ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە يېقىندا ياپونىيەنىڭ توكيودىكى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «2026-يىللىق ياپونىيە مۇداپىئە ئاق تاشلىق كىتابى» (Defense of Japan 2026) ناملىق رەسمىي دۆلەت مۇداپىئە ھۆججىتىنىڭ مەزمۇنىغا ئاساسەن يېزىلدى. مەزكۇر دوكلات شەرقىي ئاسىيا ۋە پۈتكۈل ھىندى-تېنچ ئوكيان رايونىنىڭ نۆۋەتتىكى مۇرەككەپ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ياپونىيە دۆلىتىنىڭ ھەربىي، ئىستراتېگىيەلىك ۋە دىپلوماتىك جەھەتلەردە تاشلىغان قەدەملىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. مەزكۇر ھۆججەتنىڭ ئېلان قىلىنىشى ياپونىيەنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن دۇچ كەلگەن ئەڭ خەتەرلىك بىخەتەرلىك كىرىزىسى مەزگىلىگە توغرا كەلگەن بولۇپ، رايوندىكى گېئوپولىتىكىلىق تەڭپۇڭلۇقنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە[سۆز بېشى، 2-بەت].
ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ ھەر يىلى ئېلان قىلىدىغان مۇداپىئە ئاق تاشلىق كىتابىنىڭ قىسقارتىلغان نۇسخىسى سۈپىتىدە تەييارلانغان بۇ ھۆججەت جەمئىي بەش چوڭ بۆلۈم ۋە قوشۇمچە ماتېرىياللاردىن تەركىب تاپىدۇ. دۆلەت مۇداپىئە ۋەزىرى كوئىزۇمى شىنجىرو ئۆزىنىڭ كىرىش سۆزىدە ئەسكەرتكىنىدەك، بۇ دوكلات پەقەت ھەربىي مۇتەخەسسىسلەرگىلا ئەمەس، بەلكى ياپونىيە خەلقىگە ۋە خەلقئارا جەمئىيەتكە ياپونىيەنىڭ مۇداپىئە تەدبىرلىرىنى ئاددىي ھەم چۈشىنىشلىك شەكىلدە يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلغان[سۆز بېشى، 2-بەت]. دوكلاتنى تەييارلاشقا ياپونىيە قۇرۇقلۇق قوغدىنىش قىسمى، دېڭىز قوغدىنىش قىسمى ۋە ھاۋا قوغدىنىش قىسىملىرىنىڭ خادىملىرى، شۇنداقلا ياپونىيە دۆلەتلىك مۇداپىئە تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى بىر يىلغا يېقىن ۋاقىت سەرپ قىلىپ قاتناشقان[سۆز بېشى، 2-بەت]. بۇ جەريان دۆلەتنىڭ مۇداپىئە سىياسىتىنى پۈتۈن كابىنېت ۋە مۇداپىئە ئاپپاراتلىرىنىڭ ئورتاق كونتروللۇقىدا سىستېمىلىق شەكىللەندۈرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىكىلىق ۋەزىيەتتە، ياپونىيە ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ %2 سەۋىيەسىگە يەتكۈزۈش نىشانىنى مۇددەتتىن بۇرۇن ئەمەلگە ئاشۇردى[سۆز بېشى، 2-بەت]. 2026-يىللىق مالىيە يىلىدا دۆلەت مۇداپىئە چىقىمى ئوكىناۋا ئالاھىدە ھەرىكەت كومىتېتى (SACO) چىقىملىرى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قىسىملىرىنى قايتا ئورۇنلاشتۇرۇش خىراجەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندا تۇنجى قېتىم 9 تىرىليون يېندىن ئېشىپ كەتتى[سۆز بېشى، 2-بەت]. بۇ زور مالىيە سەرپىياتى ياپونىيەنىڭ رايوندىكى ھەربىي خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇشتىكى ئەمەلىي ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تاشقى جەھەتتىن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىچكى جەھەتتە مۇداپىئە ئىقتىدارىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىش يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. بۇ ماقالە مەزكۇر تەرەققىياتلارنىڭ تەپسىلاتلىرىنى چوڭقۇر ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك ئانالىز قىلىپ چىقىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
1. دۇنياۋى بىخەتەرلىك خىرىسلىرى ۋە شەرقىي ئاسىيانىڭ مۇرەككەپ ۋەزىيىتى
ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكى دۇنياۋى كىرىزىسلارنىڭ شەرقىي ئاسىيا بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرىنى ئىنتايىن جىددىي باھالايدۇ. دۆلەت مۇداپىئە ئاق تاشلىق كىتابىنىڭ بىرىنچى بۆلۈمىدە كۆرسىتىلىشىچە، خەلقئارا جەمئىيەت ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئەڭ چوڭ سىناق باسقۇچىغا قەدەم قويدى[1-بەت]. بۈگۈنكى كۈندە، دېموكراتىك ۋە ئۇنىۋېرسال قىممەت قاراشلارنى ئورتاقلاشمايدىغان كۈچلەر ئۆزلىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ئۇرۇنماقتا. كۈچ كۆرسىتىش ياكى تەھدىت سېلىش ئارقىلىق بىر تەرەپلىمە ھالدا ھازىرقى ھالەتنى ئۆزگەرتىش ھەرىكەتلىرى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىۋاتىدۇ. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت كەلگۈسىدە تېخىمۇ جىددىيلىشىش يۈزلىنىشىگە ئىگە بولۇۋاتىدۇ[1-بەت].
مەزكۇر ۋەزىيەت شەرقىي ئاسىيا ۋە ھىندى-تېنچ ئوكيان رايونىدا تېخىمۇ روشەن گەۋدىلەنمەكتە. روسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى دۆلەتلەرنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئېغىر زەربە بېرىپ، ئاسىيادىكى بىخەتەرلىك قاراشلىرىنى تۈپتىن ئۆزگەرتتى[1-بەت]. ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە ئاپپاراتى ياۋروپادىكى بىخەتەرلىك كىرىزىسىنىڭ ئاسىيادىن ئايرىلالمايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى. ئەگەر خەلقئارا جەمئىيەت رۇسىيەنىڭ بىر تەرەپلىمە ھالدا كۈچ ئىشلىتىپ چېگرانى ئۆزگەرتىش قىلمىشلىرىغا سۈكۈت قىلسا، بۇ باشقا رايونلاردىكى تاجاۋۇزچى كۈچلەرگە، جۈملىدىن خىتاي ھاكىمىيىتىگە خاتا سىگنال بېرىپ قويىدۇ. شۇڭا، ياپونىيە ئۆزى تۇرۇۋاتقان شەرقىي ئاسىيا رايونىدا ئۇكرائىنا ئۇرۇشىغا ئوخشاپ كېتىدىغان ئېغىر توقۇنۇشلارنىڭ كېلىپ چىقىش ئېھتىماللىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلمايدۇ[1-بەت].
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەربىي كېڭەيمىچىلىك سىياسىتى ياپونىيە ئۈچۈن «تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك خىرىس» دەپ باھالاندى[2-بەت]. خىتاي ھاكىمىيىتى ئۆتكەن 30 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان، دۆلەت مۇداپىئە چىقىمىنى يۇقىرى سۈرئەتتە ئاشۇرۇپ كەلدى. تېخىمۇ خەتەرلىك بولغىنى، بۇ چىقىملارنىڭ سۈزۈكلۈك دەرىجىسى ئىنتايىن تۆۋەن بولۇپ، يادرو، باشقۇرۇلىدىغان بومبا، دېڭىز ئارمىيەسى ۋە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ سۈپەت ۋە سان جەھەتتىن تېز سۈرئەتتە يۈكسىلىشىنى ئىلگىرى سۈردى[2-بەت]. بۇ قوراللىنىش جەريانى شەرقىي تۈركىستان ۋە باشقا مۇستەملىكە رايونلاردىكى رېجىم مۇقىملىقى ۋە ئىچكى بېسىم كۈچى بىلەن تەڭپۇڭلاشقان بولۇپ، تاشقى دۇنيادا، بولۇپمۇ سېنكاكۇ ئاراللىرى ئەتراپىدا جىددىي ۋەزىيەت ياراتتى.
2025-يىلى خىتاينىڭ ياپونىيە ئەتراپىدىكى دېڭىز ۋە ھاۋا بوشلۇقىدا ئېلىپ بارغان ھەربىي كۈشكۈرتۈشلىرى مىسلىسىز دەرىجىگە يەتتى. دوكلاتتا قەيت قىلىنىشىچە، ئىيۇن ئېيىدا خىتاينىڭ ئاۋىياماتكىسى تېنچ ئوكيان بوشلۇقىدا ھەرىكەت قىلغان بولۇپ، خىتاي كۈرەشچى ئايروپىلانلىرى ياپونىيە قوغدىنىش قىسىملىرىنىڭ ئايروپىلانلىرىغا ئىنتايىن يېقىنلىشىپ كېلىپ خەتەرلىك ۋەزىيەت شەكىللەندۈرگەن[2-بەت]. ئۇنىڭدىن باشقا، دېكابىر ئېيىدا خىتاي كۈرەشچى ئايروپىلانى ياپونىيە ئايروپىلانىغا يۆنىلىشلىك رادار نۇرى چۈشۈرۈپ، 30 مىنۇت ئەتراپىدا تەھدىت سالغان[2-بەت]. بۇنداق ھەرىكەتلەر پۈتۈنلەي خەتەرلىك ۋە ئويلىمىغان يەردىن ئاۋىياتسىيە ۋە دېڭىز-ئوكيان توقۇنۇشلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولغاچقا، ياپونىيە تەرەپ بۇنىڭغا جىددىي نارازىلىق بىلدۈردى.
تەيۋەن بوغۇزىدىكى ۋەزىيەتمۇ ئىنتايىن قورقۇنچلۇق بىر ھالەتكە يەتتى. خىتاي تەيۋەننى ئۆزىنىڭ بىر قىسمى دەپ قاراپ، كۈچ ئىشلىتىشتىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى داۋاملىق جاكارلاپ كەلمەكتە. خىتاينىڭ ھەربىي تەڭپۇڭلۇقنى ئۆزىگە پايدىلىق يۆنىلىشكە بۇراپ كېتىۋاتقانلىقى، تەيۋەن ئەتراپىدا «كۈلرەڭ رايون» سۈيقەستلىرىنى ئىشلىتىپ قورشاۋ سىياسىتى يۈرگۈزۈۋاتقانلىقى مەلۇم[3-بەت]. خىتاي دېڭىز ساقچى پاراخوتلىرىنى تېز سۈرئەتتە ئالدىنقى سەپكە ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق تەيۋەنلىكلەرنى قورقۇتۇش ۋە مۇستەقىللىق پىكىرلىرىنى تۇنجۇقتۇرۇش تاكتىكىسىنى قوللىنىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋاللار ياپونىيەنىڭ دېڭىز لىنىيەسى بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە.
شەرقىي ۋە جەنۇبىي دېڭىزلاردىمۇ خىتاينىڭ قانۇنسىز زېمىن دەۋالىرى داۋاملىشىۋاتىدۇ. رايوننى ھەربىيلەشتۈرۈش ئارقىلىق خەلقئارا دېڭىز يۈرۈش ئەركىنلىكىگە زەربە بېرىلىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋاللار بىر تەرەپتىن ھىندى-تېنچ ئوكيان رايونىدىكى دېڭىز قاتنىشىغا، يەنە بىر تەرەپتىن دۇنيانىڭ ئەڭ مۇھىم سودا لىنىيەلىرىدىن بىرىگە قىلىنغان بىۋاسىتە بېسىمدۇر. شۇڭا، ياپونىيە بۇ مەسىلىنى پۈتكۈل خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بىرلىكتە كۆڭۈل بۆلۈشى كېرەك بولغان مۇھىم نۇقتىسى دەپ قارايدۇ[2-بەت].
رايوندىكى يەنە بىر چوڭ خەتەر رۇسىيە، خىتاي ۋە شىمالىي كورېيە ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي ھەمكارلىقنىڭ كۈچىيىشىدۇر. 2025-يىلى سېنتەبىردە ئۆتكۈزۈلگەن غەلىبە بايرىمى ھەربىي پارادىدا شى جىنپىڭ، ۋىلادىمىر پۇتىن ۋە كىم جۇڭئۇنلارنىڭ بىر سەپتە تۇرۇشى گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقنى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلدى[2-بەت]. رۇسىيە ۋە خىتاي بومباردىمانچى ئايروپىلانلىرىنىڭ ياپونىيە ئەتراپىدا بىرلىكتە چارلاش ئېلىپ بېرىشى ۋە ئورتاق ھەربىي مانېۋىرلارنى كۆپەيتىشى ياپونىيە بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرىنىڭ جىددىي تەدبىر ئېلىشىنى تەقەززا قىلماقتا[2-بەت].
شىمالىي كورېيەنىڭ يادرو ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا پىلانلىرى ياپونىيە ئۈچۈن ئەڭ يېقىن ۋە جىددىي تەھدىتكە ئايلاندى. شىمالىي كورېيە بۈگۈنگىچە ئالتە قېتىم يادرو سىنىقى ئېلىپ باردى ۋە يادرو ئوق بېشىنى ئۆزىنىڭ باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىغا قاچىلاپ ياپونىيە زېمىنىغا زەربە بېرىش تېخنىكىسىغا ئېرىشتى[3-بەت]. يېقىنقى يىللاردا شىمالىي كورېيە تېز سۈرئەتتە ئۇچار سىيرىلغۇچ باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇلترا ئاۋاز تېزلىكىدىكى بومبىلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا يۈزلەندى[3-بەت]. 2026-يىلى فېۋرالدا ئۆتكۈزۈلگەن كورېيە ئەمگەكچىلەر پارتىيەسىنىڭ 9-نۆۋەتلىك قۇرۇلتىيىدا يادرو ئىقتىدارىنى كەلگۈسى بەش يىلدا داۋاملىق كۈچەيتىش نىشانى ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، بۇ ئەينى ۋاقىتتا ھەم يەر شارى خاراكتېرلىك قورالسىزلاندۇرۇش تەشەببۇسلىرىغا بېرىلگەن ئېغىر زەربىدۇر[3-بەت].
رۇسىيە فېدېراتسىيەسى ياپونىيە زېمىنى بولغان شىمالىي زېمىنلارنى (قۇرىل ئاراللىرى) قانۇنسىز بېسىۋېلىشنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. ئۇ يەردە ھەربىي بازىلارنى كۈچەيتىش ۋە ئەڭ يېڭى قىرغاق مۇداپىئە بومبىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش ھەرىكەتلىرى داۋام قىلىۋاتىدۇ[3-بەت]. رۇسىيە يەنە يىراق شەرق رايونىدا ئۆزىنىڭ ئەڭ يېڭى كۈرەشچى ئايروپىلانلىرىدىن بولغان يۇقىرى تېزلىكتىكى MiG-31 ئايروپىلانلىرىنى ۋە باشقا زامانىۋى قوراللىرىنى تېزلىكتە كۆپەيتىپ، ياپونىيەنىڭ شىمالىي چېگرا بىخەتەرلىكىگە داۋاملىق بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە[3-بەت].
ئوتتۇرا شەرقتىكى مۇقىمسىزلىق ۋە توقۇنۇشلارمۇ يەر شارى ئېنېرگىيە تەمىناتى ۋە خەلقئارا قاتناش يوللىرىنىڭ بىخەتەرلىكى نۇقتىسىدىن ياپونىيەگە تەسىر كۆرسىتىۋاتىدۇ. 2025-يىلى ئىيۇندا ئىسرائىلىيە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىران ئوتتۇرىسىدا ئۆزئارا ھۇجۇم قىلىش ۋەقەلىرى يۈز بەردى، بۇ ئەھۋال 2026-يىلى فېۋرالدا قايتا تەكرارلاندى[4-بەت]. ئىران ھۆكۈمىتىنىڭ ھورمۇز بوغۇزىنى تاقايدىغانلىقىنى جاكارلىشى دۇنيا نېفىت ئېكسپورتىغا بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كەلدى. گەرچە 2026-يىلى ئاپرېلدا ۋاقىتلىق ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ئىمزالانغان بولسىمۇ، لېكىن ئوتتۇرا شەرقتىكى مۇقىمسىزلىق داۋاملىشىۋاتىدۇ[4-بەت]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان غەززە توقۇنۇشىنى ھەل قىلىش پىلانى كىرىزىسنى بىر ئاز پەسەيتكەن بولسىمۇ، تىنچلىقنىڭ كاپالىتى يەنىلا ئاجىز تۇرماقتا[4-بەت].
2. يېڭىچە ئۇرۇش قىلىش ئەندىزىسى ۋە تېخنىكىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىدىكى ئورنى
زامانىۋى ئۇرۇشلارنىڭ تەرەققىياتى ھەربىي ئىستراتېگىيە ۋە قوراللىنىش سىستېمىلىرىنى پۈتۈنلەي يېڭى بىر باسقۇچقا باشلاپ كىردى. «2026-يىللىق ياپونىيە مۇداپىئە ئاق تاشلىق كىتابى»نىڭ تۆتىنچى بابى پۈتۈنلەي يېڭىچە ئۇرۇش ئۇسۇللىرى ۋە ئۇنىڭ خىرىسلىرىغا بېغىشلانغان[4-بەت]. ئۇكرائىنا ئۇرۇش مەيدانىدا سىناق قىلىنغان ئەرزان باھالىق، كۆپ ئىقتىدارلىق، ئادەم كۈچى تەلەپ قىلمايدىغان ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى (UAV) ۋە FPV (بىرىنچى شەخس كۆزى بىلەن كۆرۈش ئىقتىدارى بار) درونلىرى دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىسىغا ئايلاندى. بۇ ئۈسكۈنىلەر ئىنتايىن قىممەت باھالىق ئېغىر تىپتىكى برونېۋىك ۋە ئاۋىياماتكىلارنى ۋەيران قىلىشتا كۆرۈنەرلىك ئۈنۈم ياراتتى[4-بەت].
يېڭىچە ئۇرۇش شەكلىدە سۈنئىي ئەقىل ۋە تور سىستېمىلىرىنىڭ رولى ئىنتايىن يۇقىرى كۆتۈرۈلدى. سۈنئىي ئەقىل ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۇرۇش قارارلىرىنى چىقىرىش سۈرئىتى ئىنتايىن تېزلەشتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئالەم بوشلۇقى، تور دۇنياسى ۋە ئېلېكتروماگنىت دولقۇنى مەيدانىدىكى ھۇجۇملار بىرلىشىپ كەتتى[4-بەت]. بۇ تېخنىكىلار دۆلەتلەرنىڭ ئادەتتىكى بومبا ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا تاكتىكىلىرى بىلەن يۇغۇرۇلۇپ، ئۇرۇش مەيدانىدىكى يېڭىلىنىش دەۋرىنى ئىنتايىن قىسقارتىۋەتتى. بۈگۈنكى كۈندە قوراللارنىڭ يېڭىلىنىش تېزلىكى بىر قانچە ئاي بىلەنلا چەكلىنىدىغان بولۇپ قالدى.
دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكى ئالەم بوشلۇقى بىخەتەرلىكىگە تەرەققىي قىلىش يۈزلىنىشى سۈپىتىدە قارايدۇ. سۈنئىي ھەمراھلار بۈگۈنكى كۈندە قوماندانلىق قىلىش، ئالاقە قىلىش ۋە ئاخبارات يىغىش ئىشلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم غول لىنىيەسىدۇر[4-بەت]. بىراق، سۈنئىي ھەمراھلارغا قارشى قوراللارنىڭ تەرەققىي قىلىشى ئالەم بوشلۇقى بىخەتەرلىكىنى ئېغىر خىرىسقا دۇچار قىلماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تور دۇنياسىدىكى خاككېرلىق ھۇجۇملىرى دۆلەتلەرنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىگە جىددىي تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە. ئېلېكترونلۇق جەڭ مەيدانى ۋە ماگنىت دولقۇنى دائىرىسىنى كونترول قىلىشمۇ ھازىرقى زامان ئۇرۇشلىرىنىڭ نەتىجىسىنى بەلگىلەيدىغان ئاچقۇچلۇق ئامىلغا ئايلاندى[4-بەت].
بۇ يېڭى يۈزلىنىشتە سۈنئىي ئەقىل ۋە كۋانت تېخنىكىسى تېز سۈرئەتتە رول ئوينىماقتا. سۈنئىي ئەقىل تەرىپىدىن تەييارلانغان ساختا سىنلار (Deepfakes) ۋە تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىۋاتقان ھاسىللىغۇچ سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى ئۇچۇر ئۇرۇشىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئىجتىمائىي ئىشەنچنى ۋەيران قىلىشقا ئىشلىتىلىۋاتىدۇ[4-بەت]. دۆلەتلەرنىڭ جامائەت پىكىرىنى قايمۇقتۇرۇش ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ جىددىي قارار چىقىرىش ئىقتىدارىنى زەئىپلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىۋاتقان بۇنداق ئۇچۇر سۈيقەستلىرىگە قارشى، ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە ئاخبارات باشقارمىسى ئالاھىدە تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرىنى قوللىنىۋاتىدۇ[7-بەت].
مۇشۇ تېخنىكىلىق جەريانلارغا ئاساسەن، دۇنيادىكى چوڭ دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ مۇداپىئە تېخنىكىلىرىنى كۈچەيتىش پىلانلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئىلغار دۆلەت مۇداپىئە تەتقىقات تۈرلىرى ئىدارىسى (DARPA) ۋە دۆلەت مۇداپىئە يېڭىلىق يارىتىش بۆلۈمى (DIU) ئارقىلىق يېڭى تېخنىكىلارغا مەبلەغ سالماقتا[4-بەت]. خىتايمۇ «يېڭى دەۋردىكى دۆلەت بىخەتەرلىكى» ناملىق يېڭى ھۆججىتىدە تور، سانلىق مەلۇمات ۋە سۈنئىي ئەقىل ساھەسىنى دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ غول لىنىيەسى قىلىپ بېكىتتى[4-بەت]. شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىمۇ (NATO) ئۆزىنىڭ ئىلغار تېخنىكىلار تەشەببۇسى (DIANA) ئارقىلىق 2026-يىلى قوش يۈزلۈك تېخنىكا تەرەققىياتى ئۈچۈن 150 شىركەتنى تاللاپ تۈر باشلىدى[4-بەت].
ياپونىيە دۆلىتىمۇ دۆلەت مۇداپىئە سېتىۋېلىش، تېخنىكا ۋە ئەشيا ئوبوروتى ئىدارىسى (ATLA) نىڭ رولىنى كۈچەيتتى. 2024-يىلى ئۆكتەبىردە مەزكۇر ئىدارە قارمىقىدا دۆلەت مۇداپىئە تېخنىكا يېڭىلىق يارىتىش تەتقىقات ئىنستىتۇتى قۇرۇلدى[13-بەت]. بۇ ئورگان دۆلەتنىڭ يوشۇرۇن ئىقتىدارىنى قوزغاپ، دۆلەت مۇداپىئە تېخنىكىلىرىنى يېڭى بىر سەۋىيەگە كۆتۈرۈش ۋە خەلق ئاممىسىنىڭ ئىلغار ئىلىم-پەن نەتىجىلىرىنى دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسى بىلەن يۇغۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ.
3. ياپونىيەنىڭ ئۆزگىچە دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى ۋە «ئۈچ ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەت»نىڭ ئىسلاھاتى
ياپونىيە ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشتا بىرىنچى نىشان قىلىپ، ئاكتىپ دىپلوماتىيە يۈرگۈزۈش سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. ياپونىيە دۆلىتى ئۆزىنىڭ تىنچلىقپەرۋەر ئاساسىي قانۇنىغا رىئايە قىلغان ئاساستا، «پەقەت ئۆز-ئۆزىنى قوغداشقىلا قارىتىلغان دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتى»نى ساقلاپ كەلمەكتە[5-بەت]. ياپونىيە باشقا دۆلەتلەرگە تەھدىت سالىدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى ھەربىي كۈچكە ئايلانماسلىق، دۆلەت مۇداپىئە ئورگانلىرىنىڭ پۇقرالار تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇشىغا (Civilian Control) كاپالەتلىك قىلىش ۋە «ئۈچ يادروسىزلىق پرىنسىپى»غا قەتئىي رىئايە قىلىشنى تۈپ يۆنىلىش قىلغان[5-بەت].
شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، تاشقى ۋەزىيەتنىڭ يامانلىشىشى ياپونىيەنى دۆلەت مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىشكە مەجبۇر قىلماقتا. ياپونىيە ھۆكۈمىتى 2022-يىلى قوبۇل قىلىنغان «ئۈچ ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەت»نى، يەنى «دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى» (NSS)، «دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى» (NDS) ۋە «دۆلەت مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىش پىلانى» (DBP) نى تېز سۈرئەتتە ئىسلاھ قىلىش قارارىغا كەلدى[5-بەت، 6-بەت]. بۇ سىستېمىدا دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق جەھەتتىكى ئەڭ يۇقىرى يۆنىلىش كۆرسەتكۈچى ھېسابلىنىدۇ[6-بەت].
بۇ ھۆججەتلەرگە ئاساسەن، ياپونىيە ھۆكۈمىتى تۇنجى قېتىم «قايتۇرما زەربە بېرىش ئىقتىدارى»نى (Counterstrike Capabilities) تەرەققىي قىلدۇرۇشنى قارار قىلدى[6-بەت]. ياپونىيە ئەتراپىدىكى تەھدىت كۈچەيگەن ئەھۋال ئاستىدا، رەقىبنىڭ زېمىنىدىكى زەربە بېرىش نۇقتىلىرىنى بىتچىت قىلىش ئۈچۈن قۇرۇقلۇق، دېڭىز ۋە ھاۋادىن قويۇپ بېرىلىدىغان ئۇزۇن مۇساپىلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا تېخنىكىسىنى كۈچەيتىش يولىغا كىردى. بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى 2025-يىلى ئۆكتەبىردە دۆلەت مۇداپىئە ۋەزىرىنىڭ باشچىلىقىدا «دۆلەت مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ئۆزگەرتىشنى ئىلگىرى سۈرۈش باش شتابى»نى قۇردى[سۆز بېشى، 2-بەت؛ 5-بەت]. بۇ باش شتاب نۆۋەتتىكى ئۈچ ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەتنى 2026-يىلىنىڭ ئىچىدە قايتىدىن تۈزىتىپ چىقىشنى پىلانلاۋاتىدۇ.
دۆلەت مۇداپىئە ۋەزىرى كوئىزۇمى شىنجىرو ئۆزىنىڭ دوكلاتىدا ئەسكەرتكىنىدەك، ياپونىيەنىڭ مۇداپىئە خامچوتىنىڭ دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ %2 تىن ئېشىشى ياپونىيە تارىخىدىكى زور بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر[سۆز بېشى، 2-بەت]. ياپونىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىگە ئاساسەن، دۆلەت مۇداپىئە كۈچى يەتتە چوڭ ساھە بويىچە تەرەققىي قىلدۇرۇلىدۇ: ئۇزۇن مۇساپىلىك زەربە بېرىش ئىقتىدارى، بىر گەۋدىلەشكەن ھاۋا ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا مۇداپىئە سىستېمىسى، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان مۇداپىئە سىستېمىسى، كۆپ بوشلۇق بىرلىككە كەلگەن ھەرىكەت ئىقتىدارى، قوماندانلىق قىلىش ۋە ئاخبارات تېخنىكىسى، يۆتكەش ۋە پۇقرالارنى قوغداش سىستېمىسى، شۇنداقلا دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ سىجىللىقى ۋە يوشۇرۇن كۈچى[6-بەت].
ياپونىيەنىڭ بۇ ئىسلاھاتلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتىكى ئاخىرقى مۇددىتى 2027-مالىيە يىلى قىلىپ بېكىتىلگەن[6-بەت]. بۇ ۋاقىتقىچە ياپونىيە ئۆزىگە قىلىنغان ھۇجۇملارنى تۇنجى بولۇپ توسۇش ۋە قايتۇرۇپ زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى تولۇق يېتىلدۈرۈشنى نىشان قىلغان. شۇنداقلا، بۇ جەرياندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان ماسلىشىش تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلىدۇ. تاشقى ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا، قوشۇمچە ياردەملەرنى ئۈنۈملۈك قوبۇل قىلىش سىستېمىسى تۇرغۇزۇلىدۇ[6-بەت].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك سىستېمىنى باشقۇرۇش ئۈچۈن ھۆكۈمەت تەشكىلىي جەھەتتىن زور ئۆزگىرىش ياسىدى. 2026-يىللىق مالىيە يىلىدا ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە مۇئاۋىن ۋەزىرىنىڭ سانى بىر كىشىلىك سىستېمىدىن ئىككى كىشىلىك سىستېمىغا ئۆزگەرتىلدى[6-بەت]. بۇ كۆپەيتىش دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكىنىڭ مۇرەككەپ ۋەزىپىلەرنى بىر تەرەپ قىلىش، دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنىڭ ئىشلىتىلىشىنى نازارەت قىلىش ۋە رايون خاراكتېرلىك ھەمكارلىقلارنى تېخىمۇ ئاكتىپ باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، قۇرۇقلۇق، دېڭىز ۋە ھاۋا ئۆز-ئۆزىنى قوغداش قىسىملىرىنىڭ بىرلىكتە ئۈنۈملۈك ھەرىكەت قىلىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ياپونىيە قوغدىنىش قىسىملىرى بىرلەشمە ھەرىكەت قوماندانلىق شتابى (JJOC) قۇرۇلدى[6-بەت]. بۇ شتاب بىۋاسىتە بىرلىككە كەلگەن قومانداننىڭ باشچىلىقىدا ھەرىكەت قىلىدىغان بولۇپ، تىنچلىق ۋە ئۇرۇش مەزگىللىرىدە قوشۇنلارنىڭ پائالىيىتىنى بىر تەرەپ قىلىشتا كەم بولسا بولمايدىغان رول ئوينايدۇ.
4. دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسىنى كۈچەيتىش ۋە ئامېرىكا-ياپونىيە ئىتتىپاقداشلىقى
ياپونىيە زېمىنى ۋە ئەتراپىدىكى ئاۋىياتسىيە بوشلۇقىنى قوغداش ئۈچۈن تاشلانغان يەنە بىر قەدەم ئايروپىلان چارلاش پائالىيىتىنى كۈچەيتىشتۇر. 2025-مالىيە يىلىدا ياپونىيە ھاۋا قوغدىنىش قىسىملىرى خىتاي ۋە رۇسىيە ئايروپىلانلىرىغا قارشى جەمئىي 595 قېتىم جىددىي ھاۋا چارلاش ھەرىكىتى (Scrambles) ئېلىپ باردى[7-بەت]. بۇنىڭ ئىچىدە خىتاي ئايروپىلانلىرىغا تاقابىل تۇرۇش قېتىم سانى 366 نى، رۇسىيە ئايروپىلانلىرىغا تاقابىل تۇرۇش قېتىم سانى 214 نى تەشكىل قىلغان[7-بەت]. دۆلەت مۇداپىئە ۋەزىرى كوئىزۇمى شىنجىرو بۇ ۋەقەلەر ھەققىدە خەلقئارا جەمئىيەتكە جىددىي بايانلارنى ئېلان قىلىپ، رايوندىكى ۋەزىيەتنىڭ سۈركىلىش دەرىجىسىنى كۆرسىتىپ بەردى.
ياپونىيە دۆلىتى زېمىننى قوغداش ئۈچۈن قورال سىستېمىلىرىنى يېڭىلاش ھەرىكىتىنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ. دۆلەت مۇداپىئە ئاق تاشلىق كىتابىنىڭ يەتتىنچى بېتىدە كۆرسىتىلىشىچە، ياپونىيە ئۆزىنىڭ «يېڭى تىپتىكى قۇرۇقلۇقتىن دېڭىزغا قويۇپ بېرىلىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىسى» (Type-25 Surface-to-Ship Guided Missile)نى، شۇنداقلا «يېڭى تىپتىكى ئۇلترا ئاۋاز تېزلىكىدىكى باشقۇرۇلىدىغان بومبا» (Type-25 Hyper Velocity Gliding Projectile)نى تېزلىكتە ئالدىنقى سەپكە ئورۇنلاشتۇرۇش باسقۇچىغا كەلدى[7-بەت]. بۇ تەدبىرلەر ياپونىيەنىڭ دېڭىز چېگراسى بويىدىكى يىراق ئاراللارنى قوغداشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
دېڭىز بوشلۇقىدىكى باشقۇرۇلىدىغان بومبا مۇداپىئە سىستېمىسىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن، ياپونىيە دېڭىز ئۆز-ئۆزىنى قوغداش قىسمى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بىرلىكتە كەلگۈسىدە ئېگىز بوشلۇقتىن تۇتۇش ئىقتىدارىغا ئىگە SM-3 Block IIA تىپلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى سېتىۋېلىش پىلانىنى يولغا قويدى[7-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سىستېمىلىق ھالدا قۇرۇقلۇقتىكى رادار ۋە دېڭىزدىكى پاراخوتلارنى ماسلاشتۇرىدىغان «ئېگىس كۆپ ئىقتىدارلىق مۇداپىئە پاراخوتى» (Aegis System Equipped Vessels – ASEV) نى ياساش پىلانىنى يولغا قويدى. بۇ يېڭى پاراخوتلار ياپونىيەگە قارىتىلغان ھەر قانداق باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمىنى توسۇش كاپالىتىگە ئىگە[7-بەت].
ئاۋىياتسىيە ساھەسىدىكى بوشلۇق خىرىسلىرىغا نىسبەتەن، ياپونىيە ھاۋا قوغدىنىش قىسمىنى «ياپونىيە ئاۋىياتسىيە-ئالەم بوشلۇقى قوغدىنىش قىسمى» (Japan Aerospace Self-Defense Force) قىلىپ قايتا تەشكىللەش قارار قىلىندى[8-بەت]. بۇ نام ئۆزگىرىشى پەقەت بىر سۆز ئۆزگىرىشى بولماستىن، بەلكى كەلگۈسىدە ئالەم بوشلۇقى بىخەتەرلىكىنى دۆلەت مۇداپىئەسىنىڭ يادروسىغا ئايلاندۇرۇشنى نىشان قىلغان ئەمەلىي ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشتۇر.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ياپونىيە قۇرۇقلۇق قىسىملىرىنىڭ 15-بىرىگادىسىنى ئوكىناۋا رايونىدىكى بىخەتەرلىك ئېھتىياجىغا ئاساسەن «15-دىۋىزىيە»گە كېڭەيتىپ تەشكىللەش پىلانلاندى[8-بەت]. بۇ بىرىگادىنىڭ دىۋىزىيەگە ئۆزگەرتىلىشى ياپونىيەنىڭ جەنۇبىي ۋە غەربىي دېڭىز تەرەپتىكى ئاراللىرىنىڭ مۇداپىئە سىستېمىسىنى كۈچەيتىشنى نىشان قىلىدۇ. جەنۇبىي تەرەپتىكى كۈچ تۈزۈلمىسى يەنە يېڭى بىر ئىستراتېگىيە بولغان «SHIELD» (ماس قەدەملىك، ئارىلاشما، بىر گەۋدىلەشكەن ۋە كۈچەيتىلگەن قىرغاق مۇداپىئە سىستېمىسى) بىلەن شەكىللەندۈرۈلدى[8-بەت]. بۇ پىلان بويىچە، ياپونىيە 2027-يىلىغىچە جەمئىي 10 دىن ئارتۇق ئوخشىمىغان تىپتىكى ئەرزان باھالىق ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى، ئۆزلۈكىدىن ھەرىكەت قىلىدىغان پاراخوتلار ۋە سۇ ئاستى ئاپپاراتلىرىنى (UAV, USV, UUV) ئالدىنقى سەپكە ئورۇنلاشتۇرىدۇ[8-بەت].
دۆلەت مۇداپىئە كۈچىنىڭ تەرەققىياتى يەنە تور بىخەتەرلىكىنى قوغداش قانۇنى بىلەن يېقىندىن ماسلاشتى. 2025-يىلى مايدا ماقۇللانغان «تور مۇداپىئە ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش ۋە مۇناسىۋەتلىك قانۇنلارنى تۈزەش پىلانى»غا ئاساسەن، ياپونىيە قوغدىنىش قىسىملىرى 2026-يىلى ئۆكتەبىردىن باشلاپ تاشقى تور ھۇجۇملىرىغا قارشى «يىراقتىن بوشلۇققا كىرىش ۋە ھۇجۇم مەنبەسىنى يوقىتىش» ھوقۇقىغا ئېرىشتى[6-بەت، 8-بەت]. بۇ يېڭى تۈزۈلمە، ياپونىيەنىڭ تور دۇنياسىدىكى مۇداپىئە تاكتىكىسىنىڭ پاسسىپ مۇداپىئەدىن ئاكتىپ مۇداپىئەگە قاراپ يۈزلەنگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ياپونىيە بىر تەرەپتىن، تاشقى دۇنيادىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقلىرىنى كۆپەيتمەكتە. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق ياپونىيە مۇداپىئە سىياسىتىنىڭ مەركىزىدىدۇر[سۆز بېشى، 2-بەت؛ 9-بەت]. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدە قۇرۇلغان «ئىتتىپاقداشلىقنى ماسلاشتۇرۇش مېخانىزمى» (Alliance Coordination Mechanism – ACM) ئارقىلىق، شىمالىي كورېيەنىڭ بومبا سىناقلىرىغا ۋە سېنكاكۇ ئاراللىرى ئەتراپىدىكى خىتاي پائالىيەتلىرىگە بىرلىكتە تاقابىل تۇرۇلۇۋاتىدۇ[9-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئوكىناۋادىكى ئامېرىكا قىسىملىرىنى قايتا ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە يەرلىك پۇقرالارنىڭ تۇرمۇشىغا بولغان تەسىرىنى ئازايتىش تىرىشچانلىقلىرى داۋاملاشماقتا[9-بەت].
ياپونىيە بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي مانېۋىرلار تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە كۆتۈرۈلدى. مەسىلەن، 2026-يىلى يانۋاردا ئۆتكۈزۈلگەن « شىمال شامىلى 26» (North Wind 26) ناملىق قۇرۇقلۇق مانېۋىرى ئارقىلىق، ئىككى دۆلەت قىسىملىرىنىڭ قىش شارائىتىدا بىرلىكتە ئۇرۇش قىلىش قابىلىيىتى سىناق قىلىندى[9-بەت]. شۇنداقلا، باشقا دوست دۆلەتلەر بىلەنمۇ مۇناسىۋەت كۈچەيتىلىۋاتىدۇ. ياپونىيە ئۆزىنىڭ «ئۆزئارا كىرىش كېلىشىمى» (RAA) ۋە «ئۆزئارا ئەشيا ئوبوروتى بىلەن تەمىنلەش كېلىشىمى» (ACSA)گە تايىنىپ، ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە ۋە باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىقىنى سىستېمىلىق كۈچەيتتى[10-بەت].
5. مۇداپىئە سانائىتى، تېخنىكا ھەمكارلىقى ۋە ئادەم كۈچى بايلىقىنى كۈچەيتىش
دۆلەت مۇداپىئە ئاساسىنى قوغداشتا مۇداپىئە سانائىتى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى شىركەتلەرنىڭ رولى ئىنتايىن يۇقىرىدۇر. دۆلەت مۇداپىئە ئاق تاشلىق كىتابىنىڭ تۆتىنچى بۆلۈمى پۈتۈنلەي دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى سىستېمىسىنى كۈچەيتىشكە بېغىشلانغان بولۇپ، ئۇ ئىلگىرىكى يىللارغا قارىغاندا تېخىمۇ يۇقىرى ئورۇنغا كۆتۈرۈلگەن[سۆز بېشى، 3-بەت؛ 12-بەت]. ياپونىيە دۆلىتىدىكى بەزى شىركەتلەرنىڭ پايدا نىسبىتى تۆۋەن بولۇش سەۋەبىدىن مۇداپىئە زاكازلىرىدىن يېنىپ چىقىشى دۆلەتنىڭ تەمىنات زەنجىرىگە تەھدىت ئېلىپ كەلگەن ئىدى. بۇ كىرىزىسنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، 2023-يىلى «دۆلەت مۇداپىئە ئىشلەپچىقىرىش ۋە تېخنىكا ئاساسىنى كۈچەيتىش قانۇنى» قوبۇل قىلىندى[12-بەت].
مەزكۇر قانۇنغا ئاساسەن، ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە ۋەزىرى شىركەتلەر يوللىغان «مۇقىم ئىشلەپچىقىرىش پىلانى»نى تەستىقلاش ھوقۇقىغا ئىگە قىلىندى. 2025-مالىيە يىلىدا جەمئىي 164 پىلان تەستىقلانغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە 124 تۈر كىچىك ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى شىركەتلەرنىڭ ئۆزگەرتىش پىلانى ھېسابلىنىدۇ[12-بەت]. بۇ جەرياندا شىركەتلەرنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئۈسكۈنىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىشى ئۈچۈن دۆلەت تەرىپىدىن مىلياردلىغان يېن مالىيە ياردىمى بېرىلىپ، دۆلەتنىڭ قورال تەمىنات زەنجىرىنىڭ بىخەتەرلىكى كاپالەتكە ئىگە قىلىندى[12-بەت].
ياپونىيە يەنە قورال ئېكسپورتى سىياسىتىگە زور ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ كەلدى. 2026-يىلى ئاپرېلدا «دۆلەت مۇداپىئە ئۈسكۈنىلىرى ۋە تېخنىكىسىنى يۆتكەش ئۈچ پرىنسىپى»غا تۈزىتىش كىرگۈزۈلدى[سۆز بېشى، 3-بەت؛ 14-بەت]. بۇرۇن مەۋجۇت بولغان قاتتىق چەكلىمىلەر، جۈملىدىن «بەش تۈرلۈك چەكلەش سىستېمىسى» ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، ياپونىيەنىڭ تاشقى دۆلەتلەرگە قورال ۋە تېخنىكا ئېكسپورت قىلىشى ئاسانلاشتۇرۇلدى. بۇ ئىسلاھات ياپونىيەنىڭ مۇداپىئە سانائىتىنىڭ دۆلەت سىرتىدا بازار تېپىشىغا، شۇنداقلا ئىتتىپاقداش دوست دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئۆزئارا قورال تەمىنات ماسلىشىشچانلىقىنى ئاشۇرۇشقا يول ئاچتى[14-بەت].
بۇ يېڭى پىلان بويىچە، ياپونىيە تاشقى ھەمكارلىقلارنى تېز سۈرئەتتە كۆپەيتتى. ئەڭ روشەن نەتىجىلەرنىڭ بىرى، 2025-يىلى ئاۋغۇستتا ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ياپونىيەنىڭ زامانىۋىلاشتۇرۇلغان «موگامى كۆپ ئىقتىدارلىق پاراخوتى» (Mogami-class frigate) نى ئۆزىنىڭ يېڭى پاراخوتى سۈپىتىدە تاللىشىدۇر[15-بەت]. ئىككى دۆلەت ئورتاق ھالدا جەمئىي 11 دانە پاراخوت ياساش پىلانىنى بېكىتتى، بۇنىڭ ئىچىدىكى دەسلەپكى ئۈچ پاراخوتنى ياساش كېلىشىمى 2026-يىلى ئاپرېلدا دۆلەت مۇداپىئە ۋەزىرى كوئىزۇمى شىنجىرو تەرىپىدىن ئىمزالاندى[15-بەت]. ئۇنىڭدىن باشقا، ياپونىيە ئەنگلىيە ۋە ئىتالىيە بىلەن بىرلىكتە «دۇنياۋى كۆپ ئىقتىدارلىق ھاۋا ئۇرۇش پىلانى» (Global Combat Air Programme – GCAP) ئارقىلىق يېڭى بىر ئەۋلاد كۈرەشچى ئايروپىلان تەييارلاشنى ئىلگىرى سۈرمەكتە[15-بەت].
دۆلەت مۇداپىئە تەرەققىياتىنىڭ يادروسى «ئادەم كۈچى بايلىقى»دۇر. ياپونىيە جەمئىيىتىدىكى ياشانغانلارنىڭ كۆپىيىشى ۋە تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىشى، پىرىنسىپ جەھەتتىن ئۆز-ئۆزىنى قوغداش قىسىملىرىنىڭ ئەسكەر قوبۇل قىلىش پىلانىغا ئېغىر تەسىر كۆرسىتىۋاتىدۇ. 2025-مالىيە يىلىدا پىلانلانغان ئەسكەر قوبۇل قىلىش سانى 15 مىڭ كىشى بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە پەقەت 11 مىڭ كىشى قوبۇل قىلىنغان[17-بەت]. نۆۋەتتە ياپونىيە ئۆز-ئۆزىنى قوغداش قىسىملىرىنىڭ ئەمەلىي ئەسكەر نىسبىتى پىلانلانغان نىشاننىڭ %90 ئەتراپىدىلا تۇرماقتا. شۇڭا، ئادەم كۈچى بايلىقىنى ساقلاپ قېلىش ۋە يېڭى خادىملارنى جەلپ قىلىش دۆلەتنىڭ يادرولۇق مەسىلىسىگە ئايلاندى[17-بەت].
بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، ياپونىيە ھۆكۈمىتى 2024-يىلى دېكابىردا « قوغدىنىش قىسىملىرى خادىملىرىنىڭ تۇرمۇشىنى ياخشىلاش ۋە يېڭى خىزمەت پىلانلىرىنى تۈزەش ئاساسىي سىياسىتى»نى ئوتتۇرىغا قويدى[17-بەت]. 2025-يىلدىن باشلاپ ئەسكەرلەرنىڭ مائاشى ۋە تەمىناتى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەگە كۆتۈرۈلدى. دۆلەت خادىملار تۈزۈلمىسىنىڭ تەۋسىيەسىگە ئاساسەن، ئەسكەرلەرنىڭ يىللىق كىرىمى 200 مىڭ يېندىن كۆپرەك ئاشۇرۇلدى ۋە دۆلەت مۇداپىئە تارىخىدا كۆرۈلۈپ باقمىغان تەرەققىيات سۈپىتىدە، جەمئىي 30 دىن ئارتۇق ئالاھىدە پۇل ياردىمى بېكىتىلدى[17-بەت]. ئۇنىڭدىن باشقا، ئادەم قوبۇل قىلىش تاكتىكىسىغا يېڭى تۈرلەر قوشۇلدى. 2025-يىلى تۇنجى قېتىم «ئوفىتسىر نامزاتى سېرژانتلار» تۈزۈلمىسى ئوتتۇرىغا قويۇلدى، بۇ سىستېمىدا بەش يىل ئەسكەرلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن ياشلار تېز سۈرئەتتە ئوفىتسىرلىككە كۆتۈرۈلىدۇ[17-بەت]. تېخنىكىلىق ئىقتىدار تەلەپ قىلىنىدىغان بوشلۇق ۋە تور ساھەسى ئۈچۈن ئالاھىدە «ئوفىتسىر نامزاتى (مۇتەخەسسىس)» تۈزۈلمىسى يولغا قويۇلدى. خۇسۇسىي شىركەتلەردىكى ئىلغار تېخنىكا بىلىملىرىگە ئىگە كىشىلەرنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن، «مۇددەتلىك قوغدىنىش ئەسكەرلىك سىستېمىسى» تۈزۈلۈپ، 2025-يىلدىن باشلاپ رەسمىي يولغا قويۇلدى[17-بەت].
ئايال خادىملارنىڭ رولىنى ئاشۇرۇشمۇ ئەسكەر يېتىشمەسلىك كىرىزىسىنى ھەل قىلىشنىڭ مۇھىم يولى قىلىپ تاللاندى. ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكى 2025-يىلى ئىيۇندا ئايال ئەسكەرلەرنىڭ يادرولۇق ۋە بىئولوگىيەلىك مۇداپىئە قىسىملىرىدا (NBC Defense Unit) ۋەزىپە ئۆتىشىگە قويۇلغان ئەڭ ئاخىرقى چەكلىمىلەرنى پۈتۈنلەي بىكار قىلدى[18-بەت]. بۇ قارار ياپونىيە ئۆز-ئۆزىنى قوغداش قىسىملىرى تۈزۈلمىسىدە ئاياللارنىڭ ھەممە ساھەدە چەكلىمىسىز خىزمەت قىلىشىغا تولۇق يول ئاچتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خادىملارنىڭ تۇرمۇش ۋە خىزمەت تەڭپۇڭلۇقىنى (Work-Life Balance) ساقلاش ئۈچۈن يەسلىلەر كۆپەيتىلدى ۋە كۆڭۈل بۆلۈش تەدبىرلىرى كۈچەيتىلدى[18-بەت].
خادىملارنىڭ خىزمەت مۇھىتىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ۋە سۇيىقەستلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، دۆلەت مۇداپىئە ئورگانلىرىدا «قوپاللىققا قەتئىي يول قويماسلىق» (Zero Tolerance for Harassment) پىرىنسىپى بېكىتىلدى[19-بەت]. جەمئىيەتتىكى LINE ئالاقە يۇمشاق دېتالى ئارقىلىق دەم ئېلىش كۈنلىرىمۇ خىزمەت قىلىدىغان ئالاھىدە شىكايەت قىلىش سىستېمىسى قۇرۇلدى. خادىملارنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش ۋە روھىي كېسەللىكلەرگە دۇچار بولۇش نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىش، قىمارۋازلىق قاتارلىق زىيانلىق ئادەتلەرنى يوقىتىش تەدبىرلىرى تېزلىتىلدى[19-بەت]. يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇرۇش مەيدانىدىكى يارىلىنىش ۋەقەلىرىگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ھەربىي داۋالاش سىستېمىسى تۈپتىن ئىسلاھ قىلىنماقتا. ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن «ھەربىي داۋالاش ۋە يارىدارلارنى تارقاقلاشتۇرۇش سىستېمىسىنى كۈچەيتىش»، «بىرلەشمە داۋالاش قوماندانلىق تۈزۈلمىسى يارىتىش» ۋە «دۆلەتلىك ھەربىي تېببىي ئىنىستىتۇتنىڭ باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ئىسلاھ قىلىش» قاتارلىق ئۈچ تۈۋرۈكلۈك پىلاننى تۈزۈپ چىقتى[19-بەت]. بولۇپمۇ، ئالدىنقى سەپتىكى ئۇرۇشلاردا جىددىي قان تولۇقلاسش ۋە قۇتقۇزۇش ئىشلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، دۆلەت مۇداپىئە قىسىملىرى ئۆزلۈكىدىن قان مەھسۇلاتلىرىنى تەييارلاش ۋە ساقلاش سىستېمىسىنى قۇردى[19-بەت].
خۇلاسە
خۇلاسە قىلغاندا، «2026-يىللىق ياپونىيە مۇداپىئە ئاق تاشلىق كىتابى» ياپونىيەنىڭ شەرقىي ئاسىيادىكى مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تاشلىغان زور تارىخىي قەدەملىرىنى نامايان قىلىپ بېرىدۇ. دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنىڭ تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەگە يېتىشى، ئىلغار قورال تېخنىكىلىرىغا مەبلەغ سېلىنىشى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە باشقا دېموكراتىك دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىقنىڭ كۈچەيتىلىشى، شۇنداقلا دۆلەت ئىچىدىكى خادىملارنىڭ تەمىناتىنى ئىسلاھ قىلىش ھەرىكەتلىرى بۈگۈنكى ياپونىيەنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشتىكى يېڭى يۆنىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئىلمىي ئانالىزلار كەلگۈسىدە رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارنى مۆلچەرلەش ۋە تىنچلىق تەڭپۇڭلۇقىنى قوغداش ئىستراتېگىيەلىرىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن قىممەتلىك يېتەكچىدۇر.
مەنبە دوكلات:
Ministry of Defense, Japan. Defense of Japan 2026. Tokyo: Ministry of Defense, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
