كېلىشىملىرىگە بولغان پاسسىپ پوزىتسىيەسى، ئۇنىڭ سۆزلىرى بىلەن ئىستراتېگىيەلىك قەدەملىرىنىڭ ماس كەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شى جىنپىڭ بىر تەرەپتىن «يادرو بىخەتەرلىكى بىزنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتىمىز» دېسىمۇ، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنى يەر شارى مىقياسىدا سىناق قىلىشقا بولغان ئىشتىياقى كۈنسايىن ئاشماقتا.
شى جىنپىڭنىڭ يۇنېسكو (UNESCO) دىكى نۇتۇقىدا ئوتتۇرىغا قويغان «مەدەنىيەت ئۆزئارا ئۆگىنىش ئارقىلىق بېيىيدۇ» دېگەن سۆزى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسىتى بىلەن پۈتۈنلەي زىتتۇر. ئۇ دۇنياغا «مەدەنىيەت كۆپ خىللىقىغا ھۆرمەت قىلىش» نى تەشۋىق قىلىۋاتقان بىر پەيتتە، ئۆز كونتروللۇقىدىكى رايونلاردا ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، تىلى ۋە دىنىي ئېتىقادىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش ئۈچۈن سىستېمىلىق كۈچ چىقارماقتا. شى جىنپىڭنىڭ «مەدەنىيەت توقۇنۇشى يوق» دېگەن سۆزى، ئەمەلىيەتتە باشقا مەدەنىيەتلەرنى خىتاي مەدەنىيىتىگە مەجبۇرىي سىڭدۈرۈۋېتىش ئارقىلىق «توقۇنۇش» نى بىر تەرەپلىمە ھەل قىلىش دەپ چۈشىنىلمەكتە.
«بىر بەلباغ بىر يول» قۇرۇلۇشى ئۈستىدە توختالغاندا، شى جىنپىڭ بۇنى «تىنچلىق، گۈللىنىش ۋە ئوچۇق يول» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئەمما بۇ زور كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە پىلانىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك غەرەزلەرنى كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەس. بۇ قۇرۇلۇش خىتاينىڭ ئۆز مەھسۇلاتلىرى ئۈچۈن بازار ئېچىش، ئۆزىنىڭ تېخنىكا ئۆلچەملىرىنى دۇنياغا تېڭىش ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش قورالىدۇر. شى جىنپىڭ «ئورتاق كېڭىشىش، ئورتاق قۇرۇش ۋە ئورتاق بەھرىلىنىش» دېگەن سۆزلەرنى ئىشلەتسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بارلىق مۇھىم قارارلار بېيجىڭدا چىقىرىلىدۇ ۋە قۇرۇلۇش تۈرلىرى خىتاي دۆلەت ئىگىلىكىدىكى شىركەتلەر تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ.
شى جىنپىڭ «خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە چوڭ دۆلەت دىپلوماتىيەسى» نى تەكىتلەپ، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئوينايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ «ئاكتىپ رول» ئەمەلىيەتتە «جەڭچى بۆرە» (Wolf Warrior) دىپلوماتىيەسى شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ، خىتاينى تەنقىد قىلغان دۆلەتلەرگە قاراتقان سىياسىي تەھدىت ۋە ئىقتىسادىي جازا تەدبىرلىرى بىلەن خاراكتېرلەنمەكتە. شى جىنپىڭ سۆزلىرىدە «ئادالەت ۋە ھەققانىيەت» نى تەكىتلىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتى پەقەت خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشنىلا ئەڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويماقتا.
70-نۆۋەتلىك ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدە شى جىنپىڭ «تىنچلىق، تەرەققىيات، ئادالەت، دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك» نى پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق قىممەت قارىشى دەپ ئېلان قىلدى. بىراق خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي رېئاللىقى ۋە باشقا دۆلەتدىكى مۇستەبىت تۈزۈملەرنى قوللىشى، بۇ سۆزلەرنىڭ پەقەت دىپلوماتىك پەرداز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شى جىنپىڭ تەسۋىرلىگەن «دېموكراتىيە» ئەمەلىيەتتە خەلقنىڭ ئىرادىسىنى ئەمەس، بەلكى پارتىيەنىڭ مۇتلەق كونتروللۇقىنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاينىڭ خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىنى قايتا بېكىتىشكە ئۇرۇنۇشى، بۇ «ئورتاق قىممەت قاراشلار» نى خىتايچە پەرەز بىلەن ئۆزگەرتىۋېتىشنى نىشان قىلغان.
يەر شارىنى ئىدارە قىلىش مەسىلىسىدە شى جىنپىڭ خىتاينىڭ «تۈزۈم خاراكتېرلىك ئېچىۋېتىش» نى ئىلگىرى سۈرىدىغانلىقىنى ۋە خەلقئارا تەرتىپنى تېخىمۇ «ئادىل» قىلىدىغانلىقىنى سۆزلەيدۇ. ئەمما خىتاينىڭ ئاسىيا ئۇل ئەسلىھە مەبلەغ سېلىش بانكىسى (AIIB) غا ئوخشاش يېڭى ئاپپاراتلارنى قۇرۇشى، مەۋجۇت خەلقئارا سىستېمىنى ئىسلاھ قىلىش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭغا پاراللېل بولغان ۋە خىتاي يېتەكچىلىك قىلىدىغان يېڭى بىر سىستېما بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. شى جىنپىڭ تەسۋىرلىگەن «ئادىل تەرتىپ» ئەمەلىيەتتە غەربنىڭ دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرى ئاجىزلاشقان، خىتاينىڭ مۇستەبىت ئەندىزىسى قوبۇل قىلىنغان بىر تەرتىپتىن ئىبارەتتۇر.
دۇنيا ئىقتىسادى ھەققىدە توختالغاندا، شى جىنپىڭ «ئېچىۋېتىلگەن دۇنيا ئىقتىسادى» نى قوللايدىغانلىقىنى، خىتاينىڭ تەرەققىياتىنىڭ دۇنيا ئۈچۈن پۇرسەت ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بىراق، خىتاي دۆلەت ئىچىدە يەنىلا چەت ئەل شىركەتلىرىگە نۇرغۇنلىغان بازار توسالغۇلىرىنى قويماقتا ۋە ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ساھەلىرىنى سىرتقا ئاشكارىلىماي كەلمەكتە. شى جىنپىڭنىڭ «ئىقتىسادنىڭ يەر شارىلىشىشى» ھەققىدىكى سۆزلىرى، خىتاينىڭ باشقا ئەللەرنىڭ بازىرىدىن ئەركىن پايدىلىنىشىنى كۆزدە تۇتقان بولۇپ، خىتاي بازىرىنىڭ باشقىلارغا ھەقىقىي ئېچىۋېتىلىشىنى كۆرسەتمەيدۇ.
شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يەر شارى تەرەققىيات تەشەببۇسى» (GDI) تەرەققىياتنى كىشىلىك ھوقۇقتىن ئۈستۈن قويۇشنى نىشان قىلىدۇ. ئۇ ب د ت دا قىلغان نۇتۇقىدا «تەرەققىياتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» نى تەلەپ قىلغان. بۇ ئىستراتېگىيە ئەمەلىيەتتە مۇستەبىت دۆلەتلەرنىڭ ئۆز خەلقىنى باستۇرۇشىنى «تەرەققىيات» دېگەن نام بىلەن ئاقلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ نەزىرىدە، ئەگەر بىر دۆلەتنىڭ ئىقتىسادى تەرەققىي قىلسا، ئۇ دۆلەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە كۆز يۇمۇشقا بولىدۇ. بۇ خىل قاراش خەلقئارالىق ئۇنىۋېرسال قىممەت قاراشلارغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە.
يەر شارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى (GSI) ئارقىلىق شى جىنپىڭ «بۆلۈنمەس خەۋپسىزلىك» ئۇقۇمىنى ئىلگىرى سۈردى. بۇ ئۇقۇم ئەمەلىيەتتە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزچىلىقىنى ئاقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن مەنتىقىگە ئىنتايىن يېقىن. شى جىنپىڭ بىر تەرەپتىن «دۆلەتلەرنىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلىش» نى سۆزلىسە، يەنە بىر تەرەپتىن تاجاۋۇزچى رۇسىيە بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتىنى «چەك-چېگراسىز» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. بۇ خىتاي تاشقى سىياسىتىدىكى پىرىنسىپسىزلىقنىڭ ۋە خىتاينىڭ پەقەت كۈچلۈك ئەللەر بىلەن بىرلىشىپ دۇنيا تەرتىپىنى ئۆزگەرتىشنىلا ئويلايدىغانلىقىنىڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر.
شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يەر شارى مەدەنىيەت تەشەببۇسى» (GCI) مەدەنىيەتلەرنىڭ «ئۆزگىچىلىكى» گە ھۆرمەت قىلىشنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تەشەببۇس خىتاينىڭ غەربنىڭ دېموكراتىك ۋە كىشىلىك ھوقۇق بېسىمىدىن قۇتۇلۇشى ئۈچۈن ئويلاپ چىقىلغان بىر قالقاندۇر. شى جىنپىڭ بۇ ئارقىلىق «بىزنىڭ مەدەنىيىتىمىز باشقا، شۇڭا بىزنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچىمىمىزگە ئارىلاشماڭلار» دېگەن سىگنالنى بەرمەكتە. بۇ خىل سىياسىي لوگىكا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە لاگېر سىياسەتلىرىنى «مەدەنىيەت ئۆزگىچىلىكى» سۈپىتىدە دۇنياغا قوبۇل قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنۇشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە شى جىنپىڭ «توقۇنۇشماسلىق، قارشىلاشماسلىق» پىرىنسىپىنى تىلغا ئالىدۇ. لېكىن خىتاينىڭ تېخنىكا جاسۇسلۇقى، تور ھۇجۇملىرى ۋە تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەربىي تەھدىتلىرى، بۇ سۆزلەر بىلەن تامامەن زىتتۇر. شى جىنپىڭ پىرېزىدېنت بايدىن بىلەن كۆرۈشكەندە «چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى دەۋرنىڭ ئاساسىي رەڭگى بولماسلىقى كېرەك» دېسىمۇ، خىتاي ئەمەلىيەتتە بارلىق كۈچى بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يەر شارىدىكى يېتەكچىلىك ئورنىغا جەڭ ئېلان قىلماقتا. خىتاي ئۈچۈن «ھەمكارلىق» پەقەت غەرب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ تەرەققىياتىغا ۋە سىياسىي سىستېمىسىغا چەكلىمە قويمىغان شارائىتتىلا مۇمكىن.
شى جىنپىڭ مەركىزىي ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «ئۆزئارا ياردەم بېرىش ۋە مەڭگۈلۈك دوستلۇق» نى تەكىتلەيدۇ. شىئەندىكى باشلىقلار يىغىنىدا ئۇ مەركىزىي ئاسىيا ئەللىرى بىلەن بولغان «ئورتاق تەقدىر گەۋدىسى» نى قۇرۇشنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ سىياسەت خىتاينىڭ غەربىي چېگرا بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۆكتىچى كۈچلەرنى مەركىزىي ئاسىيادا پۈتۈنلەي يەكلەش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلماقتا. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ياردەملىرى ئارقىلىق بۇ دۆلەتلەرنى ئۆزىگە باغلىۋېلىشى، رايوندىكى رۇسىيە تەسىرىنى ئاجىزلىتىپ، خىتاينىڭ يېڭى بىر «قورۇقچىسى» غا ئايلاندۇرۇش رولىنى ئوينايدۇ.
سەئۇدى ئەرەبىستاندا ئۆتكۈزۈلگەن خىتاي-ئەرەب دۆلەتلىرى باشلىقلار يىغىنىدا، شى جىنپىڭ «ئۆزئارا ھۆرمەت قىلىش» ۋە «ئورتاق تەقدىر گەۋدىسى» نى يەنە بىر قېتىم تىلغا ئالدى. ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان بۇ يېقىنچىلىق، خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى قامداش بىلەن بىرگە، ئىسلام دۇنيانىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدىكى سۈكۈتىنى سېتىۋېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ تاشقى سىياسىتىدە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرنى سىياسىي سۈكۈتكە ئالماشتۇرۇش تاكتىكىسى ئىنتايىن ئۇستىلىق بىلەن قوللىنىلماقتا. بۇ خىل «دوستلۇق» پىرىنسىپقا ئەمەس، بەلكى سىياسىي سودىغا ئاساسلانغان.
شى جىنپىڭ «خىتايچە زامانىۋىلاشتۇرۇش» نىڭ ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ يېڭى بىر شەكلى ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلىدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىدە، غەربنىڭ دېموكراتىك ئەندىزىسىدىن باشقا يەنە بىر «ئۈنۈملۈك» ئەندىزە بار بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ خىتاينىڭ مۇستەبىت تۈزۈمىدۇر. شى جىنپىڭ بۇ ئەندىزىنى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە «ئېكسپورت» قىلىش ئارقىلىق، دۇنيادا دېموكراتىيەگە قارشى بىر سىياسىي لاگېر قۇرۇشقا تىرىشماقتا. بۇ خىل «يېڭى مەدەنىيەت شەكلى» ئەمەلىيەتتە پەن-تېخنىكا ئارقىلىق خەلقنى نازارەت قىلىدىغان ۋە پارتىيەنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان بىر تۈزۈمدىن ئىبارەتتۇر.
خىتاينىڭ ب د ت دىكى قانۇنلۇق ئورنى ئەسلىگە كەلگەنلىكىنىڭ 50 يىللىقىدا شى جىنپىڭ خىتاينىڭ ھەمىشە «دۇنيا تىنچلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى» بولىدىغانلىقىنى ۋەدە قىلغان. بىراق، خىتاينىڭ ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدىكى پائالىيەتلىرى، كىشىلىك ھوقۇقنى قوغدىغۇچىلارغا قاراتقان بېسىملىرى ۋە ب د ت نىڭ خەلقئارالىق تەكشۈرۈش گۇرۇپپىلىرىنى شەرقىي تۈركىستانغا كىرگۈزۈشتىكى توسالغۇلىرى، بۇ ۋەدىلەرنىڭ ساختىلىقىنى كۆرسىتىدُ. خىتاي ب د ت نى ئۆزىنىڭ تاشقى سىياسەت نىشانلىرىنى ئاقلايدىغان بىر تەشۋىقات سەھنىسىگە ئايلاندۇرۇۋالدى.
شى جىنپىڭنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) دىكى نۇتۇقىدا تىلغا ئالغان «يېشىل ۋە رەقەملىك تەرەققىيات» سۆزلىرىمۇ رېئاللىقتىن يىراق. خىتاي بىر تەرەپتىن «يېشىل تەرەققىيات» نى سۆزلىسە، يەنە بىر تەرەپتىن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ كاربون قويۇپ بەرگۈچى دۆلەت بولۇپ قالماقتا. شۇنداقلا، خىتاينىڭ «رەقەملىك تەرەققىيات» تىن مەقسىتى، يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىلىرىنى باشقا مۇستەبىت دۆلەتلەرگە سېتىش ۋە «رەقەملىك زومىگەرلىك» نى تىكلەشتۇر. شى جىنپىڭ تەسۋىرلىگەن «رەقەملىك گۈزەل كەلگۈسى» ئەمەلىيەتتە شەخسىي مەخپىيەتلىك يوقالغان بىر دۇنيانى كۆزدە تۇتىدۇ.
ئومۇمەن ئېيتقاندا، شى جىنپىڭنىڭ تاشقى سىياسەت ئەسەرلىرى خىتاينىڭ دۇنياغا سۇنغان بىر «پەردازلانغان ئوبرازى» دۇر. بۇ ئەسەرلەردە تەسۋىرلەنگەن خىتاي تىنچلىقپەرۋەر، مەسئۇلىيەتچان ۋە دوستانە بىر دۆلەتتۇر. ئەمما، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستان، تەيۋەن، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ۋە ئىقتىسادىي زومىگەرلىك مەسىلىلىرىدىكى كۆزەتكۈچىلىرى، شى جىنپىڭنىڭ بايانلىرى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەمەلىي ھەرىكەتلىرى ئوتتۇرىسىدا ئورنىنى تولدۇرغۇسىز بىر زىددىيەت بارلىقىنى ئاشكارىلىماقتا. شى جىنپىڭنىڭ تاشقى سىياسىتى بىر تەرەپتىن گۈزەل سۆزلەر بىلەن دۇنيانىڭ ئىشەنچىسىنى قازىنىشقا ئۇرۇنسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ مۇستەبىت سىستېمىسىنى يەر شارى مىقياسىدا تىكلەش ئۈچۈن قەدەم باسماقتا.
خۇلاسە قىلغاندا، شى جىنپىڭنىڭ تاشقى سىياسەت نەزەرىيەسى «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى» دېگەن نام ئاستىدا، خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ھۆكۈمرانلىق نىشانىنى يوشۇرماقتا. شى جىنپىڭنىڭ بايانلىرىنى ئوقۇغاندا، ئۇنىڭدىكى تىنچلىق ۋە ھەمكارلىق ۋەدىلىرىنىڭ رېئاللىقتىكى باستۇرۇش ۋە زومىگەرلىك ھەرىكەتلىرى بىلەن نەقەدەر زىت ئىكەنلىكىنى كۆرۈش مۇمكىن. خەلقئارا جەمئىيەت خىتاينىڭ بۇ دىپلوماتىك تېكىستلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي غەرەزلەرنى توغرا تونۇشى ۋە شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يېڭى تەرتىپ» نىڭ ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلارغا بولغان خەۋپىنى جىددىي ئويلىنىشى كېرەك.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
