ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىنقى مەزگىللەردە ئامېرىكا-خىتاي ئىقتىساد ۋە خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرىنى تەكشۈرۈش كومىتېتى (USCC)، بىرۇكىڭس ئىنستىتۇتى (Brookings Institution) ۋە باشقا نوپۇزلۇق خەلقئارالىق تەتقىقات ئورگانلىرى ئېلان قىلغان دوكلاتلار، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرق سىياسىتىدە، بولۇپمۇ ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى ئاشكارىلىماقتا. مەزكۇر تەتقىقاتلارنىڭ ئاساسىي تېمىسى، خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىك ۋە سۈركىلىشلەردىن ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتى ئۈچۈن قانداق پۇرسەتپەرەسلەرچە پايدىلىنىۋاتقانلىقىغا مەركەزلەشكەن. دوكلاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي «ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتپەرەسلىك» تاكتىكىسىنى قوللىنىپ، بىر تەرەپتىن ئىراننى ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە رايونلۇق تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىشتىكى مۇھىم شېرىك سۈپىتىدە قوللىسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئامېرىكانىڭ دىققىتىنى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىن بۇراش ئۈچۈن ئىراننى بىر خىل «ئىستراتېگىيەلىك قالقان» سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. 2024-يىلىدىن 2026-يىلىغىچە بولغان ۋەقەلەر، جۈملىدىن يېڭىدىن ئىمزالانغان ئۈچ تەرەپلىك بىخەتەرلىك كېلىشىملىرى ۋە يوشۇرۇن ئىقتىسادىي تورلار ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلغان بۇ تەھلىللەر، خىتاينىڭ خەلقئارا جازالارنى ئايلىنىپ ئۆتۈش ئىقتىدارىنى قانداق ئۆستۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىش بىلەن بىرگە، زور ئىلمىي ۋە ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە [1-3].
خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئىران پەقەت بىر نېفىت تەمىنلىگۈچىلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى خەلقئارا تەرتىپكە جەڭ ئېلان قىلىشتىكى مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك تايانچ نۇقتا ھېسابلىنىدۇ. مەنبەلەردە تەكىتلىنىشىچە، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئىران بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى ئۆزىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» پىلانى ۋە «يەرشارىۋى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى»نى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى پۇرسەت دەپ قارىماقتا. خىتاي ئىراننى قوللاش ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ ھەربىي بايلىقى ۋە دىپلوماتىيە كۈچىنى ئوتتۇرا شەرقتە باغلاپ قويۇشنى، شۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ تەيۋەن بوغۇزى ۋە جەنۇبىي دېڭىز مەسىلىلىرىدە دۇچ كېلىۋاتقان بېسىمىنى يېنىكلىتىشنى نىشانلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ئىران ھاكىمىيىتىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىنى قەتئىي خالىمايدۇ، چۈنكى تېھراندا غەربپەرەس بىر ھاكىمىيەتنىڭ بارلىققا كېلىشى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە كاپالىتىگە ۋە رايونلۇق ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىغا ئېغىر زەربە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [4, 5].
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ ئىران بىلەن يېقىنلىشىشى پەقەت ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەت دائىرىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى رۇسىيەنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر خىل «ھاكىممۇتلەق ئوق» (Axis of Autocracy) نىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولماقتا. 2026-يىلى يانۋاردا ئىمزالانغان خىتاي، رۇسىيە ۋە ئىران ئوتتۇرىسىدىكى ئۈچ تەرەپلىك ئىستراتېگىيەلىك كېلىشىم بۇ نېگىزلىك ئۆزگىرىشنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىسىدۇر. غەرب دۇنياسىنىڭ جازالىرى ۋە بېسىملىرىغا تاقابىل تۇرۇش مەقسىتىدە تۈزۈلگەن بۇ كېلىشىم ئېنېرگىيە، سودا ۋە ھەربىي ھەمكارلىق قاتارلىق ھالقىلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى نامايان قىلىش بىلەن بىرگە، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى يەككە قۇتۇپلۇق سىستېمىغا قارشى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىنى بەرپا قىلىشنى تېزلىتىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە [6, 7].
شۇنداقتىمۇ، خىتاي ئىراننىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتىدىكى تۇراقسىزلىقلارغا قارىتا ئىنتايىن ئېھتىياتچان پوزىتسىيە تۇتماقتا. مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، خىتاي ئىراننى قوللىغان تەقدىردىمۇ، تېھران سەۋەبىدىن ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشقا كىرىپ قېلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ. بېيجىڭنىڭ ئاساسلىق مۇۋەپپەقىيىتى ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش بولۇپ، ئىراننىڭ «ھەددىدىن زىيادە» قۇتراتقۇلۇقلىرى سەۋەبىدىن رايوندا كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇش چىقىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. شۇڭا، خىتاي دىپلوماتىيە ساھەسىدە مۇرەسسەچىلىك رولىنى ئويناشقا تىرىشىپ، سەئۇدى ئەرەبىستانى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى يۇمشىتىشقا ئوخشاش قەدەملەر ئارقىلىق رايوندا نىسپىي مۇقىملىقنى ساقلاشقا ئۇرۇنماقتا [8, 9].
يوشۇرۇن ئىقتىسادىي تورلار: نېفىت، «چۇشىن» ۋە جازادىن قېچىش
خىتاينىڭ ئىران بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ئالاقىسىنىڭ يادروسىنى ئامېرىكا جازالىرىغا خىلاپ ھالدا داۋاملىشىۋاتقان نېفىت سودىسى تەشكىل قىلىدۇ. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خىتاي ھازىر ئىران خام نېفىت ئېكسپورتىنىڭ 90 پىرسەنتتىن كۆپرەكىنى سېتىۋالماقتا، بۇ بولسا ئىران ئىقتىسادىنىڭ «ھاياتلىق تومۇرى»دۇر. 2023-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا ئىراننىڭ نېفىت ئېكسپورتىدىن كىرگەن كىرىمى 53 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى خىتاي بازىرىدىن كەلگەن. خىتاي بۇ نېفىتنى شەندۇڭ ئۆلكىسىدىكى «چەينەك» (Teapot) دەپ ئاتىلىدىغان كىچىك، مۇستەقىل نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرى ئارقىلىق ئىمپورت قىلىدۇ. بۇ زاۋۇتلار خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى گىگانت نېفىت شىركەتلىرىگە قارىغاندا ئامېرىكا پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسى بىلەن ئانچە چېتىشلىقى بولمىغاچقا، جازا خەۋپىگە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرالايدۇ [10-12].
بۇ مەخپىي سودىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، بېيجىڭ بىلەن تېھران ئىنتايىن مۇرەككەپ بولغان يوشۇرۇن پۇل-مۇئامىلە ۋە ئەشيا ئوبوروتى تورىنى بەرپا قىلغان. بۇ زەنجىردىكى ئەڭ مۇھىم ھالقا «چۇشىن» (Chuxin) دەپ ئاتىلىدىغان مەخپىي پۇل-مۇئامىلە مېخانىزمىدۇر. غەرب ئەمەلدارلىرىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، خىتاي ئىران نېفىتى ئۈچۈن بىۋاسىتە پۇل تۆلىمەستىن، بەلكى بۇ مەبلەغنى مەخسۇس ھېساباتلارغا جۇغلايدۇ. ئاندىن بۇ مەبلەغ ئىراندا ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىنى ئېلىپ بېرىۋاتقان خىتاي شىركەتلىرىگە ھەق تۆلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ماھىيەتتە، بۇ خەلقئارا بانكا سىستېمىسىنى (SWIFT) پۈتۈنلەي ئايلىنىپ ئۆتىدىغان بىر خىل «نېفىت بەدىلىگە قۇرۇلۇش» ئالماشتۇرۇش سودىسىدۇر. پەقەت 2024-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا بۇ يول ئارقىلىق تەخمىنەن 8.4 مىليارد دوللارلىق مەبلەغ ئايلانغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە [13, 14].
بۇ سودا زەنجىرىدە خىتاي دۆلەتلىك ئېكسپورت ئىناۋەت سۇغۇرتا شىركىتى (Sinosure) مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەزكۇر شىركەت خىتاي كارخانىلىرىنىڭ ئىراندا ئېلىپ بېرىۋاتقان قۇرۇلۇش تۈرلىرىنى سۇغۇرتا بىلەن تەمىنلەپ، ئۇلارنىڭ خەۋپ-خەتىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. بۇ خىل ئورۇنلاشتۇرۇش خىتاينىڭ چوڭ بانكىلىرىنى ئامېرىكانىڭ ئىككىنچى دەرىجىلىك جازالىرىدىن قوغداپ قېلىش بىلەن بىرگە، ئىراننىڭمۇ جىددىي ئېھتىياجلىق بولغان ئۇل ئەسلىھە ۋە مۇلازىمەتلەرگە ئېرىشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي يەنە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە شياڭگاڭدىكى ساختا شىركەتلەر تورىدىن پايدىلىنىپ، پۇل يۇيۇش ۋە مەبلەغ يۆتكەش مەشغۇلاتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ [15, 16].
نېفىت توشۇش جەريانىمۇ ئىنتايىن مەخپىي بولۇپ، «كۆلەڭگە فىلوت» (Shadow Fleet) ياكى «قاراڭغۇ فىلوت» دەپ ئاتىلىدىغان كونا تانكىرلار ئىشلىتىلىدۇ. بۇ پاراخوتلار ئورنىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن ئاپتوماتىك تونۇش سىستېمىسى (AIS) نى تاقىۋېلىش، دېڭىزدا پاراخوتتىن-پاراخوتقا يۆتكەش (STS) مەشغۇلاتى ئېلىپ بېرىش ۋە يۈك ھۆججەتلىرىنى ساختا ياساش (مەسىلەن، نېفىتنى مالايشىيا ياكى ئوماننىڭ دەپ كۆرسىتىش) قاتارلىق تاكتىكىلارنى قوللىنىدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بۇ پاراخوتلارنىڭ پورتلىرىغا كىرىشىگە كۆز يۇمۇپلا قالماستىن، ھەتتا بەزىدە ئۇلارنى قوغداش بىلەن تەمىنلەيدۇ. 2025-يىلى يانۋاردا، خىتاينىڭ شەندۇڭ پورت گۇرۇھى دەسلەپتە ئامېرىكا جازالىغان بەزى پاراخوتلارنى قوبۇل قىلىشنى رەت قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئومۇمىي نېفىت ئىمپورت مىقدارىدا كۆرۈنەرلىك ئازىيىش كۆرۈلمىگەن، بۇ خىتاينىڭ باشقا يوشۇرۇن قاناللارنى تېپىشتا يۇقىرى ئىقتىدارغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [17, 18].
ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق ھەمكارلىق: ئۈچ تەرەپلىك ئىتتىپاق ۋە رەقەملىك يىپەك يولى
خىتاينىڭ ئىران بىلەن بولغان ھەمكارلىقى ئىقتىسادتىن ھالقىپ، ھەربىي ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدە كۈنسېرى چوڭقۇرلاشماقتا. 2026-يىلى 29-يانۋاردا خىتاي، رۇسىيە ۋە ئىران رەسمىي ئىمزالىغان «ئۈچ تەرەپلىك ئىستراتېگىيەلىك ئەھدىنامە» بۇ مۇناسىۋەتنىڭ يۇقىرى پەللىسىدۇر. گەرچە بۇ كېلىشىم ناتو (NATO) نىڭ 5-ماددىسىغا ئوخشاش بىۋاسىتە ھەربىي مۇداپىئە كاپالىتى بەرمىسىمۇ، ئەمما ئۈچ دۆلەتنىڭ «يېڭى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپى» قۇرۇش، غەربنىڭ جازالىرىغا بىرلىكتە تاقابىل تۇرۇش ۋە ھەربىي ماسلىشىشنى كۈچەيتىش ئىرادىسىنى نامايان قىلدى. كېلىشىم دائىرىسىدە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە دىپلوماتىيەلىك ئىستراتېگىيەدە ماسلىشىش تەلەپ قىلىنغان بولۇپ، بۇ ئامېرىكانىڭ ئىراننى يېتىم قالدۇرۇش سىياسىتىگە ئېغىر خىرىس ئېلىپ كەلدى [6, 7, 19].
ھەربىي جەھەتتە، خىتاي بىلەن ئىران قەرەللىك ھالدا بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزۈپ تۇرماقتا. مەسىلەن، 2025-يىلى دېكابىردىكى «سەھەند-2025» (Sahand-2025) ۋە 2026-يىلى يانۋاردىكى «تىنچلىق ئىرادىسى» (Will for Peace) ناملىق دېڭىز ئارمىيە مانېۋىرلىرى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە BRICS ئەزالىرىنىڭمۇ قاتنىشىشى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن بۇ مانېۋىرلاردا، خىتاي ئۆزىنىڭ «يىراق دېڭىز» (Yuan Hai) مەشغۇلات ئىقتىدارىنى سىناق قىلغان. مانېۋىرلاردا زامانىۋى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (FPV Drones) تېخنىكىسى ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تاكتىكىلىرى مەشىق قىلىنغان بولۇپ، بۇ ئىران ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىشىغا تېخنىكىلىق تىرەك بولماقتا [20, 21].
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي «رەقەملىك يىپەك يولى» (Digital Silk Road) تەشەببۇسى ئارقىلىق ئىرانغا ئىلغار كۆزىتىش ۋە تور كونترول تېخنىكىلىرىنى ئېكسپورت قىلماقتا. مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، خىتاي شىركەتلىرى ئىرانغا چىراي تونۇش سىستېمىسى، تور سۈزۈش ۋە ئىجتىمائىي كونترول قوراللىرىنى تەمىنلەپ، تېھران ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆز خەلقىنى نازارەت قىلىش ۋە ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتكەن. خىتاي ئۆزىنىڭ «تور ئىگىلىك ھوقۇقى» (Cyber Sovereignty) ئۇقۇمىنى ئىرانغا سىڭدۈرۈش ئارقىلىق، غەربنىڭ تور ئۆلچەملىرىگە قارشى ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق بېسىمىنى ئومۇملاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ خىل ھەمكارلىق ئىراننىڭ «رەقەملىك مۇستەبىتلىك» سىستېمىسىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىشىگە ياردەم بەرمەكتە [22, 23].
يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ ئىرانغا قىلغان ياردىمى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا زاپچاسلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. گەرچە بېيجىڭ رەسمىي يوسۇندا قورال ئېكسپورتىنى كونترول قىلىدىغانلىقىنى دەۋا قىلسىمۇ، ئەمما نۇرغۇنلىغان قوش مەقسەتلىك (Dual-use) ئېلېكتىرونلۇق زاپچاسلار، ماتورلار ۋە يول باشلاش سىستېمىلىرى خىتايدىن ئىرانغا ئۈزلۈكسىز ئېقىپ كىرمەكتە. بۇ زاپچاسلارنىڭ ئىران ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىدا ئىشلىتىلىپ، كېيىنچە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشىدا قوللىنىلغانلىقىغا ئائىت دەلىللەر غەرب تەرىپىدىن پات-پات ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا [24, 25].
گېئو-سىياسىي دىپلوماتىيە: مۇرەسسەچىلىك ۋە رايونلۇق تەرتىپ
خىتاينىڭ ئامېرىكا-ئىران سۈركىلىشىدىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، ئۇنىڭ دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى «مۇرەسسەچى»لىك رولىدۇر. 2023-يىلى مارتتا خىتاينىڭ ۋاسىتىچىلىقىدا سەئۇدى ئەرەبىستانى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئەسلىگە كېلىشى، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى دىپلوماتىيەلىك تەسىر كۈچىنىڭ زورايغانلىقىنى كۆرسەتتى. بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى ئامېرىكاغا ئوخشاش «قۇتراتقۇلۇق قىلغۇچى» ئەمەس، بەلكى «تىنچلىق بەرپا قىلغۇچى» قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشتى. بۇ ئۇتۇق خىتاينىڭ رايوندىكى ئاساسلىق رەقىبلەر بىلەن تەڭپۇڭ مۇناسىۋەت ئورنىتالايدىغانلىقىنى ۋە ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك كاپالەتچىسىلىك ئورنىغا جەڭ ئېلان قىلالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى [8, 26].
خىتاي ئۈچۈن بۇ مۇرەسسەچىلىك ئىككى تەرەپلىك پايدىغا ئىگە: بىرىنچىدىن، رايوننىڭ نىسپىي مۇقىملىقى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە تەمىناتىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ؛ ئىككىنچىدىن، بۇ خىل دىپلوماتىيەلىك ئۇتۇقلار خىتاينىڭ «يەرشارىۋى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى» (GSI) نى تەشۋىق قىلىشىغا ۋە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغا خىرىس قىلىشىغا يول ئاچىدۇ. خىتاي يەنە BRICS ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق، ئىراننى بۇ كۆپ تەرەپلىك مېخانىزملارغا كىرگۈزۈپ، ئۇنىڭغا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قوغدىنىش كۈنلۈكى تەمىنلىدى [27, 28].
لېكىن، خىتاينىڭ بۇ دىپلوماتىيەسىنىڭمۇ مەلۇم چەكلىمىلىرى بار. بېيجىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى پۈتۈنلەي بۇزۇپ قويۇشنى خالىمايدۇ، شۇنداقلا ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئىرانغا بولغان ئەندىشىلىرىنىمۇ نەزەردە تۇتۇشقا مەجبۇر. شۇڭا، خىتاي ئىراننى قوللاش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭ يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇشىنى ياكى رايوندا ئۆز كونتروللۇقىدىن چىقىپ كەتكەن قالايمىقانچىلىق چىقىرىشىنى توسۇشقا تىرىشىدۇ. خىتاينىڭ نەزىرىدە، ئىران ئامېرىكانى ئوتتۇرا شەرق پاتقىقىغا باغلاپ تۇرىدىغان بىر ۋاسىتە بولۇشى كېرەك، ئەمما خىتاينى بۇ پاتقاققا بەك ئىچكىرىلەپ كىرىشكە مەجبۇرلايدىغان بىر يۈككە ئايلىنىپ قالماسلىقى لازىم [5, 29].
خۇلاسە: خىتاينىڭ «كۈل رەڭ رايون»دىكى ئويۇنى ۋە كەلگۈسى خىرىسلار
يىغىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ئامېرىكا-ئىران سۈركىلىشىدىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق بىر پىلاننىڭ مەھسۇلىدۇر. بېيجىڭ ۋاشىنگتون بىلەن تېھران ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنى بىرىنچىدىن، ئۆزىنىڭ ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى ئەرزان باھادا قاندۇرۇش؛ ئىككىنچىدىن، دوللارسىز پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى سىناق قىلىش ۋە كېڭەيتىش؛ ئۈچىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك بايلىقىنى ئوتتۇرا شەرققە چاچراپ كېتىشكە مەجبۇرلاپ، ئۆزىنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى نىشانلىرىغا يېتىش ئۈچۈن ئۇستىلىق بىلەن ئىشلەتمەكتە. «چۇشىن»غا ئوخشاش يوشۇرۇن مېخانىزم ۋە «كۆلەڭگە فىلوت»لار خىتاينىڭ غەرب جازالىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى نامايان قىلماقتا.
بىراق، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭمۇ ئېغىر خەۋپ-خەتەرلىرى مەۋجۇت. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىنقى مەزگىللەردە خىتاينىڭ بۇ يوشۇرۇن تورلىرىغا قاراتقان جازالىرىنى كۈچەيتىشى، خىتاي شىركەتلىرى ۋە بانكىلىرىنى خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە يېتىمچىلىكىگە دۇچار قىلىشى مۇمكىن. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئىراننىڭ ئىچكى ۋەزىيىتىدىكى تۇراقسىزلىق ياكى رايوندا تۇيۇقسىز پارتلىغان بىر ئۇرۇش، خىتاينىڭ سالغان مەبلىغىنى ۋە ئېنېرگىيە كارىدورلىرىنى ۋەيران قىلىشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتىن قارىغاندا، خىتاي ئىراننى ئامېرىكا ئۈستۈنلۈكىگە قارشى تۇرۇشتىكى «ئالدىنقى سەپ قورغىنى» ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپى قۇرۇشتىكى كەم بولسا بولمايدىغان «شېرىك» دەپ قاراپ، بۇ خەتەرلىك شاخمات ئويۇنىنى داۋاملاشتۇرۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى [30, 31].
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Hass, R., & Matthias, A. (2026). How is China positioning itself as Iran’s regime teeters? Brookings Institution.
- U.S.-China Economic and Security Review Commission. (2025). China’s Facilitation of Sanctions and Export Control Evasion. U.S.-China Economic and Security Review Commission.
- Fitzgerald, S. (2021). A Union of Adversaries: The China-Iran Deal. House.gov.
- Wikipedia. (2025). Belt and Road Initiative. Wikipedia.
- Sun, Y. (2024). Forecasting China’s strategy in the Middle East over the next four years. Brookings Institution.
- Discovery Alert. (2026). How Sanctions Impact Iranian Oil Revenues Through Market Restrictions. Discovery Alert.
- Congressional Research Service. (2025). Iran’s Petroleum Exports to China and U.S. Sanctions (IF12952). Congress.gov.
- Clingendael Institute. (2020). Sanctions without shock? United Nations snapback and Iran’s oil exports. Clingendael Institute.
- Wisconsin Project on Nuclear Arms Control. (2025). How China Secretly Pays Iran for Oil and Avoids U.S. Sanctions. Iran Watch.
- Norman, L., & Areddy, J. T. (2025). How China secretly pays Iran for oil and avoids US sanctions. Hashtag.al (Reprint from Wall Street Journal).
- Habibi, N., & Kahalzadeh, H. (2021). The Iranian-Chinese Strategic Partnership: Why Now and What it Means. Crown Center for Middle East Studies, Brandeis University.
- Downs, E. S., & Maloney, S. (2011). Getting China to Sanction Iran. Brookings Institution.
- Reid, P. (2021). China-Iran Strategic Cooperation: Context and Central Asian Vectors. OSCE Academy in Bishkek.
- Middle East Institute. (2021). The 25-year Iran-China agreement, endangering 2500 years of heritage. Middle East Institute.
- Patil, S., & Gupta, P. (2025). The Digital Silk Road and Smart City Networks in the Indo-Pacific: A Primer. Observer Research Foundation.
- MERICS. (2025). Iran’s first-ever SCO military exercise solidifies ties with China and Russia. MERICS.
- Institute for the Study of War (ISW). (2025). Iran Update, December 2, 2025. Institute for the Study of War.
- Wikipedia. (2021). Iran–China 25-year Cooperation Program. Wikipedia.
- Center for Strategic Research. (2023). Analysis of China’s mediation in Iran-Saudi relations in 2023. Center for Strategic Research.
- Jash, A. (2023). Saudi-Iran Deal: A Test Case of China’s Role as an International Mediator. Georgetown Journal of International Affairs.
- Zreik, M. (2024). Prospects of China’s Diplomatic Mediation Between Saudi Arabia and Iran. Journal for Iranian Studies.
- Nantulya, P. (2026). China’s Military Footprint in Africa Deepens with People’s Liberation Army-led BRICS Naval Drills. Africa Center for Strategic Studies.
- Helmy, N. (2026). How China’s Military Diplomacy Uses Foreign Officer Education to Expand Its Global Role. Modern Diplomacy.
- Caspian Post. (2026). China, Russia, and Iran Forge Agreement as US-Iran Tensions Intensify. Caspian Post.
- Solomon, R. (2026). Iran, China and Russia sign trilateral strategic pact. Middle East Monitor.
- Helmy, N. (2026). The Dragon’s Dilemma: China’s Strategic Playbook for a U.S.-Iran War. Modern Diplomacy.
- House of Commons Library. (2025). UK Parliament briefing outlines stepped up Iranian threats on British soil. Iran International.
- Iran International. (2025). US envoy Barrack says Washington not pursuing Iran regime change. Iran International.
- Sun, C. (2026). How China reads the 2025 US National Security Strategy. Brookings Institution.
- Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. (2025). Foreign Ministry Spokesperson Guo Jiakun’s Regular Press Conference on June 23, 2025. Ministry of Foreign Affairs of the PRC.
- Salimi, R., & Shafiee, N. (2024). A Comparative Study of Iran and China’s Perspectives on the Liberal International Order and Its Impact on Bilateral Relations. Journal of Political and International Approaches.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
