ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكا جامېستوۋن جەمئىيىتى تەرىپىدىن 2026-يىلى 12-ئاۋغۇست ئېلان قىلىنغان، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسەت تەتقىقاتچىسى جامېس جېننىئون (James Jennion) قەلەمگە ئالغان «بېيجىڭ مەدەنىيەت بىخەتەرلىكىنى خەلقئارالاشتۇرماقتا» ناملىق ماقالە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىدىكى يېڭى بىر سىستېمىلىق بۇرۇلۇشنى كۆپ قاتلاملىق ئانالىز قىلىپ بېرىدۇ. ماقالىدە تەھلىل قىلىنىشىچە، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان دۆلەت ئىچىدىكى رېجىم مۇقىملىقىنى قوغداشنىڭ مۇھىم بىر قىسمى سۈپىتىدە قوللىنىپ كەلگەن «مەدەنىيەت بىخەتەرلىكى» (文化安全) چۈشەنچىسىنى ئەمدىلىكتە دۆلەت چېگراسىدىن ھالقىغان، چېگراسىز بىر قانۇنىي ۋە دىپلوماتىك قورالغا ئايلاندۇرۇشقا ئۆتمەكتە. بۇ ئىستراتېگىيە خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى مىللەتلەر سىياسىتى بىلەن خەلقئارادىكى تەسىر كۈچىنى ئۆزئارا بىرلەشتۈرۈپ، غەرب دېموكراتىك ئەللىرىنىڭ خىتايغا قاراتقان كىشىلىك ھوقۇق تەنقىدلىرىنى سىستېمىلىق چەكلەشنى نىشان قىلىدۇ.
ياۋرو-ئاسىيا رايونىدىكى ئەڭ چوڭ كۆپ تەرەپلىك بىخەتەرلىك قۇرۇلمىلىرىنىڭ بىرى بولغان شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ 2026-يىلى ئىيۇلدا قىرغىزىستاندا ئۆتكۈزۈلگەن تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى يىغىنىدىن كېيىن، شىنخۇا تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئېلان قىلغان دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، مەزكۇر تەشكىلات كەلگۈسىدە ئەنئەنىۋى بولمىغان بىخەتەرلىك ساھەلىرىگە، جۈملىدىن كىلىمات ئۆزگىرىشى، تور بىخەتەرلىكى ۋە ئېكولوگىيەلىك بىخەتەرلىك بىلەن بىرلىكتە «مەدەنىيەت بىخەتەرلىكى»گىمۇ ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدىكەن. خىتاينىڭ بۇ غايەت زور ۋە مۆلچەرلىگۈسىز بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىنىڭ باشقا ئەزا دۆلەتلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشى، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت چېگراسىدىن ھالقىغان سىياسىي ئۆلچەم، قانۇن ۋە قىلمىشلارنى شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىۋاتقانلىقىنىڭ تىپىك پاكىتىدۇر.
بۇ سىياسىي يۆنىلىشنىڭ ئەڭ يېڭى قانۇنىي قورالى سۈپىتىدە، 2026-يىلى 1-ئىيۇلدىن باشلاپ رەسمىي يولغا قويۇلغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» ئوتتۇرىغا چىقتى. ماقالىدە تەھلىل قىلىنىشىچە، بۇ قانۇن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەت قاتارلىق رايونلاردا يۈرگۈزۈپ كېلىۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە ۋە مەدەنىيەت يوقىتىش سىياسەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، تۇنجى قېتىم بۇ سىياسەتلەرنى خەلقئارالىق قانۇنىي كۈچكە ئىگە قىلىپ سىرتقا كېڭەيتىش پىلانىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئەھۋال دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى بىخەتەرلىكى ۋە خەلقئارالىق دىپلوماتىك تەسىر كۈچىگە زور خىرىسلارنى ئېلىپ كېلىدۇ.
ئومۇمىي دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە مەدەنىيەت بىخەتەرلىكىنىڭ يادروسى
خىتاينىڭ ھازىرقى دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «ئومۇمىي دۆلەت بىخەتەرلىك تەسەۋۋۇرى» (总体国家安全观) 20دىن ئارتۇق ئوخشىمىغان ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە سىياسىي بىخەتەرلىك، يەنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۇتلەق ھاكىمىيەت بىخەتەرلىكى باشتىن-ئاخىر ئەڭ يادرولۇق نىشان ھېسابلىنىدۇ. ئاپتورنىڭ پىكرىگە قارىغاندا، مەدەنىيەت بىخەتەرلىكى بىلەن تور بىخەتەرلىكى ئۆزئارا زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ، ھەر ئىككىلىسى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئۇچۇر ئېقىمىنى، بولۇپمۇ خىتاي ھۆكۈمىتى ھەققىدىكى ئاكتىپ بايانلارنى كونترول قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئورگان ھۆججەتلىرىدە مەدەنىيەت «مىللەتنىڭ روھى» دەپ تەسۋىرلىنىپ، مەدەنىيەت بىخەتەرلىكىنىڭ دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى، بۇنى قوغداشنىڭ پەقەت شى جىنپىڭنىڭ مەدەنىيەت ئىدىيەسىگە سادىق بولۇش ئارقىلىقلا ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ.
خىتاي سىياسىي سەرخىللىرىنىڭ نەزىرىدە، غەربنىڭ دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق چۈشەنچىلىرى خىتاي جەمئىيىتىگە سىڭىپ كىرسە، پارتىيەنىڭ ئىدىيەۋى ھاكىمىيەت ساھەسىنى يوق قىلىدۇ، شۇڭا ئۇلار غەرب مەدەنىيەت تەسىرىنى «مەدەنىيەت نىھىلىزمى» (文化虚无主义) ۋە غەرب ئىدىيەلىرىنى مەدەنىيەت مۇستەملىكىچىلىكى دەپ قاراپ، بۇنىڭدىن قورقىدۇ. 2015-يىلى قوبۇل قىلىنغان «دۆلەت بىخەتەرلىك قانۇنى»نىڭ 23-ماددىسى سوتسىيالىستىك قىممەت قاراشنى قوغداش ۋە دۆلەتنىڭ ئىدىيەۋى ھۆكۈمرانلىقىنى ساقلاشنى تەلەپ قىلغان بولسا، يېڭىدىن يولغا قويۇلغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى» بۇ دائىرىنى تېخىمۇ كېڭەيتىپ، پارتىيەنىڭ مىللەتلەر سىياسىتىگە خىرىس قىلىدىغان ھەر قانداق قىلمىشنى مەدەنىيەت بىخەتەرلىكىگە قىلىنغان تەھدىت دەپ بېكىتتى.
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، دۆلەت ئىچىدە بۇ مەدەنىيەت بىخەتەرلىكى سىياسىتى پۈتۈن مىللەتلەرنىڭ ئۆز كىملىكىنى بىر چەتكە قايتۇرۇپ قويۇپ، پەقەت خىتاي پارتىيە-دۆلەت كىملىكىنى، يەنى خىتاي مەركەزچىلىكىگە تايانغان «جۇڭخۇا مىللىتى» (中华民族) چۈشەنچىسىنىلا ئېتىراپ قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ بىر تەرەپتىن ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە تىبەتلەرنىڭ مەدەنىيەت-سەنئەت، تىل ۋە دىنىي ئېتىقاد ساھەلىرىنى سىستېمىلىق بېسىم بىلەن «خىتايچىلاشتۇرۇش» (中国化)نى مەقسەت قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن بۇ خىل مەدەنىيەت بۇزغۇنچىلىقىغا قارشى چەت ئەللەردە شەكىللەنگەن ئۆكتىچى بايانلار ۋە پائالىيەتلەرنى خۇددى جاسۇسلۇق، تور ھۇجۇمى ياكى سىياسىي جازالار بىلەن ئوخشاش دەرىجىدىكى تاشقى تەھدىت قاتارىدا بىر تەرەپ قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتە يۈرگۈزۈۋاتقان سىستېمىلىق باستۇرۇشلىرى، تور دۇنياسىدىكى ھەرىكەتلەرنى قورالغا ئايلاندۇرۇش جەريانى جەمئىيەتنىڭ پۈتۈن قاتلاملىرىدا كۈنسېرى گەۋدىلەنمەكتە. چەت ئەللەردىكى شەرقىي تۈركىستان پائالىيەتچىلىرى ۋە تەشكىلاتلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نوپۇس ۋە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىگە قاراتقان تەنقىدلىرى بېيجىڭ تەرىپىدىن بىرلا ۋاقىتتا دۆلەت بىخەتەرلىكىگە قارىتىلغان سۈيىقەست دەپ قارىلىدۇ. دۆلەت ئىچىدىكى پۇقرالارنى تىنچلىق شوئارى ئارقىلىق پارتىيەگە بويسۇندۇرۇش ۋە خەلقئارادىكى قارشىلىق بايانلىرىنى ئۈن-تىنسىز قالدۇرۇش دەل بېيجىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان بۇ خىل سۈنئىي بىخەتەرلىك پارادىگمىسىنىڭ جەۋھىرىدۇر.
قانۇننىڭ دۆلەت چېگراسىدىن ھالقىشى ۋە قورالغا ئايلىنىشى
خىتاينىڭ دۆلەت مۇداپىئە ۋە تاشقى سىياسىتىدىكى ئەڭ يېڭى بۇرۇلۇش نۇقتىسى، ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچى قانۇنلىرىغا چېگرا ھالقىغان، يەنى چەت ئەللەردىمۇ كۈچكە ئىگە بولىدىغان ۋاسىتىلەرنى قوشۇش ئارقىلىق دۆلەت بىخەتەرلىكىنى خەلقئارالاشتۇرۇشىدۇر. «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى»نىڭ 63-ماددىسىدا، خىتاينىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا زىيان يەتكۈزگەن دەپ قارالغان چەت ئەللىك شەخسلەر، ئورگانلار ياكى پائالىيەتچىلەرنىڭ جىنايى ۋە قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىلىدىغانلىقى ئېنىق بەلگىلەنگەن. ماقالىدە يەنە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ خىل دۆلەت چېگراسىدىن ھالقىغان قانۇنىي زەربە بېرىش پىلانى پەقەت بىر قانۇن بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى «تور بىخەتەرلىك قانۇنى»نىڭ 77-ماددىسى ۋە «چەت ئەلنىڭ جازاسىغا تاقابىل تۇرۇش قانۇنى» قاتارلىقلار ئارقىلىقمۇ تېخىمۇ مۇستەھكەملەنمەكتە.
خىتاي ھۆكۈمىتى چەت ئەللەردىكى تەنقىدچىلەرگە جازا يۈرگۈزۈشتە بۇ خىل قانۇن قوراللىرىنى ئاللىقاچان ئەمەلىيەتتە قوللىنىشقا باشلىدى. بۇنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك مىسالى، 2023-يىلى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە مۇستەقىل تەتقىقات ئېلىپ بارغان ئامېرىكانىڭ «Kharon» ناملىق رازۋېدكا تەتقىقات شىركىتى ۋە ئۇنىڭ تەتقىقاتچىلىرىنىڭ خىتاي تەرىپىدىن رەسمىي جازا تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلۈشىدۇر. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بۇ جازانى بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئوبرازىنى سەتلەشتۈرۈش مەقسىتىدە «يالغان بايانلارنى» تارقاتقانلىقىغا قايتۇرۇلغان سىياسىي ئىنكاس دەپ ئاقلىغان بولۇپ، بۇ ئەھۋال بېيجىڭنىڭ ئۆز مەدەنىيەت سىياسىتىگە خىرىس قىلغان چەت ئەللىك پائالىيەتچى ۋە تېخنىكا كۈچلىرىنى دۆلەت چېگراسىدىن ھالقىپ جازالاش ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئاپتورنىڭ پىكرىگە قارىغاندا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقان بۇ خىل يېڭى يۈزلىنىش دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىنى سىستېمىلىق قورالغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، دېموكراتىك ئەللەردىكى سىياسىي مۇلاھىزە ئەركىنلىكىگە بېسىم ئېلىپ كېلىدۇ. بۇ خىل قانۇنىي قۇرۇلمىلار خىتاي دائىرىلىرىگە خەلقئارالىق ھەرىكەتلەرنى ئۆزى خالىغانچە جىنايەت دەپ بېكىتىش پۇرسىتى تەمىنلەيدۇ، نەتىجىدە، چەت ئەلدىكى شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەت مەسىلىسى تەتقىقاتچىلىرى، ژۇرنالىستلار ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلار بىۋاسىتە خىتاينىڭ نىشانىغا ئايلىنىپ قالىدۇ.
مەدەنىيەت بىخەتەرلىكىنىڭ يەرشارىلىشىشى ۋە دىپلوماتىك ئىستراتېگىيە
خىتاي ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى مەدەنىيەت بىخەتەرلىك قارىشىنى خەلقئارا سەھنىدە تېخىمۇ كەڭ قوبۇل قىلدۇرۇش ئۈچۈن، شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يەرشارى مەدەنىيلىك تەشەببۇسى» (Global Civilization Initiative)نى ئاساسلىق دىپلوماتىك قورال قىلماقتا. ماقالىدە تەھلىل قىلىنىشىچە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئورگان نەشرىياتلىرى بۇ تەشەببۇسنى ئوخشىمىغان دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا مەدەنىيەت بىخەتەرلىكىنى قولغا كەلتۈرۈشىنىڭ «ئىدىيەۋى ئاساسى» دەپ تەشۋىق قىلماقتا. بۇ ئەمەلىيەتتە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى غەربنىڭ يەرشارىۋى كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئۈستۈنلۈك قارىشىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان سۆزلەم ھوقۇقى (话语权) كۈرىشىدۇر.
بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق خەلقئارالىق سىياسىي جامائەت پىكىرىدە تېخىمۇ چوڭ تەسىرگە ئېرىشىشكە باشلىدى. مەسىلەن، 2024-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشىدە خىتاي يېتەكچىلىك قىلغان «يەرشارى مەدەنىيلىك تەشەببۇسى» ئاساسىدىكى بىر قىسىم قارارلار ماقۇللاندى، شۇنداقلا سېربىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ئىمزالانغان ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەردە خىتاينىڭ يەرشارىۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسلىرى رەسمىي ئېتىراپ قىلىندى. خىتاي دىپلوماتلىرى چەت ئەللىك ۋەكىللەر بىلەن بولغان سۆھبەتلىرىدە خىتاينى مىللىي دۆلەت ئەمەس، بەلكى بىر «مەدەنىيلىك دۆلىتى» (Civilization-state) دەپ پەرقلەندۈرۈشنى ئالاھىدە تەلەپ قىلماقتا.
بۇ خىل سۆھبەت تاكتىكىسىنىڭ تاشقى سىياسەتتىكى ئاساسلىق مەقسىتى بولسا، خىتاي دۆلىتىگە غەربنىڭ ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسى ياكى دېموكراتىك ئۆلچەملەر بويىچە باھا بەرمەسلىك، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتلەرگە قاراتقان بېسىملىرىنى بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىشى دەپ كۆرسىتىپ، ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشماسلىق سىياسىتىنى خەلقئارالىق ئۆلچەم قىلىپ رەسمىي بېكىتىشتىن ئىبارەتتۇر. بېيجىڭ ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئۆزى چېگرا ھالقىغان قانۇنلار بىلەن سىرتقى كۈچلەرنى جازالاش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي ئىچىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە باھا بېرىشىنى دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىغا دەخلى-تەرۇز قىلىش دەپ بېكىتىش تامامەن لوگىكىلىق بىر مۇداپىئە تاكتىكىسىدۇر.
خۇلاسە
يېڭىدىن قوبۇل قىلىنغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى»نىڭ چېگرا ھالقىغان جازالاش ماددىلىرى تېخى خەلقئارا جەمئىيەتتە ئاشكارا قوللىنىلمىغان بولسىمۇ، لېكىن خىتاينىڭ ئىلگىرى چەت ئەللىك تەتقىقاتچىلار ۋە ئاممىۋى كۈچلەرگە قوللانغان جازالىرى، بېيجىڭنىڭ بۇ قانۇندىن قانداق پايدىلىنىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. كەلگۈسىدە بېيجىڭ چەت ئەللەردىكى خىتاي ھاكىمىيىتىنى تەنقىد قىلغۇچى سىياسىي گۇرۇپپىلارنى، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرىنى خەلقئارالىق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش، جىنايەتچىلەرنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىملىرى ۋە خەلقئارا جىنايى ئىشلار ساقچى تەشكىلاتى (Interpol) ئارقىلىق تېخىمۇ ئاكتىپ قوغلاپ تۇتۇش ۋە بېسىم ئىشلىتىش سىياسىتىنى يولغا قويىدۇ.
ئۇزۇن مەزگىلدىن قارىغاندا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ مەدەنىيەت بىخەتەرلىكى سىياسىتىنى خەلقئارالاشتۇرۇشى، دېموكراتىك جەمئىيەتلەردىكى پىكىر قىلىش ئەركىنلىكى ۋە ئىلمىي تەتقىقات ساھەلىرىگە قۇرۇلمىلىق تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاي بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ سىستېمىلىق قىلمىشلىرىنى خەلقئارالىق قانۇنلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنسا، يەنە بىر تەرەپتىن چەت ئەللەردىكى ئۆكتىچى گۇرۇپپىلارنىڭ پائالىيەت بوشلۇقىنى سىستېمىلىق كىچىكلىتىشنى نىشانلىماقتا. غەرب دېموكراتىك ئەللىرى بېيجىڭنىڭ بۇ چېگراسىز مۇداپىئە تاكتىكىسىغا قارىتا ئۆزلىرىنىڭ قىممەت قارىشىنى ۋە كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىنى قوغداش چارىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرمىسا، كەلگۈسىدە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇققا بولغان باھالاش سىستېمىسى خىتاينىڭ سۈنئىي ئىدىيەۋى سۆز قوراللىرىنىڭ ئاستىدا تېخىمۇ ئاجىزلىشىپ كېتىشى تامامەن مۇمكىندۇر.
مەنبە ماقالە:
Jennion, James. «Beijing Internationalizes Its Cultural Security». China Brief, The Jamestown Foundation, Volume: 26 Issue: 15, August 12, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
