ئەمەلىيەتچىل ماسلىشىش، ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقسىزلىق ۋە رايونلۇق تەڭپۇڭلۇقلار
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2021-يىلى ئاۋغۇستتا ئامېرىكانىڭ ئافغانىستاندىن چېكىنىپ چىقىشى بىلەن ئاخىرلاشقان يىگىرمە يىللىق ئۇرۇش، بۇ رايوندا يېڭى بىر گېئوپولىتىك دەۋرنىڭ دەرۋازىسىنى ئاچتى. مەيدانغا كەلگەن كۈچ بوشلۇقى، بولۇپمۇ قوشنا دۆلەتلەر ئۈچۈن ھەم پۇرسەت، ھەم باشقۇرۇش قىيىن بولغان خەتەرلەرنى پەيدا قىلدى. بۇ يېڭى دەۋرنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان ئاكتىيورلىرىدىن بىرى بولغان خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، تالىبان 2.0 ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى ئافغانىستانغا قارىتا كەڭ كۆلەملىك ھەربىي ياكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋەدىلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، ئۇنىڭ ئورنىغا ئىنتايىن ئېھتىياتچان، ئەمەلىيەتچىل ۋە ماسلىشىشچان بىر مۇناسىۋەت ئىستراتېگىيەسىنى قوللاندى. بېيجىڭنىڭ بۇ سىياسىتى، بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى مەنپەئەتىنى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان مەنبەلىك بۆلگۈنچى قوراللىق گۇرۇپپىلارنى كونترول ئاستىدا تۇتۇشتەك يوشۇرۇن غەرىزىنى مەركەز قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئافغانىستاننىڭ مول كان بايلىقى ۋە گېئوئىستراتېگىيەلىك ئورنى ئارقىلىق ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ۋە كېڭەيتىش ئىستىكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ[10]. بۇ ئانالىز، خىتاينىڭ ئافغانىستاندىكى بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇق ئويۇنىنى، سىياسىتىنىڭ يوشۇرۇن ئەۋزەللىكلىرىنى، ئۆز ئىچىگە ئالغان ئېغىر خەتەرلەرنى ۋە بولۇپمۇ پاكىستان ئامىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇرەككەپ رايونلۇق خىرىسلارنى تەھلىل قىلىدۇ.
خەۋپسىزلىك غېمى ۋە ئىقتىسادىي كوزىر: خىتاينىڭ ئافغانىستان سىياسىتىنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكلىرى
خىتاينىڭ ئافغانىستانغا قاراتقان بارلىق سىياسىي ھەرىكەتلىرىنىڭ باشلىنىش ۋە ئاخىرلىشىش نۇقتىسى، سودىلىشىشقا بولمايدىغان بىردىنبىر ئالدىنقى شەرت بولغان دۆلەت خەۋپسىزلىكىدۇر. بېيجىڭ ئۈچۈن ئافغانىستان، «ئۈچ خىل كۈچ» (بۆلگۈنچىلىك، ئەسەبىيلىك ۋە تېررورلۇق) دەپ ئاتالغان ئۇنسۇرلار ئۈچۈن بىر پاناھلىنىش ئورنى ياكى تەربىيەلەش بازىسىغا ئايلىنىپ قالماسلىقى كېرەك. بۇ ئەندىشىنىڭ كونكرېت ئىپادىسى، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان رايونىنىڭ مۇقىملىقىغا قارىتا ئەڭ چوڭ تەھدىت دەپ قارايدىغان تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (ت ئى پ)، يەنى باشقىلارغا مەلۇم بولغان نامى بىلەن شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى (ش ت ئى ھ) قاتارلىق ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىلىرىدۇر. شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ ئافغانىستاندا قوراللىق قارشىلىق ئۈچۈن بىخەتەر بىر بازا تېپىشى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەڭ قورقۇنچلۇق تەسەۋۋۇرىدۇر. شۇڭلاشقا بېيجىڭنىڭ، تالىبان تېخى كابۇلنى ئىگىلەشتىن ئىلگىرىلا تەشكىلاتنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ۋەكىللەر ئۆمىكىنى تيەنجىندە كۈتۈۋېلىشى ۋە مۇناسىۋەتلەرنى نورماللاشتۇرۇشقا ئالدىرىشى، بۇ خەۋپسىزلىك غېمىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىپادىسىدۇر. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يىنىڭ كابۇل زىيارىتىدە، «ئافغانىستاننىڭ بىزنىڭ خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرىمىزنى چۈشىنىشىنى ئۈمىد قىلىمىز» دېگەن دىپلوماتىك ئەمما كەسكىن ئىپادىسى، بۇ قىزىل سىزىقنى قېلىن سىزىق بىلەن سىزىپ كۆرسەتمەكتە [8].
تالىبان ھاكىمىيىتى، خىتاينىڭ بۇ بىرىنچى دەرىجىلىك ئۈمىدىگە دىپلوماتىك سەۋىيەدە جاۋاب قايتۇرۇشنى بىر سىياسەت سۈپىتىدە قوبۇل قىلدى. تالىبان رەھبەرلىرى، خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قايتا-قايتا ئافغانىستان تۇپرىقىنىڭ ھېچقانداق شارائىتتا خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە قارشى قوللىنىلمايدىغانلىقىغا كاپالەت بەردى. ئەمما بۇ ئاغزاكى ۋەدىلەر، بېيجىڭنىڭ چوڭقۇر گۇمانىنى تۈگىتىشكە يېتەرلىك ئەمەس. مەيداندىكى رېئاللىق، ئىدېئولوگىيەلىك باغلارنىڭ ۋە تارىخىي ئىتتىپاقداشلىقلارنىڭ ئاسانلىقچە نەزەردىن ساقىت قىلىنمايدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. تالىبان، ئەلقائىدە بىلەن بولغان باغلىنىشىنى ئۈزمىگەن خەلقئارالىق جىھادچى ھەرىكەتنىڭ بىر قىسمىدۇر. يۈزلىگەن شەرقىي تۈركىستانلىق جەڭچى، يىللار بويى تالىبان سەپلىرىدە ئامېرىكا ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدىي تەشكىلاتى – ناتو كۈچلىرىگە قارشى ئۇرۇش قىلىپ، ئۆزئارا چوڭقۇر بىر «قورالداشلىق» ۋە ئىدېئولوگىيەلىك تەقدىرداشلىق شەكىللەندۈرگەن. تالىباننىڭ بۇ گۇرۇپپىلارنى بىراقلا «تېررورچى» دەپ ئېلان قىلىپ بېيجىڭغا تاپشۇرۇپ بېرىشى، ئۆزىنىڭ رادىكال تەبىقىسى ۋە خەلقئارالىق جىھادچىلار نەزىرىدە بىر «خائىنلىق» دەپ قارىلىش ۋە قانۇنىيلىق ئورنىنى يوقىتىپ قويۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن تالىبان، بۇ گۇرۇپپىلارنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنىڭ ئورنىغا، ئۇلارنى كونترول ئاستىدا تۇتۇش، ئورنىنى ئالماشتۇرۇش ۋە پائالىيەتلىرىنى چەكلەش ئارقىلىق «ئىدارە قىلىش» يولىنى تۇتماقتا.
بۇ نۇقتىدا خىتاي، ئىقتىسادىي ئارىلىشىشنى ئىستراتېگىيەلىك بىر پىشاڭ ۋە بىر بېسىم ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشقا سېلىۋاتىدۇ. خەلقئارادا يالغۇز قالدۇرۇلغان ۋە ۋەيران بولۇش گىردابىدىكى بىر ئىقتىسادنى باشقۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان تالىبان ئۈچۈن، خىتاي، دۆلەتنى قايتا قۇرۇش يولىدىكى «ئەڭ مۇھىم يوشۇرۇن ھەمراھ». خىتاي سېلىنمىلىرى ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا (BRI) قاتنىشىش خىيالى، كابۇلنىڭ ئەڭ چوڭ ئۈمىدىدۇر. بېيجىڭ بولسا بۇ ئۈمىدنى، چوڭ ۋە كونكرېت تۈرلەر بىلەن دەرھال قاندۇرۇشنىڭ ئورنىغا، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋەدىسىنى ئۈزلۈكسىز جانلىق تۇتۇش ئارقىلىق تالىبان ئۈستىدە بىر تەسىر دائىرىسى يارىتىش ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويماقتا. بۇ، بىر خىل «سەۋزە ۋە كالتەك سىياسىتى» نىڭ يۇمشاق بىر نۇسخىسىدۇر: خەۋپسىزلىك تەلەپلىرى قاندۇرۇلغان دەرىجىدە ئىقتىسادىي «سەۋزە» كۆرسىتىلمەكتە، ئەمما تولۇق بېرىلمەيدۇ. خىتاينىڭ بۇ «خالىمىغان ئىقتىسادىي ئارىلىشىشى»[10]، ئامۇ دەريا نېفىت كېلىشىمىنىڭ بىكار قىلىنىشى[9] ۋە ئون يىلدىن بېرى ئىشلىتىلمەي تۇرغان مەست ئايناك مىس كېنى تۈرىنىڭ ئىلگىرىلىمەسلىكى قاتارلىق مىساللار بىلەن ئۆزىنى نامايان قىلماقتا. خىتاي ئۈچۈن مىلياردلارچە دوللارلىق خەتەرلىك بىر سېلىنمىدىن تېخىمۇ قىممەتلىك بولغىنى، بۇ سېلىنمىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنىڭ ئۆزىدۇر.
بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇق، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تالىبانغىمۇ خىتاي ئالدىدا مۇھىم بىر سودىلىشىش كوزىرى تەقدىم قىلماقتا. تالىبان ھاكىمىيىتى، ئافغانىستاندىكى شەرقىي تۈركىستانلىق جەڭچىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بېيجىڭ ئۈچۈن بىر تەھدىت ئامىلى بولۇشتىن چىقىرىپ، بىر سودىلىشىش كارتىسىغا ئايلاندۇرۇش يوشۇرۇن كۈچىنىڭ بارلىقىنى بىلىدۇ. بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ پائالىيەتلىرىگە پۈتۈنلەي كۆز يۇمۇش خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئۈزۈپ قويۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ، ئۇلارنى پۈتۈنلەي يوقىتىش بولسا ھەم ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن قىيىن، ھەم قولدىكى بۇ مۇھىم كوزىرنى يوقىتىش دېگەنلىك بولىدۇ. شۇڭلاشقا تالىبان، بۇ گۇرۇپپىلارنى خىتايغا بىۋاسىتە تەھدىت سالغۇدەك دەرىجىدىمۇ ئەركىن قويۇپ بەرمەيدۇ، شۇنداقلا، خىتاينى پۈتۈنلەي رازى قىلغۇدەك دەرىجىدىمۇ يوق قىلمايدۇ. بۇ «باشقۇرۇلۇۋاتقان تەھدىت» تۇيغۇسى، بېيجىڭنى ئۈزلۈكسىز تالىبان بىلەن دىيالوگنى ساقلاپ قېلىشقا، ئۇنىڭغا دىپلوماتىك قوللاش بېرىشكە ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي يالغۇز قويماسلىققا مەجبۇر قىلماقتا.
ئىستراتېگىيەلىك شاھمات: خىتاينىڭ ئافغانىستاندىكى يوشۇرۇن پايدىلىرى ۋە ئېغىر خەتەرلىرى
خىتاينىڭ ئافغانىستاندىكى ئىستراتېگىيەسى، يۇقىرى خەتەرلىك بىر شاھمات ئويۇنىغا ئوخشايدۇ. ھەر بىر يۆتكىلىش يوشۇرۇن بىر پايدا ۋەدە قىلسا، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا پاجىئەلىك بىر مەغلۇبىيەت ئېھتىماللىقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بېيجىڭ ئۈچۈن ئەڭ چوڭ ۋە سودىلىشىشقا بولمايدىغان پايدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇقىملىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر. تالىباننىڭ ئافغانىستاننى ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىلىرى ئۈچۈن بىر پاناھلىنىش ئورنى بولۇشتىن چىقىرىش ۋەدىسى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئىچكى خەۋپسىزلىك ئەندىشىسىنى تۈگىتىش مۇمكىنچىلىكىگە ئىگە. بۇ، پەقەت بىر چېگرا خەۋپسىزلىكى مەسىلىسى بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا خىتاينىڭ «بۆلۈنمەس خەۋپسىزلىك» تەلىماتىنىڭ ھاياتىي بىر سىنىقىدۇر. گېئوپولىتىك سەھنىدە بولسا ئامېرىكانىڭ چېكىنىشى بىلەن شەكىللەنگەن بوشلۇقنى تولدۇرۇش، بېيجىڭغا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىنى مۇستەھكەملەش ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (ش ھ ت) غا ئوخشاش سۇپىلار ئارقىلىق غەربتىن مۇستەقىل بىر رايونلۇق خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئامېرىكا تەرىپىدىن قورشىۋېلىنىش تۇيغۇسىنى بۇزىدىغان ۋە خەلقئارالىق كۈچىنى نامايان قىلىشىنى قوللايدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەرىكەتتۇر.
ئىقتىسادىي ساھەدە بولسا ئافغانىستان، خىتاي ئۈچۈن گويا بىر «ئۇيقۇدىكى گىگانت» يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. دۆلەتنىڭ 1 تىرىليون دوللاردىن ئاشىدۇ دەپ مۆلچەرلەنگەن لىتىي، مىس ۋە سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى زاپىسى، بېيجىڭنىڭ تېخنىكا ۋە يېشىل ئېنېرگىيە ساھەلىرىدىكى دۇنياۋى رەھبەرلىكىنى مۇستەھكەملەيدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر خەزىنىدۇر. لىتىي، ئېلېكتىر ماشىنا باتارېيەسى ئىنقىلابىنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالسا، سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى زامانىۋى ھەربىي ۋە پۇقراۋى قوللىنىشچان تېخنىكىلار ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ماددىلاردۇر. ئافغانىستاننى كونترول قىلىنغان بىر بايلىق بازىسىغا ئايلاندۇرۇش، خىتاينى بۇ ھالقىلىق خام ئەشيالار ئۈچۈن خەلقئارالىق رىقابەتنىڭ سىرتىغا چىقىرالايدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، ئافغانىستاننىڭ خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورىغا (CPEC) قوشۇلۇپ، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئۈچۈن ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي ئاسىيانى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرىدىغان بىر قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكىگە ئايلىنىشى، بېيجىڭنىڭ گېئو-ئىقتىسادىي تەسەۋۋۇرىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تاماملايدۇ. بۇ سېنارىيە، ئافغانىستاننى پەقەت بىر كان مەيدانىلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇقىنى ئاشۇرىدىغان بىر ئەشيا ئوبوروتى ۋە سودا مەركىزىگە ئايلاندۇرىدۇ.
ئەمما بۇ پارلاق مېدالنىڭ يەنە بىر يۈزى، كەم دېگەندە شۇنچىلىك قاراڭغۇ ۋە خەتەرلىكتۇر. خىتاي دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ زىيان، خەلقئارا سەھنىدە قوغلاندى بىر ھاكىمىيەت دەپ قارالغان، ئاياللارنىڭ مائارىپ ۋە خىزمەت ھوقۇقىنى سىستېمىلىق يوق قىلىۋاتىدۇ دەپ قارىلىۋاتقان تالىبان بىلەن بىر سەپتە كۆرۈنۈشنىڭ ئېلىپ كەلگەن ئېغىر ئىناۋەت بەدىلىدۇر[3]. بېيجىڭنىڭ بۇ ھاكىمىيەتكە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بىر قۇتقۇزۇش ھالقىسى بولۇشى، ئۇنىڭ ئۆزىنى «مەسئۇلىيەتچان دۇنياۋى كۈچ» دەپ كۆرسىتىش تىرىشچانلىقىنى بىكار قىلىۋېتىدۇ ۋە بولۇپمۇ غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە «قارا نىيەت دۆلەتلەرنىڭ ھامىيسى» دېگەن ئەيىبلەشلەرگە زېمىن ھازىرلايدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچىنى يىمىرىپ، دۇنياۋى رەھبەرلىك دەۋاسىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ.
تېخىمۇ كونكرېت ۋە ئەجەللىك خەتەرلەر بولسا بىۋاسىتە مەيداندا ئۆزىنى كۆرسەتمەكتە. دائىش-خوراسان (دائىش-خ) غا ئوخشاش جىھادچى گۇرۇپپىلار، ھەم تالىباننى ھەم ئۇنىڭ بىلەن ھەمكارلىشىۋاتقان خىتاينى «كاپىر» ۋە «مۇرتەد» دەپ قاراپ، خىتاي خادىملىرى ۋە تۈرلىرىنى يۇقىرى قىممەتلىك نىشان دەپ بېكىتمەكتە. كابۇلدا خىتاي سودىگەرلىرى تۇرۇشلۇق مېھمانخانىغا ئېلىپ بېرىلغان ھۇجۇم، بۇ تەھدىتنىڭ نەقەدەر رېئال ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتىدۇر. ئىقتىسادىي ساھەدە بولسا خەتەرلەر تېخىمۇ چوڭقۇر. ئافغانىستاندا قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى، توختام كاپالىتى ياكى ئوچۇق-ئاشكارا بىر قانۇنىي رامكا يوق. تالىباننىڭ ئامۇ دەريا نېفىت كېلىشىمىنى بىر تەرەپلىمە بىكار قىلىشى[9]، مىلياردلارچە دوللارلىق يوشۇرۇن سېلىنمىلارنىڭ بىر كېچىدىلا سىياسىي بىر قارار بىلەن يوققا چىقىش مۇمكىنلىكىنى كۆرسەتتى. بۇ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ئەھۋال، ئادەتتە چوڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا ئىمزا قويىدىغان، خەتەردىن قاچىدىغان خىتاي دۆلەت شىركەتلىرى ئۈچۈن ھالقىپ ئۆتكىلى بولمايدىغان بىر توسالغۇ ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال، بېيجىڭنى بىر زىددىيەتكە سولاپ قويماقتا: ئافغانىستاننىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك غايەت زور سېلىنمىلار، دۆلەتنىڭ ھازىرقى مۇقىمسىزلىقى سەۋەبىدىن قىلىنالمايدۇ.
بېيجىڭنىڭ ئاچىللېس تاپىنى*: پاكىستان-تالىبان دۈشمەنلىكى پەيدا قىلغان قىيىنچىلىق
خىتاينىڭ ئافغانىستان سىياسىتىنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ئەڭ بۇزغۇنچىلىققا ئىگە يوشۇرۇن ئامىلى، بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرىنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالغان پاكىستان بىلەن بولغان «پولاتتەك قېرىنداشلىق» مۇناسىۋىتىدۇر. بۇ مۇناسىۋەت، ئافغانىستان تەڭلىمىسىگە كەلگەندە بىر كۈچ مەنبەسى بولۇشتىن چىقىپ، بېيجىڭنىڭ مانېۋىر قىلىش ئىقتىدارىنى پالەچ قىلىدىغان بىر ئاچىللېسنىڭ تاپىنىغا ئايلانماقتا. مەسىلىنىڭ يادروسىدا، پاكىستاننىڭ ئۆز ھاياتىغا ئەڭ چوڭ تەھدىت دەپ قارايدىغان پاكىستان تالىبان ھەرىكىتى (TTP) بار. ئىسلامئاباد، پاكىستان تالىبان ھەرىكىتىنىڭ ئافغانىستاننى بىخەتەر بىر پاناھلىنىش ئورنى سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى، ھۇجۇملىرىنى بۇ يەردىن پىلانلاۋاتقانلىقىنى ۋە ئافغان تالىبانىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك قېرىنداشلىق باغلىرى سەۋەبىدىن پاكىستان تالىبان ھەرىكىتىگە كۆز يۇمۇۋاتقانلىقىنى، ھەتتا قوللاۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ پاكىستاندىكى ئون مىلياردلارچە دوللارلىق خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى سېلىنمىسىغا بىۋاسىتە تەھدىت سالىدىغان تېررورلۇق ھۇجۇملىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، بېيجىڭنىڭ ئىككى ئاساسلىق مەنپەئەتىنى (پاكىستاننىڭ مۇقىملىقى ۋە ئافغانىستاننىڭ مۇقىملىقى) بىر-بىرى بىلەن توقۇنۇشۇپ قالغان ھالەتكە كەلتۈرمەكتە [2].
بۇ جىددىيچىلىك، پاكىستاننىڭ سەۋر-تاقىتىنىڭ تۈگىشى ۋە ئافغانىستان زېمىنى ئىچىدىكى پاكىستان تالىبان ھەرىكىتى لاگېرلىرىغا قاراتقان ھاۋا ھۇجۇملىرى بىلەن ھەربىي بىر توقۇنۇشقا ئايلاندى. بۇ ھۇجۇملاردا پاكىستاننىڭ خىتايدا ياسالغان JF-17 ۋە J-10C تىپلىق ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنى ئىشلىتىشى[5]، بېيجىڭ ئۈچۈن دىپلوماتىك بىر قاباھەتتۇر. خىتاي، بىر تەرەپتىن ئەڭ سادىق ئىتتىپاقدىشىنىڭ ئۆزى ئىشلەپچىقارغان قوراللار بىلەن، مۇقىملاشتۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان بىر قوشنىسىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا دەخلى-تەرۇز قىلىشىغا شاھىت بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن بۇ ئەھۋالغا قارشى ئېنىق بىر پوزىتسىيە بىلدۈرۈشتىن ئاجىز قالماقتا. بېيجىڭنىڭ بۇ ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ئاشكارا ئەيىبلىشى پاكىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئەسلىگە كەلتۈرگۈسىز بىر جاراھەت ئېچىش خەۋپىنى ئېلىپ كەلسە، سۈكۈت قىلىشى ياكى يوشۇرۇن ماقۇللىشى بولسا كابۇل نەزىرىدە بىر تەرەپلىمە ۋە ئىشەنچسىز بىر ئاكتىيور دەپ قارىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۇ سۈكۈت، تالىبان تەرىپىدىن پاكىستاننىڭ تاجاۋۇزچىلىقىغا بېرىلگەن بىر يېشىل چىراغ دەپ چۈشىنىلىپ، خىتايغا بولغان ئىشەنچسىزلىكىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.
بۇ يەشكىلى بولمايدىغان تەڭلىمە ئالدىدا خىتاي، «تام ئۈستىدە ئولتۇرۇپ»[11] ئىككى تەرەپنىمۇ تىنىچلاندۇرۇشقا ئۇرۇنغان، ئەمما ھېچكىمنى رازى قىلالمايدىغان بىر سىياسەت يۈرگۈزمەكتە. ئامما ئالدىدا تەرەپلەرنى تەمكىنلىككە ۋە دىيالوگقا چاقىرىپ، يېپىق ئىشىكلەر ئارقىسىدا ھەر ئىككى تەرەپنىڭ خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرىنى چۈشىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدىغان مۈجمەل ئۇچۇرلارنى بەرمەكتە. ئەمما بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ داۋاملىشىشى مۇمكىن ئەمەس. پاكىستان، خىتاينىڭ تالىبان ئۈستىدىكى ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك تەسىرىنى ئىشلىتىپ پاكىستان تالىبان ھەرىكىتىگە قارشى كونكرېت قەدەملەرنى بېسىشنى تەلەپ قىلسا، تالىبان بولسا خىتاينىڭ پاكىستاننى ھاۋا ھۇجۇملىرىنى توختىتىش ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىشىنى كۈتمەكتە. خىتاينىڭ بۇ ئۈمىدلەرنىڭ ھېچقايسىسىنى قاندۇرالماسلىقى، رايوندىكى ۋاسىتىچىلىك رولىنى مەنىسىز قىلىپ، ئۇنى ۋەقەلەرنىڭ يۆنىلىشىنى كونترول قىلالمايدىغان پاسسىپ بىر كۆزەتكۈچى ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويماقتا. توقۇنۇشنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىشى، بېيجىڭنى ئاخىرقى ھېسابتا ئىككى ناچار تاللاش ئارىسىدا بىر تاللاش قىلىشقا مەجبۇرلىشى مۇمكىن ۋە بۇ تاللاشنىڭ نەتىجىسى نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، خىتاي ئۈچۈن يوقىتىش بولۇشى مۇقەررەردۇر.
يېڭى «چوڭ ئويۇن»: رايونلۇق ۋە دۇنياۋى ئاكتىيورلارنىڭ رىقابىتى
خىتاينىڭ ئافغانىستاندا يالغۇز بىر ھۆكۈمرانلىق قۇرىدىغانلىقى توغرىسىدىكى دەسلەپكى پەرەزلەر، مەيداندىكى كۆپ ئاكتىيورلۇق ۋە ھەرىكەتچان رىقابەت مۇھىتى تەرىپىدىن كۈچىنى يوقاتتى. بېيجىڭ، ئامېرىكا قالدۇرۇپ كەتكەن بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا تىرىشىش جەريانىدا، ئۆزىنى بىر زامانىۋى «چوڭ ئويۇن» ئىچىدە كۆردى ۋە بۇ ئويۇندا يالغۇز ئەمەسلىكىنىمۇ ھېس قىلدى. ئامېرىكا، ھەربىي جەھەتتىن چېكىنگەن بولسىمۇ، رايوندىن پۈتۈنلەي چېكىنىپ كەتمىدى. ۋاشىنگتوننىڭ ئاساسلىق ئالدىنقى شەرتى، دائىش-خ غا ئوخشاش دۆلەت ھالقىغان تېررورلۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ قايتىدىن كۈچىيىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر. بۇ مەقسەتتە، ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن دۈشمەن بولسىمۇ، تالىبان بىلەن «ئۇپۇق سىرتىدىكى» تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەمكارلىقى دائىرىسىدە مەخپىي ئاخبارات يوللىرىنى ئوچۇق تۇتۇۋاتقانلىقى خەۋەر قىلىنماقتا[4]. بۇ چەكلىك ئارىلىشىش ھەتتا، تالىبانغا خىتايغا قارشى ئىشلىتەلەيدىغان مۇھىم بىر كوزىر بەرمەكتە. تالىبان، بېيجىڭنىڭ تەلەپلىرى ھەددىدىن ئېشىپ كەتكەندە، غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى نورماللاشتۇرۇش كارتىسىنى ئۈستەلگە قويۇش ئارقىلىق خىتاينىڭ مونوپولچىلىق ئورنىنى ئاجىزلىتالايدۇ.
رايون سەھنىسىدە بولسا خىتاي ئۈچۈن ئەڭ ئېغىر خىرىس ھىندىستاندىن كەلمەكتە. يېڭى دېھلى، دەسلەپكى كۈتۈپ تۇرۇشنىڭ ئارقىسىدىن ئافغانىستان سىياسىتىدە تەشەببۇسكار ۋە جۈرئەتلىك بىر بۇرۇلۇش ياسىدى. كابۇلدىكى «تېخنىكىلىق ۋەكىللىكى»نى تولۇق ھوقۇقلۇق بىر ئەلچىخانىغا ئۆستۈرۈشى، تالىبانغا كەڭ قوللۇق بىلەن يېمەك-ئىچمەك ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى بېرىشى ھەمدە يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك ئالاقىلەرنى قايتىدىن باشلىشى، ھىندىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەرىكىتىدۇر[6]. بۇ ھەرىكەتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، ئەزەلىي رەقىبى پاكىستاننىڭ ئافغانىستان ئۈستىدىكى «ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇق» ئىزدەش ئۇرۇنۇشىنى توسۇش ۋە تالىبانغا پاكىستان-خىتاي ئوقىغا قارشى ياشىغىلى بولىدىغان بىر تاللاش سۇنۇشتۇر. ھىندىستان، تالىبانغا ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك بىر چىقىش يولى سۇنۇش ئارقىلىق، كابۇلنىڭ پۈتۈنلەي بېيجىڭنىڭ ئوربىتىسىغا كىرىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا تىرىشماقتا. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋەدىلىرىنىڭ تەسىرىنى ئازايتىپ، ئافغانىستاننى ئىككى رايونلۇق گىگانت ئارىسىدىكى بىر تەسىر كۈچى كۈرىشى مەيدانىغا ئايلاندۇرماقتا.
بۇ رىقابەتكە رۇسىيە، ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىمۇ قاتناشماقتا. رۇسىيە، ئافغانىستان مەنبەلىك رادىكاللىقنىڭ ۋە زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكىنىڭ ئۆزىنىڭ «ئارقا باغچىسى» بولغان ئوتتۇرا ئاسىياغا يېيىلىشىدىن ئەندىشە قىلىپ، تالىبان بىلەن ئۆزىنىڭ خەۋپسىزلىك مەركەزلىك دىيالوگىنى داۋاملاشتۇرماقتا. شىئە ئىران، ئافغانىستاندىكى ھازارە ئاز سانلىقلىرىنىڭ خەۋپسىزلىكى توغرىسىدا ئەندىشىلىرى بولسىمۇ، ئورتاق دۈشمەن دائىش-خ غا قارشى ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى تەسىرىنى چەكلەش ئۈچۈن تالىبان بىلەن ئەمەلىيەتچىل بىر مۇناسىۋەت يۈرگۈزمەكتە. نەتىجىدە، تالىبان ھاكىمىيىتى ئۆزىنى بىرلا خوجايىنغا بېقىنىپ قېلىشتىن قۇتۇلدۇرىدىغان كۆپ خىللاشقان بىر تاشقى مۇناسىۋەت بوغچىسىغا ئىگە بولماقتا [7]. بۇ كۆپ قۇتۇپلۇق ئارىلىشىش مۇھىتى، خىتاينىڭ تالىبانغا بېسىم ئىشلىتىش ئىقتىدارىنى تۈپتىن ئاجىزلاشتۇرۇپ، بېيجىڭنىڭ رايوندىكى ھەر بىر قەدىمىنى تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرمەكتە.
خۇلاسە
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ تالىبان 2.0 ھاكىمىيىتىدىكى ئافغانىستانغا قاراتقان سىياسىتى، چوڭ بىر گېئوپولىتىك تەسەۋۋۇر ياكى ئىدېئولوگىيەلىك بىر يېقىنلىقتىن زىيادە، ئېھتىياتچان، مۇداپىئە خاراكتېرلىك ۋە رېئاكسىيەچان بىر ئەمەلىيەتچىللىك ئۈستىگە قۇرۇلغان[1]. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئۆزگەرمەس ئومۇرتقىسىنى، بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇقىملىقىنى قوغداش غېمى ۋە بۇ دائىرىدە ئافغانىستاننىڭ ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىلىرى ئۈچۈن بىر بازىغا ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش نىشانى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن بېيجىڭ، ئىقتىسادىي ۋەدىلەرنى ۋە دىپلوماتىك دىيالوگنى بىر سەۋزە، ئېتىراپ قىلماسلىق ۋە يالغۇزلاشتۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشنى بولسا بىر كالتەك سۈپىتىدە ئىشلىتىپ تالىباننى «تەربىيەلەشكە» ئۇرۇنماقتا، ئەمما مۇقىمسىز ۋە ئىشەنچسىز بىر ھاكىمىيەتكە چوڭقۇر باغلىنىپ قېلىشنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان غايەت زور خەتەرلىرىدىنمۇ ئالاھىدە ئۆزىنى قاچۇرماقتا. بۇ، بىر «كۈت ۋە كۆر» سىياسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەس بولۇپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ھەل قىلىش چارىسى ياكى مۇقىملىق ئەندىزىسى سۇنۇشتىن يىراقتۇر.
ئەمما بۇ تۆۋەن تەننەرخلىق ۋە خەتەرنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈشكە مەركەزلىشىدىغان ئىستراتېگىيە، ئۆز ئىچىدە ئېغىر زىددىيەتلەرنى ۋە داۋاملىشىشچانلىق مەسىلىلىرىنى يوشۇرۇپ تۇرماقتا. خىتاينىڭ «خالىمىغان» ئىقتىسادىي قوللىشى، تالىباننىڭ غايەت زور قايتا قۇرۇش ئۈمىدلىرىنى قاندۇرالمايدۇ. بۇ ئەھۋال، كابۇلنى ھىندىستان، پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋە باشقا ئاكتىيورلارغا ئوخشاش ئورۇنباسار ھەمراھلارنى ئىزدەشكە ئىتتىرىپ، خىتاينىڭ تەسىر دائىرىسىنى ۋە سودىلىشىش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ[10]. تېخىمۇ ھالقىلىق بولغىنى، خىتاينىڭ ئەڭ يېقىن ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقدىشى پاكىستان بىلەن تالىبان ئارىسىدىكى چوڭقۇرلىشىۋاتقان دۈشمەنلىك، بېيجىڭنى باشقۇرۇش مۇمكىن بولمايدىغان بىر تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىگە زورلاپ، ۋاسىتىچىلىك دەۋاسىنى ئەھمىيەتسىز قىلىۋەتمەكتە[2، 11]. بۇ رايونلۇق تۈگۈن، خىتاينىڭ ئافغانىستاندىكى مەنپەئەتلىرىگە بىۋاسىتە تەھدىت سالىدىغان بىر مۇقىمسىزلىق مەنبەسى ياراتماقتا.
ئافغانىستاندىكى ھازىرقى ئەھۋال، خىتاينىڭ تاشقى سىياسەت مودېلىنىڭ چېكىنىمۇ كۆز ئالدىمىزغا نامايان قىلماقتا. بېيجىڭنىڭ ئادەتتە ئىقتىسادىي پىشاڭ ۋە «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» پىرىنسىپىغا تايىنىدىغان مودېلى، ئافغانىستانغا ئوخشاش چوڭقۇر ئېتنىك، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە قەبىلە ساداقەتلىرى ھۆكۈم سۈرىدىغان، دۆلەت ئورگانلىرى يىمىرىلگەن بىر جۇغراپىيەدە يېتەرسىز قېلىۋاتىدۇ. چەك دەپتىرى دىپلوماتىيەسى، يىلتىز تارتقان ئىشەنچسىزلىكلەرنى ۋە ئىدېئولوگىيەلىك بېقىندىلىقلارنى يوقىتىشقا يەتمەيدۇ. ئامېرىكا ۋە ھىندىستانغا ئوخشاش باشقا چوڭ كۈچلەرنىڭمۇ تەڭلىمىگە قايتىدىن كىرىشى[4، 6]، خىتاينىڭ رايوندىكى مانېۋىر بوشلۇقىنى تېخىمۇ تارايتىپ، ئافغانىستاننى يېڭى بىر گېئوپولىتىك رىقابەت سەھنىسىگە ئايلاندۇرماقتا.
كەلگۈسىگە نەزەر سالغاندا، خىتاي-تالىبان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ھازىرقى ئۆزئارا مەنپەئەتكە ئاساسلانغان ۋە ئېھتىياتچان يۆنىلىشىنى داۋاملاشتۇرۇشى ئەڭ مۇمكىن بولغان سېنارىيەدۇر. مۇناسىۋەتلەرنىڭ تەقدىرى، تالىباننىڭ خەۋپسىزلىك ۋەدىلىرىنى قايسى دەرىجىدە كونكرېت ھەرىكەتلەرگە ئايلاندۇرالايدىغانلىقىغا، بېيجىڭنىڭ زىددىيەتلىك رايونلۇق بېسىملارنى (بولۇپمۇ پاكىستان ئامىلى) نەقەدەر مۇۋەپپەقىيەتلىك باشقۇرالايدىغانلىقىغا ۋە باشقا خەلقئارالىق ئاكتىيورلارنىڭ بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇققا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا باغلىق بولىدۇ. خىتاينىڭ ماسلىشىشچان ئىستراتېگىيەسى ئۇنىڭغا ھازىرچە جانلىقلىق ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئافغانىستاننىڭ سوزۇلما خاراكتېرلىك مۇقىمسىزلىقى ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ تۈگىمەس سايىسى، بۇ سىياسەتنىڭ نەقەدەر داۋاملىشىدىغانلىقى توغرىسىدا غايەت زور بىر سوئال بەلگىسى سۈپىتىدە بېيجىڭنىڭ بېشىدا تۇرۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. خىتاي، ئافغانىستان تېپىشمىقىنى يېشىشتىن بەكرەك، ئۇنىڭ ئەڭ خەتەرلىك پارچىلىرىدىن ئۆزىنى ساقلاشقا تىرىشماقتا ۋە بۇ، ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىستراتېگىيە ئۈچۈن ھەددىدىن زىيادە ئاجىز بىر يولدۇر.
* ئىزاھات:
«ئاچىللېسنىڭ تاپىنى» (Achilles‹ heel): بۇ ئىبارە قەدىمكى يۇنان ئەپسانىلىرىدىن كەلگەن بىر تەمسىلدۇر. ئەپسانىگە ئاساسلانغاندا، ئۇلۇغ پالۋان ئاچىللېسنى ئۆلمەس قىلىش ئۈچۈن، ئانىسى ئۇنى ئىستىكىس دەرياسىغا چۆمۈلدۈرگەن، ئەمما ئۇنى تاپىنىدىن تۇتۇپ تۇرغانلىقى ئۈچۈن، دەريا سۈيى تەگمىگەن شۇ تاپان ئۇنىڭ پۈتۈن بەدىنىدىكى بىردىنبىر ئاجىز ۋە ئەجەللىك نۇقتىسى بولۇپ قالغان. ئاخىرىدا، ئۇ دەل شۇ تاپىنىغا ئوق تېگىشى سەۋەبىدىن ئۆلگەن. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ ئىبارە كۆچمە مەنىدە قوللىنىلىپ، بىرەر كىشى، تەشكىلات ياكى پىلاننىڭ ئومۇمىي جەھەتتىن كۈچلۈك، ھەتتا يېڭىلمەستەك كۆرۈنگىنى بىلەن، ئۇنى يىمىرىۋېتىدىغان بىردىنبىر ئەجەللىك ئاجىزلىقنى ياكى نۇقسانىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ ماقالىدە، مەزكۇر ئىبارە خىتاينىڭ ئافغانىستان ئىستراتېگىيەسىدىكى ئاچقۇچلۇق بىر زىددىيەتنى تەسۋىرلەشكە ئىشلىتىلدى. يەنى، خىتاينىڭ «پولاتتەك قېرىنداشلىق» مۇناسىۋىتىدىكى پاكىستان بىلەن ئۇ مۇقىملاشتۇرماقچى بولغان تالىبان ھاكىمىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى كۈچلۈك دۈشمەنلىك، بېيجىڭنىڭ پۈتكۈل رايونلۇق پىلانىنى بىتچىت قىلىش خەۋپى بولغان ئەجەللىك بىر ئاجىزلىققا ئايلانغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى:
- Mansoori, M. Ramin. (2025, 7 Nov). «China’s Accommodation of Taliban 2.0». Carnegie Endowment for International Peace. https://carnegieendowment.org/research/2025/11/chinas-accommodation-of-taliban-20?lang=en
- Murad, Muhammad. (2025, 30 Oct). «Failed Taliban-Pakistan Peace Talks and China’s Deepening Concerns». The Diplomat.: https://thediplomat.com/2025/10/failed-taliban-pakistan-peace-talks-and-chinas-deepening-concerns/
- Moslih, Tajalla & Rahimi, Zahra. (2025, 30 Oct). «A Perfect Match: Taliban Control Meets Global Apathy». The Diplomat.: https://thediplomat.com/2025/10/a-perfect-match-taliban-control-meets-global-apathy/
- Malik, Nimra. (2025, 18 Oct). «The U.S.-Taliban Talks: A Strategic Shift in Counterterrorism?». Modern Diplomacy. https://moderndiplomacy.eu/2025/10/18/the-u-s-taliban-talks-a-strategic-shift-in-counterterrorism/
- Weichert, Brandon J. (2025, 17 Oct). «These Are the Chinese Warplanes Pakistan Is Using to Fight the Taliban». The National Interest.: https://nationalinterest.org/blog/buzz/these-chinese-warplanes-pakistan-using-fight-taliban-bw-101725
- Asian Age. (2025, 12 Oct). «AA Edit | Will Delhi Ties With Kabul Soar To Pre-Taliban Levels?». The Asian Age. https://www.asianage.com/opinion/edit/aa-edit-will-delhi-ties-with-kabul-soar-to-pre-taliban-levels-1909691
- Gafarov, Islomkhon. (2025, 20 August). «Do the Taliban Have a Foreign Policy?». The Diplomat. https://thediplomat.com/2025/08/do-the-taliban-have-a-foreign-policy/
- Azizi, Ahmad. (2025, 20 August). «Chinese FM urges Taliban to address Beijing’s security concerns». Amu TV. https://amu.tv/193676/
- Yeager, Patrick. (2025, 1 August). «Taliban End Chinese Oil Field Contract in Afghanistan». The Diplomat. https://thediplomat.com/2025/08/taliban-ends-chinese-oil-field-contract-in-afghanistan/
- Godek, Sarah. (2025, 9 Apr). «China’s Unenthusiastic Economic Engagement with Taliban-Led Afghanistan». Stimson Center. https://www.stimson.org/2025/chinas-unenthusiastic-economic-engagement-with-taliban-led-afghanistan/
- bno – Taipei Bureau. (2025, 21 Mart). «China sits on the Afghan-Pakistan fence as the Uyghurs watch and wait». bne IntelliNews. https://bne.eu/china-sits-on-the-afghan-pakistan-fence-as-the-uyghurs-watch-and-wait-372861/
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
