خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئىستىخبارات ۋە جاسۇسلۇق سىستېمىسىغا نەزەر

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەتكە خاس ئۆزگىچە ئىستىخبارات سىستېمىسى بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى ئەڭ مۇرەككەپ، كۆپ قاتلاملىق ۋە يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزلەشكەن ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ[1]. غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىستىخبارات مودېللىرىدا دۆلەت ئىچىدىكى قانۇن ئىجرا قىلىش ئورگانلىرى بىلەن چەت ئەلدىكى ئىستىخبارات يىغىش پائالىيەتلىرى ئوتتۇرىسىدا ئېنىق بىر چەك-چېگرا ۋە ئايرىمىچىلىق ساقلىنىپ كەلگەن بولسا، خىتاي پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى «ئومۇمىي دۆلەت بىخەتەرلىكى» ئۇقۇمى ئاستىدا ھەرىكەت قىلىدۇ[2]. بۇ ئۇقۇم سىياسىي، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق بىخەتەرلىك ساھەلىرىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈپ، بىرلا ئورتاق سىستېمىغا ئايلاندۇرىدۇ[3]. مانا بۇ خىل پىرىنسىپ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش كۈچىنى ساقلاپ قېلىش ۋە دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتلەندۈرۈشنى ئەڭ ئالىي، ئەڭ ئاداققى نىشان قىلىدۇ[4].

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى رەھبەرلىكىدىكى بۇ خىل سىستېما دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى، جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقى، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى بىرلىكسەپ خىزمىتى بۆلۈمى قاتارلىق كۆپلىگەن تۈۋرۈك ئورگانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[5]. بۇ ئورگانلارنىڭ ھەممىسى بىرلىكتە «پۈتۈن جەمئىيەتلىك» ئىستىخبارات ئۇسلۇبىنى ئەمەلىيلەشتۈرىدۇ[6]. غەرب دۇنياسىنىڭ ئەنئەنىۋى نۇقتىئىنەزەرىدىكى جاسۇسلۇق چۈشەنچىسى بۇ سىستېمىنىڭ ماھىيىتىنى تولۇق چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدۇ، چۈنكى خىتايدا سىياسىي تەسىر كۆرسىتىش، تېخنىكا ئوغرىلاش ۋە چەت ئەلدىكى دىياسپورالارنى نازارەت قىلىش سىستېمىلىق بىر گەۋدە قىلىنغان[7].

بۇ ماقالىدە، خىتاي پارتىيە-دۆلەت ئىستىخبارات قۇرۇلمىسىنىڭ ئىچكى قاتلاملىرى، ئورگانلار ئوتتۇرىسىدىكى رەھبەرلىك مۇناسىۋەتلىرى، يېقىنقى يىللاردىكى ئىسلاھات مۇساپىسى، خامچوت ۋە خادىملار مۆلچەرلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ[8]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تور بوشلۇقىدىكى ئەڭ چوڭ تەھدىت گۇرۇپپىلىرىنىڭ تېخنىكىلىق ئىستراتېگىيەسى ۋە مىساللىرى شەرھلىنىپ، بۇ سىستېمىنىڭ پۈتۈن دۇنيا بىخەتەرلىك يۈزلىنىشىگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى كۆپ تەرەپلىك باھالىنىدۇ[9].

تەتقىقاتىمىزنىڭ نەتىجىسى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاينىڭ ئىستىخبارات جەريانى پەقەت يەككە ھەرىكەتلەردىنلا تۈزۈلگەن بولماستىن، بەلكى يۈز يىلغا يېقىن تارىخقا ئىگە بولغان پارتىيە مەركەزچىلىك سىستېمىسىنىڭ داۋامىدۇر[10]. بۇ جەرياندا يوشۇرۇن فىرونت خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىشىدىكى ئەڭ كۈچلۈك «سېھىرلىك قورال» سۈپىتىدە باھالىنىدۇ[10, 11].

بۈگۈنكى كۈندە خەلقئارادىكى تەتقىقاتچىلار خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى سىستېمىسىنىڭ غەربنىڭ بىلىم قۇرۇلمىلىرىغا تەھدىت سېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [12]. بولۇپمۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يۇقىرى تېخنىكا بىلەن تەمىنلەيدىغان شىركەتلىرىگە قارىتىلغان سىستېمىلىق تور ھۇجۇملىرى يېڭى بىر دۇنياۋى تور كىرىزىسى دەۋرىنى باشلىدى[13]. بۇ تەتقىقات دەل مۇشۇنداق ئىنتايىن ئۆتكۈر بىر مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغانلىقى سەۋەبىدىن زور ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك قىممەتكە ئىگە[13, 14].

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىز خىتاي دۆلىتىنىڭ يوشۇرۇن ئىستىخبارات سىستېمىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، پارتىيەنىڭ غەرب جەمئىيىتىدىكى سەرخىللارنى قايمۇقتۇرۇش ۋە ئۆكتىچى گۇرۇپپىلارنى باستۇرۇش ئۈچۈن قۇرۇپ چىققان تۈرلۈك يەرلىك ۋە خەلقئارالىق نىقابلىق ئورگانلىرىنى تولۇق ئېنىقلىۋېلىشىمىز كېرەك[15]. بۇ ئورگانلارنىڭ دۇنيا مىقياسىدىكى ھەرىكەتلىرى خىتاي دۆلىتىنىڭ سىرتقى دۇنيانىڭ سىياسىي قارارلىرىنى ئۆز مەنپەئەتىگە ماسلاشتۇرۇش يولىدا نېمە ئۈچۈن تىنماي تىرىشىۋاتقانلىقىنى ئېچىپ بېرىدۇ[12].

مانا مۇشۇ تەتقىقات يۈزلىنىشىگە ئاساسەن، بىز كىرىش قىسمىمىزدا دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى سىستېمىلىق يۈزلىنىشلەرنى مەنبەلەر ئاساسىدا رەتلەپ چىقتۇق[1, 2]. بۇ ماقالە پۈتۈنلەي پاكىتقا تايانغان بولۇپ، خىتاينىڭ ئىستىخبارات ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئورگانلىرىنىڭ يېقىنقى زاماندىكى ئەڭ يېڭى يۈزلىنىشلىرىنى نامايان قىلىدۇ[3, 4].

1. خىتاي ئىستىخبارات ئاپپاراتلىرىنىڭ تەپسىلىي تەشكىلىي قۇرۇلمىسى ۋە ئورگانلار ئارا مۇناسىۋىتى

خىتاينىڭ ئىستىخبارات ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى سىستېمىسى سىممېتىرىك بولمىغان، پارتىيەنىڭ دۆلەت ۋە ئارمىيە ئۈستىدىن قەتئىي رەھبەرلىك قىلىش پىرىنسىپىغا تايانغان مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى شەكىللەندۈرگەن[1]. بۇ سىستېمىنىڭ ئەڭ چوققىسىدا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتى ۋە باش شۇجى شى جىنپىڭ تۇرىدۇ[12, 13]. پارتىيە ھەربىي كۈچ ۋە دۆلەت ئاپپاراتىدىن ئۈستۈن تۇرۇپ، پۈتكۈل سىستېمىنى باشقۇرىدۇ[13]. پارتىيە بىلەن دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىرىكىش شۇ دەرىجىدىكى تەرەققىياتقا يەتكەنكى، دۆلەتنىڭ مىنىستىرلىقلىرى ۋە ئارمىيە قىسىملىرى ئەمەلىيەتتە پارتىيەنىڭ سىياسىي قارارلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان ۋاسىتىلەرگە ئايلىنىپ قالغان[1].

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى (MSS) دۆلەت مۇلازىمەت ئورگىنى بولۇش سۈپىتى بىلەن گوۋۇيۈەنگە بويسۇنىدۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى دۆلەت بىخەتەرلىكى كومىتېتىنىڭ بىۋاسىتە قوماندانلىقى ئاستىدا ھەرىكەت قىلىدۇ[2]. دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى چەت ئەللەردە ئاشكارا ۋە مەخپىي ئىستىخبارات توپلاش، ئەكسىلجاسۇسلۇق (جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش) ھەرىكەتلىرىنى قانات يايدۇرۇش ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي ھاكىمىيىتىنى قوغداشتىن ئىبارەتتۇر[2, 15]. ئۇ ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسى (CIA) بىلەن ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ (FBI) ئىقتىدارلىرى بىرلەشتۈرۈلگەن سىستېمىغا ئوخشاش بولۇپ، ھەم دۆلەت ئىچىدە سىياسىي ساقچى بېسىمىنى يولغا قويىدۇ، ھەم دۆلەت سىرتىدا يۇقىرى تېخنىكىلىق جاسۇسلۇق ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ[3].

يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقى (MPS) خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى ۋە ئادەتتىكى ساقچى ئىشلىرىغا مەسئۇل ئورگىنى بولسىمۇ، ئۇنىڭ سىستېمىسىدىكى «مۇقىملىقنى ساقلاش ۋە سىياسىي بىخەتەرلىكنى قوغداش» قىسىملىرى دۆلەت ئىچىدىكى ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇشتا ئىنتايىن ئاكتىپ رول ئوينايدۇ[3, 8]. بۇ مىنىستىرلىقنىڭ بىرىنچى بىيۇروسى ھېسابلىنىدىغان «دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىكىنى قوغداش» (国保 – Guobao) قىسىملىرى پارتىيەگە قارشى كېلىدىغان ھەر قانداق سىياسىي يۆنىلىش، دىنىي ئېتىقاد گۇرۇپپىلىرى ياكى مىللىي ئاممىنى نازارەت قىلىش ۋە باستۇرۇش رولىنى ئۈستىگە ئالغان[3]. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان جامائەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقىنىڭ ۋەزىپىسى تېخىمۇ چەت ئەللەرگە كېڭىيىپ، يەرلىك كۆچمەن جەمئىيەتلەر ئارقىلىق چەت ئەللەردە مەخپىي ساقچى پونكىتلىرىنى قۇرۇپ چىققان[8].

خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى (PLA) بولسا دۆلەتنىڭ ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ قوراللىق كۈچى بولۇش سۈپىتى بىلەن مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىغا (CMC) بويسۇنىدۇ[12]. ئارمىيەنىڭ ئىستىخباراتى ئىلگىرى باش ئىشتاب بۆلۈمىنىڭ 2-بۆلۈمى (ھەمكارلىق ۋە ئادەم ئىستىخباراتى – HUMINT) ۋە 3-بۆلۈمى (سىگنال ئىستىخباراتى – SIGINT) ئاستىدا ئېلىپ بېرىلاتتى[5]. شى جىنپىڭنىڭ ھەربىي ئىسلاھاتىدىن كېيىن، سىگنال، تور، ئېلېكتىرونلۇق ئۇرۇش كۈچلىرى مەركەزلىشىپ ئايرىم سىستېمىلارغا تەشكىللەندى[6]. ئارمىيە ئىستىخباراتى پارتىيەنىڭ سىياسىي قارارلىرىنى قوللاش بىلەن بىر ۋاقىتتا، كۆپ رايونلۇق ئۇرۇش مۇھىتىدا ئۇرۇش مەيدانىنى كونترول قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ[6, 7].

پارتىيە قاتلىمىدىكى ئەڭ مۇھىم نوپۇزلۇق ئورگانلاردىن بىرى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى بىرلىكسەپ خىزمىتى بۆلۈمىدۇر (UFWD)[10]. بۇ بۆلۈم جاسۇسلۇق ئاپپاراتى بولمىسىمۇ، چەت ئەللەردىكى سەرخىللارنى قايمۇقتۇرۇش، تېخنىكا يۆتكەش، پارتىيەنىڭ تەشۋىقاتىنى كېڭەيتىش ۋە ئۆكتىچىلەرنى پارچىلاش قاتارلىق مەخپىي خىزمەتلەردە دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى ۋە جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقى بىلەن يېقىندىن ھەمكارلىشىدۇ[10]. پارتىيە قۇرۇلمىسىدىكى بۇ يېقىن مۇناسىۋەتلەر خىتاي ئىستىخباراتىنىڭ ھەرقانداق دۆلەت ئورگىنىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان پارتىيە بىر تۇتاش سىياسىتى بويىچە بىرلىشىپ ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[1, 2].

دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى خىتاي پارتىيە-دۆلەت كىرىزىس چەمبىرىكىدە ئەڭ يادرولۇق ۋەزىپىلەرگە ئىگە بولۇپ، پارتىيە نۇقتىئىنەزەرىدىن ئالغاندا تاشقى تەھدىتلەرنىڭ دۆلەت ئىچىگە سىڭىپ كىرىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ[15]. ئۇلار تېخنىكىلىق جەھەتتىن تور بوشلۇقىدىن پايدىلىنىپ غەربنىڭ مۇداپىئە سانائىتى تورىنى يوشۇرۇن نازارەت قىلىش ۋە ئۇلاردىكى تېخنىكىلارنى يۆتكەش پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ[14]. بۇ سىستېما يەنە چەت ئەلدىكى دېموكراتىك ئۆكتىچىلەرنى بېسىقتۇرۇش خىزمىتىنىمۇ دۆلەت بىخەتەرلىكى لىنىيەسى بويىچە بىۋاسىتە ئىجرا قىلىدۇ[13].

جامائەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقىنىڭ دۆلەت سىرتىدىكى رولىمۇ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان بولۇپ، بولۇپمۇ چەت ئەلدىكى «110-نومۇرلۇق چەت ئەل ساقچى پونكىتلىرى» ئارقىلىق دىياسپورانى نازارەت قىلىدۇ[8]. بۇ ساقچى پونكىتلىرى ئادەتتە دوستلۇق جەمئىيەتلىرى ياكى مەسلىھەتچىلىك شىركەتلىرى نىقابى ئاستىدا ھەرىكەت قىلىدۇ[8, 9]. ئۇلار يەرلىك كۆچمەنلەرنى تۈرلۈك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق خىتايغا قايتۇرۇپ كېتىشكە مەجبۇرلايدۇ، بۇ ئىشتا ئۇلار پارتىيە بىرلىكسەپ سىستېمىسىدىن ياردەم ئالىدۇ[8, 10].

يىغىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئىستىخبارات ئېكولوگىيەسى پارتىيەنىڭ مۇتلەق يېتەكچىلىكى ئاستىدا دۆلەت، ئارمىيە ۋە پارتىيە ئاپپاراتلىرىنىڭ تولۇق بىر گەۋدىلىشىشىنى تەشكىل قىلىدۇ[1]. بۇ خىل بىر گەۋدىلەشكەن قۇرۇلما غەرب دۆلەتلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ سىستېمىلىق رىقابەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، تاشقى دۆلەتلەرنىڭ مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى يارىتىشىدا يېڭى بىر قىيىن نۇقتىغا ئايلاندى[12].

2. شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى ئىستىخبارات ئىسلاھاتىنىڭ تەپسىلىي يىلنامىسى (2012–2026)

باش شۇجى شى جىنپىڭ 2012-يىلى ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشكە باشلىغاندىن بۇيان، خىتاينىڭ ئىستىخبارات ئاپپاراتلىرى ۋە تەشكىلىي قۇرۇلمىسىدا تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە مەركەزلەشتۈرۈش ئىسلاھاتىنى قانات يايدۇردى[12]. پارتىيەنىڭ ئومۇمىي دۆلەت بىخەتەرلىكى سىستېمىسىنى كۈچەيتىش قەدىمى بىر يۈرۈش رادىكال ئورگان تەڭشەش، تېخنىكىلىق قۇرۇلما ئالماشتۇرۇش ۋە يۇقىرى دەرىجىدىكى چىرىكلىك تازىلاش مۇساپىلىرىنى بېسىپ ئۆتتى[12, 13].

2012-يىلى: شى جىنپىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى باش شۇجىلىقى ۋە مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتى رەئىسلىكىنى ئۆتكۈزۈۋالدى[12]. ئىستىخبارات ۋە ساقچى سىستېمىسىنى كونترول قىلىۋاتقان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي-قانۇن كومىتېتىنىڭ سابىق باشلىقى جۇ يۇڭكاڭنىڭ ھوقۇق سىستېمىسىغا قارشى تازىلاش ھەرىكىتى باشلاندى[15].

2013-يىلى: دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭ ئالاقىدار تارماقلىرى پارتىيەنىڭ ئومۇمىي بىخەتەرلىك يۈزلىنىشىگە كىرگۈزۈلۈشكە باشلىدى. جۇ يۇڭكاڭ رەسمىي قولغا ئېلىنىپ، ئىستىخبارات سىستېمىسىنىڭ ئۈستىدىكى كونا گۇرۇھلار پارچىلاندى[15].

2014-يىلى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى دۆلەت بىخەتەرلىكى كومىتېتى (CNSC) رەسمىي قۇرۇلۇپ، شى جىنپىڭ كومىتېت رەئىسلىكىگە تەيىنلەندى[12, 15]. تۇنجى قېتىم «ئومۇمىي دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۇقۇمى» سىستېمىغا كىرگۈزۈلدى[12]. خىتاي دۆلەتلىك ئەكسىلجاسۇسلۇق قانۇنى ئېلان قىلىندى[13].

2015-يىلى: پۈتكۈل ئارمىيە سىستېمىسىدا رادىكال ئۆزگىرىش مەيدانغا كەلدى. ئالاقىدار تۆت باش بۆلۈم ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىغا بىۋاسىتە بويسۇنىدىغان 15 يېڭى ئاپپارات قۇرۇلدى[12]. 2015-يىلى دۆلەت بايرىمى ھارپىسىدا، ئالەم بوشلۇقى، تور، ئېلېكتىرونلۇق ۋە پىسخىكىلىق ئۇرۇش كۈچلىرىنى مەركەزلەشتۈرگەن «ئىستراتېگىيەلىك دەستەك قوشۇنى» (SSF) رەسمىي تەشكىللەندى[6].

2016-يىلى: ئارمىيەنىڭ ئىلگىرىكى يەتتە ھەربىي رايونى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، بەش چوڭ «ئۇرۇش رايونى» قۇرۇپ چىقىلدى[12]. دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭ ئۆلكە دەرىجىلىك يەرلىك شۆبىلىرى پارتىيەنىڭ تىك لىنىيەلىك بىر تۇتاش رەھبەرلىكىگە ئۆتكۈزۈلۈشكە باشلىدى[15]. خىتاينىڭ تور بىخەتەرلىك قانۇنى ماقۇللاندى[6].

2017-يىلى: خىتاينىڭ داڭلىق «دۆلەت ئىستىخبارات قانۇنى» ماقۇللاندى[15]. بۇ قانۇننىڭ 7-ماددىسىدا بارلىق پۇقرالار ۋە شىركەتلەرنىڭ دۆلەت ئىستىخبارات خىزمىتىگە شەرتسىز ھەمكارلىشىشى مەجبۇرىيەت قىلىپ بېكىتىلدى[2]. شۇ يىلى پارتىيە بىرلىكسەپ خىزمىتى بۆلۈمى يېڭى تۈزۈلۈشكە كىردى[10].

2018-يىلى: خىتاي دۆلەت پىرېزىدېنتىنىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى چەكلىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى[12]. پارتىيە بىرلىكسەپ خىزمىتى بۆلۈمى دۆلەت تاشقى دىن ئىشلىرى ئىدارىسى ۋە دۆلەت كۆچمەنلەر ئىشلىرى ئىدارىسىنى ئۆزىگە قوشۇۋالدى[10]. مەركىزىي تور بىخەتەرلىكى ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش كومىتېتى تەشكىللەندى[7].

2024-يىلى (ئاپرېل): شى جىنپىڭ تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان زور ئۆزگىرىشتە، غەيرىي مۇۋاپىق تۈزۈلمىگە ئىگە دەپ قارالغان ھەربىي ئىستراتېگىيەلىك ياردەمچى قىسىم (SSF) تارقىتىۋېتىلدى[12]. ئۇنىڭ ئورنىغا بىۋاسىتە مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىغا بويسۇنىدىغان ئۇچۇر ياردەم قىسمى، تور بوشلۇقى قىسمى (تور بوشلۇقى ئارمىيەسى) ۋە ھەربىي ئالەم بوشلۇقى قىسمى قۇرۇپ چىقىلدى[12, 13].

3. خىتاي ئىستىخبارات سىستېمىسىنىڭ خامچوت، خادىم سانى ۋە قۇرۇلمىلىق سىغىمى توغرىسىدىكى ئوچۇق مەنبەلىك مۆلچەرلەر

خىتاينىڭ دۆلەت سىرى قوغداش تۈزۈمىنىڭ قاتتىق بولۇشى سەۋەبىدىن، پۈتكۈل ئىستىخبارات خامچوتى ۋە ئېنىق خادىملار سانىنى ئاشكارا ئىستاتىستىكىلاردىن تېپىش مۇمكىن ئەمەس[12]. ئەمما غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك پەرەزلىرى، تەتقىقات ئورگانلىرى ۋە ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان مۆلچەرلەر خىتاينىڭ ئىستىخبارات سىستېمىنىڭ غايەت زور كۆلىمىدىن بېشارەت بېرىدۇ[5].

ئاۋسترالىيەلىك مۇتەخەسسىس ئالېكس جۇسكېنىڭ مۆلچەرىگە ئاساسلانغاندا، خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭلا پۈتۈن مەملىكەت بويىچە 110,000 ئەتراپىدا كەسپىي ئىستىخبارات خادىمى بار[2]. يەنە بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ مۆلچەرىچە، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى بارلىق كۆپ قاتلاملىق ئىستىخبارات تورى بىرىكمىسى جەمئىي 800,000 ئەتراپىدا ئادەمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[2].

دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي نازارەت قىلىش سىستېمىسىنىڭ كىچىك بىر تۈۋرۈكى بولغان جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقى سىستېمىسىدىكى «گوباۋ» (دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىكىنى قوغداش) قىسىملىرى ساقچى يۈكىنىڭ %3 تىن %5كىچە بولغان قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ[3]. مەسىلەن، خېنەن ئۆلكىسىنىڭ پۇياڭ شەھىرىدىكى دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىكىنى قوغداش ساقچىلىرى شەھەرلىك ساقچى قوشۇنىنىڭ %2.4 نى، ئۈرۈمچى شەھىرى شۇيموگۇ رايونىدىكى قىسىملار بولسا پۈتۈن رايون ساقچى كۈچىنىڭ %5.7 نى تەشكىل قىلغان[3]. بۇ ئىستاتىستىكا بويىچە ھېسابلىغاندا، خىتايدىكى دۆلەت ئىچى يېرىم مەخپىي سىياسىي ساقچى خادىملىرىنىڭ سانى 60,000 دىن 100,000 غىچە يېتىدۇ[3].

پارتىيەنىڭ سىياسىي تەسىر كۆرسىتىش ۋە بېسىم يولغا قويۇش ئاپپاراتى بولغان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى بىرلىكسەپ خىزمىتى بۆلۈمىنىڭ ئۆزىدىلا 40,000 دىن ئارتۇق خادىم خىزمەت قىلىدۇ[10]. ئامېرىكا تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ مۆلچەرىگە ئاساسلانغاندا، پارتىيە بىرلىكسەپ خىزمىتى بۆلۈمى باشقۇرىدىغان ھەر خىل دوستلۇق جەمئىيەتلىرى، دىپلوماتىك نىقابلار ۋە تېخنىكا يۆتكەش مۇنبەرلىرىنىڭ يىللىق ئومۇمىي خامچوتى 2019-يىلىلا كەم دېگەندە 2.6 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن[10]. بۇ غايەت زور سىياسىي مەبلەغ دۆلەت سىرتىدىكى پائالىيەتلەرنى يۈرگۈزۈشكە سەرپ قىلىنىدۇ[10].

ئارمىيە ۋە تېخنىكىلىق ئىستىخبارات ساھەسىگە تاشلانغان مەبلەغلەرمۇ ئىنتايىن يۇقىرىدۇر[4]. مەسىلەن، خىتاينىڭ ئالەم بوشلۇقى خامچوتى 2018-يىلى ياۋروپا مەسلىھەتچىلىك گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن 5.8 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى دەپ مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، بۇ دۇنيادا ئامېرىكىدىن قالسا ئىككىنچى ئورۇنغا ئۆتكەن[7]. تور جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرىنىڭ يىللىق ئىقتىسادىي قىممىتى ئامېرىكا ئائىلىۋى بىخەتەرلىك مۆلچەرىچە 180 مىليارد دوللاردىن 540 مىليارد دوللارغىچە زىيان ئېلىپ كېلىدۇ[14]. بۇ خىل چىقىملار خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ دۆلەت تەتقىقات-تەرەققىيات چىقىملىرىنى تېجەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ[14].

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى دۆلەت خەۋپسىزلىكى خامچوتى، دۆلەت ئىچى تاشقى سىياسىي تەرەققىيات كۈچ بىرىكمىسىنىڭ ئېشىشىغا ماس كەلگەن[4]. بولۇپمۇ ئىقتىسادنىڭ سۈرئىتى ئاستىلىغان مەزگىللەردىمۇ دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىكى چىقىملىرى ئۈزلۈكسىز ئېشىپ بارغان[4, 12]. بۇ ئەھۋال پارتىيە رەھبەرلىكىنىڭ ھاكىمىيەت مۇقىملىقىنى تەرەققىياتتىنمۇ ئۈستۈن ئورۇنغا قويىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[12].

ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق تور ھۇجۇمى ئۈچۈن يەرلىك خۇسۇسىي يۇمشاق دېتال شىركەتلىرىگە بېرىدىغان ھۆددىگەرلىك توختام چىقىملىرىمۇ غايەت زور بولۇپ، ئەنشۈن (i-Soon) دېلوسىدىكى ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەر بۇ سودىنىڭ يىللىق قىممىتىنىڭ يۈز مىليونلىغان يۈەن بىلەن ئۆلچىنىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى[8]. پارتىيە بۇ ئارقىلىق دۆلەت خامچوتىنى تېجەپ، يەرلىك تېخنىكا كۈچلىرىدىن ھەقسىز ۋە ئۈنۈملۈك پايدىلىنالايدۇ[8].

خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئىستىخبارات سىستېمىسى ئۆزىنىڭ غايەت زور خامچوتى، دۆلەت دەرىجىلىك ياردەمچى كۈچلىرى بىلەن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ قورقۇنچلۇق ئىستىخبارات ئاپپاراتلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى[1, 2]. بۇ غايەت زور سىستېمىغا قارشى غەرب ئەللىرىنىڭ يەككە مۇداپىئە تەدبىرلىرى يېتەرسىز قالماقتا[13].

4. دۆلەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقىنىڭ ئۆلكە دەرىجىلىك ئىدارىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ چەت ئەل ھەرىكەتلىرىدىكى رولى

خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى پەقەت بېيجىڭدىكى باش ئىشتاب تەرىپىدىنلا ئەمەس، بەلكى ھەرقايسى ئۆلكە ۋە بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلەردىكى شۆبىلەر (ئۆلكىلىك دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىلىرى) ئارقىلىق ھەرىكەت قىلىدۇ[2]. يەرلىكتىكى بۇ ئۆلكىلىك ئىدارىلەر نىسبەتەن يۇقىرى بولغان يېرىم ئاپتونومىيە ھوقۇقىغا ئىگە بولۇپ، مەلۇم جۇغراپىيەلىك رايون ياكى چەت ئەلدىكى نىشان دۆلەتلەرگە قارشى مۇستەقىل جاسۇسلۇق ھەرىكەتلىرىنى لايىھەلەيدۇ ۋە قانات يايدۇرىدۇ[2, 3].

بۇ ئىدارىلەر ئارىسىدا جېجياڭ ئۆلكىلىك دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى ئىنتايىن ئاكتىپ بولۇپ، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ياۋروپادىكى سىياسىي چەمبىرەكلەرگە سىڭىپ كىرىشتە ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسەتلىرىگە قارشى چىققان تاشقى زاتلارنى يوقىتىش پائالىيەتلىرىدە كۆزگە كۆرۈنگەن[2]. مەسىلەن، ياۋروپادا خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە زىيان يەتكۈزۈۋاتقان يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىلارنى نازارەت قىلىش ۋە سىياسىي جەھەتتىن سەتلەشتۈرۈش ھەرىكەتلىرى دەل مۇشۇ ئىدارىنىڭ ئايرىم لىنىيەسى بويىچە يۈرگۈزۈلگەن[2].

يەنە بىر مىسال، خۇبېي ئۆلكىلىك دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى (ۋۇخەن شەھىرى شۆبىسى) بولۇپ، بۇ ئىدارە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق شىركەتلىرىگە، ھۆكۈمەت ئورگانلىرىغا ۋە ئۇل ئەسلىھە سىستېمىلىرىغا قارشى تور ھۇجۇملىرىنى تەشكىللەشكە مەسئۇل[2, 8]. ۋۇخەن شەھەرلىك دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى تور ھۇجۇملىرىنى ئېلىپ بېرىشتا ئۆزىنىڭ بىۋاسىتە تېخنىكا كۈچىدىن سىرت، يەنە يەرلىك سىرتتىن ھۆددىگە ئالغۇچى شىركەتلەرنى قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ[8]. ئامېرىكا ئەدلىيە مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن ئەيىبلەنگەن ۋۇخەن شياۋرۇيجى پەن-تېخنىكا شىركىتى دەل مۇشۇ خۇبېي ئۆلكىلىك دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسىنىڭ تۈرتكىسىدە قۇرۇلغان نىقابلىق ئورگان بولۇپ، پۈتكۈل دۇنيا مىقياسىدا يۇقىرى تېخنىكا جاسۇسلۇقىنى يۈرگۈزگەن[2, 8].

بۇنىڭدىن باشقا، چېگرا رايونلاردىكى دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىلىرى ئاز سانلىق مىللەت ئاممىسىنى ۋە قاچقۇنلارنى نازارەت قىلىش سىستېمىسىدە ئالدىنقى لىنىيەدە تۇرىدۇ[3]. مەسىلەن، يۈننەن ئۆلكىسى شىشۇاڭبەننا دەي مىللىي ئاپتونوم ئوبلاستلىق دۆلەت بىخەتەرلىك ۋە جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى 2010-يىلىلا شەرقىي تۈركىستاندىن يۈننەن ئارقىلىق تاشقى دۆلەتلەرگە قېچىشقا ئۇرۇنغان 1000 دىن ئارتۇق ئۇيغۇرنى بايقىغان ۋە تۇتۇپ قايتۇرۇپ كەلگەن[3]. يۈننەن دىچىڭ تىبەت ئاپتونوم ئوبلاستلىق دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى بولسا تىبەت دىنىي جەمئىيەتلىرىنى، يەرلىك دىنىي چەمبىرەكلەرنى ۋە چەت ئەلدىن كەلگەن ساياھەتچىلەرنى نازارەت قىلىشنى سىستېمىلىق بىر تەرەپ قىلغان[3]. چېگرا رايونلىرىدىكى بۇ يەرلىك سىستېمىلار تاشقى ئاممىغا قارشى ئىستىخبارات تورى سۈپىتىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ[3].

جياڭسۇ ئۆلكىلىك دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى بولسا ئامېرىكىنىڭ ئاۋىئ‍اتسىيە تېخنىكىسى ۋە ھەربىي ئەۋزەللىكلىرىنى ئوغرىلاش مەشغۇلاتلىرىدا ئىنتايىن داڭلىق[5]. جياڭسۇ دۆلەت بىخەتەرلىكى خادىملىرىنىڭ جۇڭ يۈەنچېڭ قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىلىك ئامېرىكا تەتقىقاتچىلىرىنى LinkedIn ئارقىلىق تۇتۇپ، تېخنىكا ئوغرىلاش نىشانىغا يېتىشكە ئۇرۇنۇشى غەرب ئەدلىيە ئورگانلىرى تەرىپىدىن پاش قىلىنغان[5]. بۇ يەرلىك ئىدارە يەنە ئامېرىكا ھەربىي ئاۋىئ‍اتسىيە شىركەتلىرىنىڭ يادرولۇق تېخنىكىلىرىنى قولغا چۈشۈرۈش ئۈچۈن مەخسۇس ئاخبارات يىغىش تورى تەشكىللىگەن[5].

مانا مۇشۇ پاكىتلار شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، خىتاي پارتىيە-دۆلەت ئىستىخبارات سىستېمىسى بېيجىڭدىكى بىر نۇقتىدىنلا ئەمەس، بەلكى ئۆلكە دەرىجىلىك يۈزلىگەن تور گەۋدىلىرىنىڭ مۇستەقىل تىرىشچانلىقى ئارقىلىق دۇنيانىڭ بىخەتەرلىكىگە چوڭ سىستېمىلىق تەھدىت سېلىپ كەلمەكتە[1, 2]. بۇ غەرب ئەكسىلجاسۇسلۇق ئورگانلىرىنىڭ كۆپ قاتلاملىق ئانالىز ئېلىپ بېرىشىنى تەلەپ قىلىدىغان يەنە بىر قىيىن نۇقتىدۇر[13].

5. ئاساسلىق تور تەھدىت گۇرۇپپىلىرىنىڭ تېخنىكىلىق ئارخىپى ۋە ھەرىكەت مىساللىرى

خىتاينىڭ تور بوشلۇقىدىكى جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرى دۆلەت تەرىپىدىن قوللىنىدىغان ئىلغار تەھدىت گۇرۇپپىلىرى (Advanced Persistent Threat – APT) ئارقىلىق يۈرگۈزۈلىدۇ[1]. بۇ گۇرۇپپىلار دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى، جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقى ۋە يېڭىدىن قۇرۇلغان تور بوشلۇقى قىسمى تەرىپىدىن بىۋاسىتە ۋە ۋاسىتىلىك مەخپىي باشقۇرۇلىدۇ[1, 2, 8].

APT10 (مەھەللىك تور بوشلۇقى جاسۇسلىرى): مۇشۇ گۇرۇپپا دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى بىلەن ئەڭ زىچ تۇتاشقان تور گۇرۇپپىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئاساسلىق نىشانى غەرب شىركەتلىرىنىڭ سودا سىرلىرىنى، سانائەت تېخنىكىلىرىنى يۆتكەشتىن ئىبارەتتۇر[1, 14]. ئاتالمىش «بۇلۇتتىن تاقلاش » (Cloud Hopper) ھەرىكىتى ئارقىلىق، ئۇلار پۈتۈن دۇنيادىكى باشقۇرۇلىدىغان ياردەمچى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلىگۈچى (MSP) شىركەتلەرنى نىشان قىلىپ، ئۇلارنىڭ سىستېمىسى ئارقىلىق يۈزلىگەن يۇقىرى تېخنىكىلىق غەرب خېرىدارلىرىغا يوشۇرۇن ھالدا سىڭىپ كىرگەن[1, 14].

APT31: خۇبېي ئۆلكىلىك دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان بۇ گۇرۇپپا، ئاساسلىقى غەربنىڭ سىياسىي جەمئىيەتلىرىگە، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقلىرىغا ۋە سايلام كومىتېتلىرىغا سىڭىپ كىرىشنى نىشان قىلىدۇ[2]. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ياۋروپا پارلامېنت ئەزالىرىنى، ئەنگلىيە سايلام كومىتېتىنى ۋە چېخ جۇمھۇرىيىتى تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنى نىشان قىلغان تور ھۇجۇملىرى دەل مۇشۇ گۇرۇپپىغا ئ‍ارتىلدى[2]. ئۇلار ئادەتتە بېلىق قارمىقى ئېلېكتىرونلۇق خەتلىرى (Spear Phishing) ۋە سىستېمىلاردىكى نۆل كۈنلۈك (Zero-day) ئاجىزلىقلارنى قورال قىلىپ ھەرىكەت قىلىدۇ[2].

ۋولت تەيفېڭ (Volt Typhoon): بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئۇچۇرلارنى ئوغرىلاش ئەمەس، بەلكى غەربنىڭ، خۇسۇسەن ئامېرىكىنىڭ ھاياتلىق لىنىيەسى بولغان ئېنېرگىيە، قاتناش، سۇچىلىق ۋە ئالاقە يۈك ئۇل ئەسلىھەلىرىگە يوشۇرۇن سىڭىپ كىرىپ ئورۇنلىشىپ تۇرۇشتۇر[4, 5]. ئۇلار خىتاينىڭ تەيۋەنگە قارشى ئېلىپ بارىدىغان كەلگۈسى ھەربىي ھەرىكەتلىرى جەريانىدا ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ سەپەرۋەرلىك كۈچىنى يوقىتىش ئۈچۈن ئالدىن تېخنىكىلىق قورال ئورۇنلاشتۇرىدۇ[4, 5].

تۇز تەيفېڭ (Salt Typhoon): يېقىنقى يىللاردىكى ئەڭ زىلزىلىلىك ئىستىخبارات پائالىيىتى دەل مۇشۇ گۇرۇپپا تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلدى[4]. ئۇلار ئامېرىكىنىڭ ئەڭ داڭلىق تېلېگراف شىركەتلىرىگە سىڭىپ كىرىپ، ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى ۋە دۆلەتلىك بىخەتەرلىك ئورگانلىرى قانۇنىي ئاساستا تېلېفون تىڭشاشقا ئىشلىتىدىغان يەرلىك سىستېمىلارنى كونترول قىلغان[4, 5]. مانا مۇشۇ سىستېما ئارقىلىق، ئۇلار ئامېرىكا سىياسىيونلىرىنىڭ تېلېفون پاراڭلىرىنى قولغا چۈشۈرگەن[4].

يىپەك تەيفېڭ (Silk Typhoon): بۇ گۇرۇپپا تور سىستېمىلىرىنى باشقۇرىدىغان قوراللارغا، يەرلىك مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلىگۈچى ئورگانلارنىڭ ئۇچۇرلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، شۇلار ئارقىلىق باشقا بارلىق يەرلىك شىركەتلەر ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ سىستېمىسىغا يول ئېچىش يۈزلىنىشىگە ئىگە[4, 5]. ئۇلار يېقىنقى يىللاردا Ivanti مەخپىي لىنىيە تېخنىكىسىدىكى ئاجىزلىقتىن پايدىلىنىپ دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ بۇلۇت سىستېمىلىرىنى كونترول قىلغان[4].

خىتاي تور تەھدىت گۇرۇپپىلىرىنىڭ تېخنىكا سەۋىيەسى ئىنتايىن ئىلغار بولۇپ، غەرب ئورگانلىرى سۈپەتلەۋاتقان «بېلىق قارمىقى ئېلېكتىرونلۇق خەتلىرى» پەقەت ئادەتتىكى بىر قورال بولۇپ باھالىنىدۇ[14]. ئۇلار يەنە توردىكى يۇمشاق دېتاللارنىڭ تېخنىكىلىق كود ئاجىزلىقلىرىنى تېزلىكتە بايقاپ، غەرب تور بىخەتەرلىكى شىركەتلىرى رېمونت قىلىپ ئۈلگۈرمەستىن ئىلگىرىلا سىستېمىغا سىڭىپ كىرىشنى ئادەتكە ئايلاندۇرغان[14].

بۇ تەھدىتلەر خىتاي دۆلىتىنىڭ سىرتقى دۇنيانىڭ ئىلغار ھەربىي-تېخنىكىلىق جەريانلىرىنى تېز سۈرئەتتە ئىگىلىشى ئۈچۈن تولۇق خىزمەت قىلىدۇ[5]. بولۇپمۇ F-35 ۋە F-22 كۈرەشچى ئايروپىلانلىرىنىڭ رادار لايىھەلىرى، ئوق-دورا سىستېمىلىرى ۋە ئۇچۇش سىناق ئۇچۇرلىرى دەل مۇشۇ خىل سىستېمىلىق تور ھۇجۇملىرى ئارقىلىق خىتاينىڭ ھەربىي سانائەت شىركەتلىرىنىڭ قولىغا يەتكۈزۈلگەن[14]. بۇ ئۇچۇرلار خىتاينىڭ يېڭى بەشىنچى ئەۋلاد كۈرەشچى ئايروپىلانى J-35A نىڭ قۇرۇلمىسىنى يارىتىشىدا بىۋاسىتە ئىشلىتىلگەن[9, 14].

ئۇندىن باشقا، خىتاي تور ئىستىخباراتى يېقىنقى يىللاردا يەككە ھەرىكەتلەردىن يۇمشاپ، يەككە خۇسۇسىي شىركەتلەرنى سىرتقا ھۆددىگە بېرىپ ئىشلىتىدىغان يېڭى بىر تور ئېكولوگىيەسىنى ياراتتى[8]. ۋۇخەندىكى ئاشكارىلانغان ئەنشۈن (i-Soon) شىركىتىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرى دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى ۋە جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقىنىڭ يۈزلىگەن يەرلىك شۆبىلىرى بىلەن سىرتقا ھۆددىگە بېرىش لىنىيەسى بويىچە زىچ ھەمكارلاشقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى[8]. بۇ كۆپ خىل تېخنىكىلىق ھەمكارلىقلار خىتاي تور ھۇجۇمىنىڭ پۈتۈن بىر كەسىپلەشكەن زامانىۋى زەنجىرگە ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[8, 9].

خۇلاسە قىلغاندا شۇنى كۆرەلەيمىزكى، خىتاينىڭ تور ھۇجۇم قىلىش كۈچى پەقەتلا ئادەتتىكى بىر تۈركۈم تور بۇزغۇنچىلىرىدىن ئەمەس، بەلكى دۆلەت قوللىغان، يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋە غەربنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئۇلىنى قۇرۇتۇشنى نىشان قىلغان غايەت زور سىستېمىلىق كۈچتۇر[1, 2]. بۇ تور كۈچلىرى كەلگۈسىدىكى تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي توقۇنۇشلاردا ھەربىي قىسىملارنى قوماندانلىق قىلىش ئىقتىدارىنى پالەچ قىلىش ئۈچۈن تولۇق سەپەرۋەر قىلىنىدۇ[6, 7].

6. خىتاينىڭ تور ھۇجۇملىرىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن مەخپىي VPN تېخنىكىسىنى ئىشلىتىش تاكتىكىسىنىڭ ئانالىزى

خىتاي تور جاسۇسلىرى ئۆزلىرىنىڭ قاراتقان ھۇجۇملىرىنى پۈتۈنلەي يوشۇرۇش، غەرب ئەكسىلجاسۇسلۇق ئورگانلىرىنىڭ بايقاپ قالماسلىقى ۋە ھۇجۇم مەنبەسىنى ئىز قوغلاپ تېپىشىنى قىيىنلاشتۇرۇش ئۈچۈن مەخپىي يوشۇرۇن لىنىيە تېخنىكىسىدىن (Virtual Private Network – VPN) ئىنتايىن ئەتراپلىق پايدىلىنىدۇ[14]. تور بىخەتەرلىك خادىملىرى ئادەتتە Wireshark قاتارلىق تېخنىكىلىق قوراللار ئارقىلىق تور كىرىش ئېقىمىنى تەكشۈرۈپ تۇرىدۇ[14]. خىتاي ھۇجۇمچىلىرى بۇ خىل تەكشۈرۈشتىن قېچىش ئۈچۈن، پۈتكۈل ئالاقە يۈك ئۇچۇرلىرىنى زامانىۋى شىفىرلاش ئالگورىزملىرى ئارقىلىق تولۇق شىفىرلاپ، زەرەرلىك سىگناللارنى نورمال تور ئالاقىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ[14].

بۇ تاكتىكىنىڭ ئەڭ بىرىنچى ئاساسى، خىتاي تور ئاپپاراتلىرى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كىچىك تىپتىكى سودا شىركەتلىرىنىڭ، يەرلىك ئاممىۋى مۇلازىمەت بېكەتلىرىنىڭ سىستېمىلىرىغا سىڭىپ كىرىپ، ئۇلارنىڭ مۇلازىمېتىرلىرىنى بېسىپ ئالىدۇ ۋە ئۆزلىرى ئۈچۈن مەخسۇس بىر يوشۇرۇن «سەكرەش نۇقتىسى» (Hop Point) قىلىپ يارىتىدۇ[14]. مەسىلەن، خىتاي تور جاسۇسلىرى تەرىپىدىن قۇرۇپ چىقىلغان «تېرراكوتا» (Terracotta) ناملىق VPN تورى دەل مۇشۇنداق قۇرۇلما بويىچە لايىھەلەنگەن[14]. بۇ سىستېما ئارقىلىق، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئەسلىدىكى جۇغراپىيەلىك خىتاي IP ئادرېسلىرىنى پۈتۈنلەي يوشۇرۇپ، غەرب سىستېمىلىرىغا غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزىدىكى ئادەتتىكى شىركەت تورلىرىدىن كىرىۋاتقاندەك تەبىئىي بىر قىياپەت يارىتىدۇ[14].

بۇ خىل شىفىرلانغان ئۇلىنىش يوشۇرۇن تور يولى (Tunneling) ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغانلىقى سەۋەبىدىن، يەرلىك سىستېمىلاردىكى بېكىتىلگەن ئىمزا قويۇش ئاساسىدىكى تاجاۋۇز بايقاش سىستېمىلىرى (Signature-based IDS) خىتاينىڭ تاجاۋۇز خاراكتېرلىك ھەرىكەتلىرىنى بايقالماي قالماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ تورغا كىرىشىنى قانۇنلۇق دەپ قاراپ رۇخسەت بېرىدۇ[14]. شىفىرلانغان ئالاقە يۈكى ئەگەر 256 بىتلىق يۇقىرى دەرىجىلىك ئالگورىزملار ئارقىلىق يوشۇرۇنغان بولسا، نۆۋەتتىكى كومپيۇتېر تېخنىكىسى بىلەن بۇ شىفىرنى بۇزۇپ ئېچىش قەتئىي مۇمكىن ئەمەس، بۇ دۆلەت مۇداپىئە تورىنى قوغدىغۇچى تېخنىكلارنى تولۇق ئامالسىز قالدۇرىدۇ[14].

ئىككىنچى تەرەپتىن، خىتاينىڭ تور جاسۇسلىرى غەرب شىركەتلىرىنىڭ ئۈستىدىكى ئۆزىگە خاس بولغان VPN ئۈسكۈنىلىرىنىڭ كود ئاجىزلىقىغا بىۋاسىتە ھۇجۇم قىلىپ، شۇلارنى ئۆزى ئۈچۈن سىڭىپ كىرىش ئاساسى قىلىدۇ[4]. مەسىلەن، يىپەك تەيفېڭ (Silk Typhoon) تور گۇرۇپپىسى غەرب شىركەتلىرىدە ئومۇميۈزلۈك ئىشلىتىلىدىغان Ivanti Pulse Connect ناملىق كارخانا VPN سىستېمىسىدىكى نۆل كۈنلۈك يوشۇرۇن ئاجىزلىقتىن پايدىلىنىپ، يەرلىك شىركەتلەرنىڭ يادرولۇق مۇلازىمىتېر ئالاقىسىنى كونترول قىلغان[4]. ئۇلار بۇ ئارقىلىق كارخانىلارنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئابونتلارنىڭ سالاھىيەت پارولىنى قولغا چۈشۈرۈپ، بۇلۇت سىستېمىسى بويىچە يوشۇرۇن سەير قىلىپ يۈرگەن[4].

بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ تور ئوغرىلىرى ئوغرىلانغان سانلىق مەلۇماتلارنى چەتكە چىقىرىپ كېتىش (Exfiltration) جەريانىدىمۇ يەنىلا مۇشۇ خىل مەخپىي VPN يوللىرىنى قورال قىلىپ ئىشلىتىدۇ[14]. ئۇلار چوڭ تىپتىكى سانلىق مەلۇماتلارنى كىچىك بىر بۆلەكلەرگە بۆلۈپ، ئۇچۇرلارنى بىر-بىرلەپ شىفىرلاپ، بېكىتىلگەن چاستوتا بويىچە نورمال سىرتقى تور ئالاقىسى ئارقىلىق ئوغرىلاپ چىقىپ كېتىدۇ[14]. بۇ ئۇسلۇب تور بىخەتەرلىك خادىملىرىنىڭ غايەت زور تور كىرىش-چىقىش يۈكى ئاستىدا بۇ يوشۇرۇن تېخنىكا ئوغرىلىقىنى بايقاپ قېلىش نىسبىتىنى نۆلگە يېقىنلاشتۇرىدۇ[14].

خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ تور جاسۇسلىق ئورگانلىرى VPN تېخنىكىسىنى پەقەتلا بىر ئالاقە يوشۇرۇش قورالى سۈپىتىدىلا ئەمەس، بەلكى غەربنىڭ مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى سىستېمىلىق يېڭىش، ھۇجۇم يۈزلىنىشىنى نۆۋەتلەشتۈرۈش ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى يوشۇرۇن ئورۇنداشتىكى ئەڭ كۈچلۈك تېخنىكىلىق ماس قەدەملىك ۋاسىتە قىلىپ پايدىلانماقتا[1, 14]. بۇ تاكتىكىلار كەلگۈسى تور ئۇرۇشلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ رىقابەت نۇقتىلىرىدىن بىرىدۇر[6].

7. دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى شىركەتلىرىنىڭ تور بىخەتەرلىكىنى ئاشۇرۇشتىكى رىغبەتلەندۈرۈش ۋە جازالاش مودېللىرى

غەرب دۆلەتلىرى، خۇسۇسەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى بازىسىنىڭ (Defense Industrial Base – DIB) تور بىخەتەرلىك ئۆلچىمىنى كۈچەيتىش ۋە خىتاينىڭ تۈگىمەس تور تېخنىكا ئوغرىلىقىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى بىر يۈرۈش «مالىيە جەھەتتىن رىغبەتلەندۈرۈش» ۋە «مەمۇرىي/جىنايى جازا يۈرگۈزۈش» مودېللىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى[14]. غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى رېئاللىقى شۇنى كۆرسەتتىكى، نۇرغۇنلىغان دۆلەت مۇداپىئە ھۆددىگەرلىرى تور بىخەتەرلىكىگە مەبلەغ سېلىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويماي كەلگەن[14].

مالىيە جەھەتتىن رىغبەتلەندۈرۈش مودېلى (Financial Incentive Model):

بۇ مودېل بويىچە، ھۆكۈمەت توختام ۋە خېرىدار چاقىرىش جەريانىدا كۈچلۈك تور بىخەتەرلىكى ۋە نىست (NIST) ئۆلچەملىرىگە تولۇق ماس كېلىدىغان تور قۇرۇلمىسىنى قۇرغان شىركەتلەرگە ئالدىنقى قاتاردا ئېتىبار بېرىدۇ[14]. گەرچە بۇ ھۆكۈمەت توختاملىرىنىڭ دەسلەپكى تەننەرخىنى ئاشۇرۇۋەتسىمۇ، ئەمما تېخنىكا ئوغرىلىنىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان يۈز مىلياردلىغان دوللارلىق ئىستراتېگىيەلىك زىيانلارنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ[14]. ھۆكۈمەت يۇقىرى تەننەرخلىق بولسىمۇ، تېخىمۇ بىخەتەر بولغان شىركەتلەرنىڭ تۈر تەكلىپلىرىنى قوبۇل قىلىش ئارقىلىق كارخانىلارنى تور بىخەتەرلىكىگە مەبلەغ سېلىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ[14].

جازالاش ۋە جازا يۈرگۈزۈش مودېلى (Punitive/Criminal Sanction Model):

بۇ مودېل خىتاينىڭ تور ھۇجۇملىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا سۇسلۇق قىلغان، دۆلەت مۇداپىئە سىرلىرىنى قوغداشتا بىخەستەلىك قىلغان كارخانىلارغا قارشى قاتتىق جەرىمانە يۈرگۈزۈشنى ئاساس قىلىدۇ[14]. ھۆكۈمەت مۇشۇنداق شىركەتلەرنىڭ ئۈستىدىن جازالاش دەۋاسى ئېچىش كۆرسەتمىسى بېرىدۇ، چۈنكى شىركەتلەر ھۆكۈمەت كۆرسەتكەن تەتقىقات مەبلىغىنى ئېلىپ تۇرۇپ دۆلەتنىڭ مەبلەغ سالغان تېخنىكىسىنى قوغداشتا مەسئۇلىيەتسىزلىك قىلغان[14]. بارلىق ھەربىي توختاملارغا NIST تور بىخەتەرلىك رامكىسىنى مەجبۇرىي ئورۇنداش شەرتى كىرگۈزۈلىدۇ[14]. ئەگەر شىركەتلەر بۇ مەجبۇرىيەتنى ئورۇندىيالمىسا، دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ تەستىقلانغان ھۆددىگەرلەر تىزىملىكىدىن دەرھال چىقىرىپ تاشلىنىدۇ ۋە يېڭى خېرىدار چاقىرىش پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىشى پۈتۈنلەي چەكلىنىدۇ[14].

يېقىنقى زاماندىكى ئەڭ داڭلىق «ئېكۇئىفاكس» (Equifax) دېلوسىدا، سىستېمىدىكى مەلۇم بولغان يوشۇرۇن ئاجىزلىق ئېلان قىلىنىپ 60 كۈندىن ئاشقان بولسىمۇ، خىتاي تور جاسۇسلىرى شىركەت تەرىپىدىن ۋاقتىدا رېمونت قىلىنمىغانلىقىدىن پايدىلىنىپ 150 مىليوندىن ئارتۇق ئامېرىكا پۇقراسىنىڭ مالىيە ئۇچۇرلىرىنى ئوغرىلىغان[14]. بۇ شىركەت مەسئۇلىيەتسىزلىكىنىڭ تور بىخەتەرلىكىگە ئېلىپ كەلگەن غايەت زور زىيىنىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[14]. مانا مۇشۇنداق سەۋەبلەر بىلەن، جازالاش مودېلى زامانىۋى دۆلەت مۇداپىئە بازىسىنى تور مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىشكە تۈرتكە بولىدىغان ئەڭ مۇھىم قورالغا ئايلاندى[14].

ئۇنىڭدىن باشقا، ھۆكۈمەت تور بىخەتەرلىكى جەھەتتە لاياقەتسىز بولغان كىچىك ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى شىركەتلەرنىمۇ دۆلەت توختام جەريانىدىن چەتتە قالدۇرىدۇ[14]. گەرچە بۇ سىستېما كىچىك تىپتىكى شىركەتلەر ئۈچۈن قىيىنچىلىق ئېلىپ كەلسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ غەربنىڭ دۆلەت مۇداپىئە زەنجىرىدىكى ئەڭ ئاجىز ھالقىلارنى تېپىپ تور تاجاۋۇزى ئېلىپ بېرىش يولىنى تولۇق تاقايدۇ[14]. شىركەتلەرنىڭ دۆلەت سىرلىرىنى قوغداش قەدىمى شۇ ئارقىلىق دۆلەت بىلەن سودا قىلىشنىڭ ئەڭ بىرىنچى شەرتىگە ئايلىنىدۇ[14].

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، رىغبەتلەندۈرۈش ۋە جازالاش مودېلى دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى بازىسىنىڭ خىتاي تور تاجاۋۇزچىلىقىغا قارشى كۆپ قاتلاملىق، ئۈنۈملۈك مۇداپىئە تورىنى قۇرۇپ چىقىشىدىكى يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك قۇرۇلمىدۇر[5, 14]. بۇ مودېل خۇسۇسىي شىركەتلەر بىلەن دۆلەتنىڭ تور بىخەتەرلىكى مەنپەئەتىنى بىر نۇقتىغا جۇغلاشتا ئىنتايىن ئاكتىپ نەتىجە بەرمەكتە[14].

8. خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ ئوغرىلانغان سانلىق مەلۇماتلىرىنى قايتۇرۇۋېلىش ئۈچۈن قارشى ھۇجۇم قىلىش تەكلىپى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارالىق خەۋپ-خەتەرلىرى

تور بىخەتەرلىكى ساھەسىدە، دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ يېتەرلىك ياردەم بېرەلمەسلىكىدىن زېرىككەن بەزى خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئوغرىلانغان سانلىق مەلۇماتلىرىنى قايتۇرۇۋېلىش ياكى تاجاۋۇز قىلغۇچىنىڭ سىستېمىسىدىكى مەزمۇنلارنى ۋەيران قىلىش ئۈچۈن «قارشى تور ھۇجۇمى» (Hack Back / Counter-Hacking) ئېلىپ بېرىشى كۆپ مۇلاھىزە قىلىنىۋاتقان مەسىلىلەردىن بىرىدۇر[14]. قانۇنىي نۇقتىدىن ئالغاندا، ئامېرىكىنىڭ «كومپيۇتېر ئالدامچىلىقى ۋە قالايمىقانچىلىق قانۇنى» (CFAA) خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ تور بوشلۇقىدا قارشى ھۇجۇم ئېلىپ بېرىشىنى پۈتۈنلەي چەكلەيدۇ[14]. ئەمما مەۋجۇت رېئاللىق خۇسۇسىي شىركەتلەرگە مەلۇم دەرىجىدە ئۆزىنى قۇتقۇزۇش ئەركىنلىكى بېرىش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇۋاتىدۇ[14].

مۇشۇنداق بولۇشىغا قارىماي، خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ قارشى ھۇجۇم قىلىشىغا يول قويۇش پۈتۈن دۇنيا تور سىستېمىسىدا غايەت زور يېڭى كىرىزىسلارنى ۋە زىددىيەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ[14]. بۇ خىل پائالىيەتلەرنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان بىرىنچى خەۋپى، مەنبە خاتا بېكىتىلىش ۋە خاتا نىشان تاللاش خەۋپى (Misattribution Risk) بولۇپ ھېسابلىنىدۇ[14]. خىتاي تور جاسۇسلىرى ئۆزلىرىنىڭ ھۇجۇم لىنىيەسىنى دۇنيادىكى بىگۇناھ كىچىك شىركەتلەرنىڭ مۇلازىمېتىرلىرى ئارقىلىق يوللايدىغان بولغاچقا، خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ قارشى ھۇجۇمى جىنايەتنى سادىر قىلغان خىتايغا ئەمەس، بەلكى خىتاي تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان بىگۇناھ ئۈچىنچى تەرەپ تور ئۇل ئەسلىھەلىرىگە زىيان يەتكۈزۈپ قويىدۇ[14]. بۇ قانۇنىي ۋە تېخنىكىلىق جەھەتتىن پۈتۈن بىر قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىدۇ[14].

ئىككىنچى خەۋپ، توقۇنۇشنىڭ يەنىمۇ كۈچىيىپ كېتىشى (Escalation Risk) بولۇپ ھېسابلىنىدۇ[14]. دۆلەت تەرىپىدىن قوللىنىدىغان خىتاي تور قىسىملىرى ئۆزلىرىگە قارشى تۇرغان خۇسۇسىي شىركەتلەرگە قارشى تېخىمۇ قاتتىق، تېخىمۇ ۋەيران قىلغۇچ تور ئۇرۇشى باشلىشى مۇمكىن[14]. خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ مۇداپىئە كۈچى خىتاي دۆلىتىنىڭ غايەت زور تېخنىكىلىق ۋە خادىم بايلىقىغا تاقابىل تۇرالمايدىغان بولغاچقا، بۇ شىركەتنىڭ پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىنىشى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ[14].

ئۈچىنچى خەۋپ بولسا، خۇسۇسىي شىركەتنىڭ قارشى تور ھۇجۇمى دۆلەتنىڭ مەخپىي ئىستىخبارات ھەرىكەتلىرى ۋە قانۇن ئىجرا قىلىش تەكشۈرۈشلىرى بىلەن توقۇنۇشۇپ قالىدۇ[14]. دۆلەتلىك بىخەتەرلىك ئورگانلىرى دائىم بىر تور تاجاۋۇزىنىڭ يۈز بېرىشىگە قەستەن رۇخسەت بېرىپ، خىتاي دۆلەتلىك تور جاسۇسلىرىنىڭ سىستېمىدا قانداق ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى، قايسى نىشانلارنى كۆزلەيدىغانلىقىنى كۆزىتىپ تۇرىدۇ[14]. خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ قوزغىغان قارشى ھۇجۇمى دۆلەت بىخەتەرلىك خادىملىرىنىڭ بۇ ئىز قوغلاپ نازارەت قىلىش سىستېمىسىنى تېزلىكتە ۋەيران قىلىپ، خىتاينىڭ تور جاسۇسلۇق ئۇسلۇبىنى ئۆگىنىش پۇرسىتىنى يوقىتىدۇ[14].

تۆتىنچى خەۋپ بولسا، خۇسۇسىي شىركەتلەر چەت ئەلدىكى سىستېمىلارغا قارشى بېكىتىلمىگەن ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بارغاندا، تاشقى سىياسىي جەھەتتىن دۆلەت ئارا رەسمىي دىپلوماتىك كىرىزىسلار كېلىپ چىقىشى مۇمكىن[14]. خۇسۇسىي شىركەتلەر دۆلەتنىڭ رەسمىي دىپلوماتىيە ۋە تاشقى بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنى كۆزدە تۇتماي ھەرىكەت قىلىدىغان بولغاچقا، ئۇلارنىڭ تور ھەرىكەتلىرى تىنچ ئوكيان رايونىدىكى جىددىي ۋەزىيەتنى يەنىمۇ ئۆتكۈرلەشتۈرۈۋېتىدۇ[14].

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ ئۆز سانلىق مەلۇماتلىرىنى قايتۇرۇۋېلىش ئۈچۈن قارشى ھۇجۇم ئېلىپ بېرىشى نۆۋەتتىكى خەلقئارالىق تور تەڭپۇڭلۇقىغا قارشى غايەت زور تەھدىتلەرنى تۇغدۇرىدۇ[14]. ئەگەر بۇ خىل قارشى ھۇجۇمغا يول قويۇلىدىغان بولسا، ئۇ پەقەت دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ يېقىندىن رەھبەرلىك قىلىشى ۋە يوليورۇق بېرىش سىستېمىسى ئاستىدىلا ئېلىپ بېرىلىشى شەرتتۇر[14].

9. خىتاي ئىستىخباراتى توغرىسىدىكى تەتقىقاتلارنى باھالاش ۋە سېلىشتۇرما ئانالىز

خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئىستىخبارات ۋە جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرى توغرىسىدىكى غەرب ئاكادېمىك تەتقىقاتلىرى يېقىنقى يىللاردا تېز سۈرئەتتە كۈچەيدى[1]. سابىق ئامېرىكا ئىستىخبارات خادىملىرى پېتىر ماتتىس ۋە ماتيۇ بېرازىل ئۆزلىرىنىڭ «خىتاي كوممۇنىستىك جاسۇسلۇقى: ئىستىخبارات دەستۇرى» ناملىق نوپۇزلۇق ئەسىرىدە، خىتاينىڭ تارىختىن بۇيانقى ئىستىخبارات يۈزلىنىشىنى سىستېمىلىق رەتلەپ بەردى[2]. بۇ ئەسەر خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ يوشۇرۇن فىرونت تارىخىنى تۇنجى قېتىم خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ مەنبەلىرى ئاساسىدا پاش قىلغانلىقى بىلەن ئالاھىدە ئورۇنغا ئىگە[2].

يەنە بىر تەرەپتىن، ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتىدىن ئالېكس جۇسكې ئۆزىنىڭ «جاسۇسلار ۋە يالغانلار» ناملىق ئەسىرىدە، خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭ چەت ئەلدىكى سىياسىي سەرخىللارنى قايمۇقتۇرۇش ۋە بىرلىكسەپ سىستېمىسىنى جاسۇسلۇق ئۈچۈن ئىشلىتىش تاكتىكىلىرىنى ناھايىتى ئۆتكۈر پاش قىلدى[10]. جۇسكېنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاينىڭ بىرلىكسەپ سىستېمىسى پەقەتلا تەشۋىقات بىلەن شۇغۇللانماستىن، بەلكى چەت ئەللەردىكى تېخنىكا يۆتكەش مۇنبەرلىرىنىمۇ يوشۇرۇن ھالدا باشقۇرىدۇ[10, 11].

دۆلەت ئىچىدىكى نازارەت سىستېمىسىغا كەلسەك، مىنكسىن پېينىڭ «كۆزەتكۈچى دۆلەت» ئەسىرى خىتاينىڭ جەمئىيەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي باستۇرۇش ۋە تور نازارەت سىستېمىسىنى قانداق يۈرگۈزگەنلىكىنى تەھلىل قىلغان[3]. پېينىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاي دۆلىتى زامانىۋى تېخنىكىلارغا تايانسىمۇ، ئەمما يەنىلا يەرلىك سىياسىي ساقچى بېسىمىنى ۋە ئادەم كۆزى بېكىتىشنى ئەڭ ئالىي ئۇچۇر مەنبەسى دەپ قارايدۇ[3].

ھۆكۈمەت يۆنىلىشىدىكى دوكلاتلار تەرەپتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا-خىتاي ئىقتىساد ۋە بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ (USCC) يىللىق دوكلاتلىرى خىتاي ئىستىخباراتىنىڭ ھەربىي-تېخنىكىلىق جەڭ ئېلان قىلىش سىستېمىسىنى ئەڭ يۇقىرى پاكىتلار بىلەن يورۇتۇپ بېرىدۇ[4, 5]. ياپونىيە مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە تەتقىقات ئىنستىتۇتى (NIDS) ئېلان قىلغان «خىتاي بىخەتەرلىك دوكلاتى 2021» بولسا خىتاي ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئۇچۇرلاشتۇرۇش ۋە كۆپ خىل بوشلۇقتىكى ھەربىي تەييارلىقىنى تېخنىكىلىق تەمىنلەيدۇ[7].

بۇ تەتقىقاتلار خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئۆزگىچە ئىستىخبارات سىستېمىسىنىڭ ئورگان قۇرۇلمىسىنى تولۇق چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم پايدىلىنىش مەنبەسى بولۇپ، غەرب سىياسەت تۈزگۈچىلىرىگە خىتاينىڭ سىستېمىلىق رىقابىتىگە تاقابىل تۇرۇش يولىدا چوڭقۇر ئاكادېمىك چۈشەنچە بېرىدۇ[1, 2]. بۇ بىلىملەر غەرب ئەكسىلجاسۇسلۇق ئورگانلىرىنىڭ يېڭى مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى يارىتىشىدا كەم بولسا بولمايدىغان ئاساستۇر[13].

10. خىتاي ئىستىخبارات سىستېمىسىنىڭ قارار چىقىرىش ۋە ئۇچۇر ئېقىمى مودېلى

خىتاينىڭ ئىستىخبارات جەريانى ۋە ئۇچۇر ئېقىمى پارتىيە-دۆلەت-ئارمىيە ئوقىنىڭ چوققىسىدا بىرلىشىدىغان مەركەزلەشكەن بىر سىستېمىدۇر[12]. پۈتۈن دۆلەت بويىچە توپلانغان ئىستىخباراتلار، چەت ئەل سۈنئىي ھەمراھ ئۇچۇرلىرى ۋە تور جاسۇسلۇق نەتىجىلىرى پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ سىياسىي بىيۇروسى ۋە دۆلەت كابىنېتى تەرىپىدىن رەتلەپ بىر تەرەپ قىلىنىدۇ[12, 15].

ئۇچۇر توپلاش جەريانىدا پارتىيەنىڭ ئىنتايىن ئۆزگىچە بولغان بىر مەخپىي ئۇچۇر لىنىيەسى بار بولۇپ، ئۇ «نېيسەن» (内参 – ئىچكى پايدىلىنىش) دەپ ئاتىلىدۇ[12]. نېيسەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ رەسمىي تاراتقۇلىرى، مەسىلەن شىنخۇا ئاگېنتلىقى ۋە خەلق گېزىتىنىڭ يۇقىرى قاتلاملىق مۇخبىرلىرى، زىيالىيلار ۋە دۆلەتلىك ئاكادېمىكلار تەرىپىدىن جەمئىيەتتىكى ئەڭ سەزگۈر مەسىلىلەر (نارازىلىق نامايىشلىرى، چىرىكلىك دېلولىرى ياكى سىياسىي تۈرتكىلەر) توغرىسىدا بىۋاسىتە پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ سىياسىي بىيۇروسىغا سۇنۇلىدىغان مەخپىي پاكىتلار توپلىمىدۇر[12]. بۇ ئۇچۇرلار ئادەتتىكى تاراتقۇلاردا ئېلان قىلىنمايدۇ ۋە تۈرلۈك دەرىجىدىكى تۈزۈملەر بويىچە رەھبەرلەرگە تارقىتىلىدۇ[12].

يەنە بىر تەرەپتىن، دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭ 11-بىيۇروسى سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىدىغان خىتاي زامانىۋى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقات ئورنى (CICIR) غەربنىڭ ئاشكارا مەنبەلىك ئىستىخباراتلىرىنى، تاشقى سىياسەت ئانالىزلىرىنى رەتلەپ، سىياسىي بىيۇرو دائىمىي كومىتېتىنىڭ قارار چىقىرىشى ئۈچۈن ئىلمىي نىقاب ئاستىدا تەمىنلەيدۇ[2, 12]. بۇ خىل تۈزۈلمە پارتىيە چوققىسىدىكى سىياسەت ياراتقۇچىلارغا نىسبەتەن تاشقى دۇنيا توغرىسىدا پاكىتلىق كۆزەتكۈچى يارىتىپ بېرىدۇ[12].

شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، بۇ سىستېمىنىڭمۇ ئىنتايىن ئېغىر بولغان ئىچكى ئاجىزلىقلىرى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭى يەرلىك ئەمەلدارلار تەرىپىدىن ئۇچۇرلارنىڭ بۇرمىلىنىشى ۋە پارتىيە ئىچىدىكى بېسىمدىن قورقۇپ يامان خەۋەرلەرنى يوشۇرۇش يۈزلىنىشىدۇر[12]. شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى چىرىكلىك تازىلاش ھەرىكىتى يەرلىك ئەمەلدارلاردا قورقۇنچ پەيدا قىلغانلىقتىن، كىرىزىسلار جەريانىدا چوققىغا يەتكۈزۈلىدىغان ئۇچۇرلار دائىم رەتلىنىپ، چۈشۈرۈلۈپ يەتكۈزۈلىدۇ[12]. مەسىلەن، 2020-يىلى ۋۇخەندە پارتلىغان كورونا ۋىرۇسى كىرىزىسى جەريانىدا يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ تۇنجى بىر نەچچە ھەپتە يامان پاكىتلارنى بېيجىڭدىن يوشۇرۇشى دەل پارتىيە ئىچىدىكى جازالىنىش قورقۇنچىدىن كېلىپ چىققان[12].

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئارمىيە بىلەن دۆلەت سىستېمىسى ئوتتۇرىسىدىكى بىر-بىرىگە ئىشەنمەسلىك، مەسىلەن، 2007-يىلى يۈز بەرگەن سۈنئىي ھەمراھنى ۋەيران قىلىش سىنىقى جەريانىدا، ئارمىيەنىڭ سىناقنىڭ پۈتكۈل بوشلۇققا ئېلىپ كېلىدىغان زىيىنىنى دۆلەت رەھبەرلىرىگە يوشۇرۇشى سىستېمىلىق كوئوردېناتسىيە ئاجىزلىقىنى ئاشكارىلىدى[12]. پارتىيە سىستېمىسىدىكى بۇ يوشۇرۇش يۈزلىنىشى، كەلگۈسى تىنچ ئوكيان رايونىدىكى چوڭ كىرىزىسلار جەريانىدا خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ خاتا ئۇچۇرلارغا تايىنىپ تۇرۇپ خاتا ۋە رادىكال سىياسىي قارارلارنى ئېلىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن[12].

11. ئومۇمىي خۇلاسە ۋە خەلقئارالىق بىخەتەرلىك تەۋسىيەلىرى

خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئىستىخبارات سىستېمىسى بۈگۈنكى كۈندە غەرب دۇنياسىنىڭ ۋە پۈتكۈل خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ سىياسىي كۆز قارىشى ۋە بىخەتەرلىك تەڭپۇڭلۇقىغا جەڭ ئېلان قىلماقتا[1]. بۇ سىستېمىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئەۋزەللىكى پارتىيەنىڭ مۇتلەق رەھبەرلىكى ئاستىدا تېخنىكا، ئادەم، تور ۋە تەسىر كۆرسىتىش پائالىيەتلىرىنىڭ بىرلا ئورتاق سۇپىغا جۇغلانغانلىقىدۇر[1]. پارتىيە بۇ ئارقىلىق پۈتۈن دۆلەت ئىقتىسادىنى تاشقى دۇنياغا قارشى ئىستىخبارات قورالى قىلىپ ئىشلىتەلەيدۇ[10].

ئەمما يەنە بىر تەرەپتىن، شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى ھەددىدىن زىيادە مەركەزلەشتۈرۈش، ھەربىي قىسىملاردىكى چىرىكلىك تازىلاش دولقۇنلىرى سىستېمىدا مەلۇم جەھەتتىن قورقۇنچ، ئىشەنچسىزلىك ۋە ئۇچۇر ئېقىمىدا توسۇلۇش پەيدا قىلدى[12]. غەرب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ بۇ سىستېمىلىق تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، پەقەت يەككە جاسۇسلارنى تۇتۇش بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى كۆپ تەرەپلىمىلىك ئەكسىلجاسۇسلۇق ھەمكارلىق تورىنى (Multilateral Counter-Threat Network) قۇرۇپ چىقىشى زۆرۈردۇر[14]. ياۋروپا ئىتتىپاقى تەرىپىدىن بىرلىككە كەلگەن ئەكسىلجاسۇسلۇق بىرلەشمە مەركىزى تەشكىللەنسە، خىتاينىڭ يەرلىك ئۆلكىلىك ئىدارىلەر ئارقىلىق غەربنى پارچىلاش تاكتىكىلىرىغا قارشى سىستېمىلىق تاقابىل تۇرغىلى بولىدۇ[14].

ئاخىرىدا، خىتاي ئىستىخباراتىنىڭ بۇ سىرلىق دۇنياسىنى تەتقىق قىلىش پەقەت ھەربىي ساھەدىكىلەرنىڭلا ۋەزىپىسى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل تاشقى دۆلەتدىكى زىيالىيلار، ئۇل ئەسلىھە باشقۇرغۇچىلىرى ۋە سىياسەت ياراتقۇچىلارنىڭ ئورتاق كۆڭۈل بۆلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك سۇپىسىغا ئايلىنىشى كېرەك[1]. پەقەت مۇشۇ خىل سىستېمىلىق چۈشەنچىگە ئىگە بولغاندىلا، دۆلەتلەر ئۆزىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتىنى خىتاينىڭ يوشۇرۇن فىرونتىدىن قوغداپ قالالايدۇ[1].

خىتاي دۆلىتىنىڭ تور ۋە ئادەم كۈچى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىۋاتقان پائالىيەتلىرى بىزدىن يېڭى بىر ئەكسىلجاسۇسلۇق دەۋرىنى، خۇسۇسىي شىركەتلەر بىلەن دۆلەتنىڭ يېقىن تور ھەمكارلىقىنى ۋە غەرب ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدىكى سەمىمىي ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنى تەلەپ قىلماقتا[13, 14]. بۇ سىستېمىلىق خىرىسقا تاقابىل تۇرۇش كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرىنىڭ داۋاملىشىشى ئۈچۈن قىلىنىدىغان ئەڭ مۇھىم كۈرەشتۇر[13].

پايدىلانغان ماتېرىياللار:

1. Brazil, Matthew (2026, July 3). «Understanding China’s Party-State Intelligence System». The Diplomat.
2. Mattis, Peter & Brazil, Matthew (2019). Chinese Communist Espionage: An Intelligence Primer. Annapolis, MD: Naval Institute Press.
3. Pei, Minxin (2024, February). «Piercing the Veil of Secrecy: The Surveillance Role of China’s MSS and MPS». China Leadership Monitor.
4. U.S.-China Economic and Security Review Commission (2025). Chapter 2: U.S.-China Security and Foreign Affairs Year in Review.
5. U.S.-China Economic and Security Review Commission (2019). Section 3: Chinese Intelligence Services and Espionage Threats to the United States.
6. Kania, Elsa B. & Costello, John K. (2018). «The Strategic Support Force and the Future of Chinese Information Operations». The Cyber Defense Review.
7. National Institute for Defense Studies (2021). NIDS China Security Report 2021: China’s Military Strategy in the New Era. Tokyo: NIDS.
8. Goto, Yohei & Seto, Takashi (2025, April 25). «The Chinese Ministry of Public Security as an External Influence Agency: Recent Covert Operations and Their Internal Logic as Traced through Open-Source Analysis». NIDS Commentary, No. 371.
9. Bloomsbury Intelligence and Security Institute (2025, June 22). Threat Actor Profile – Chinese Ministry of State Security (MSS). BISI.
10. Joske, Alex (2020, June 9). The Party Speaks for You: Foreign Interference and the Chinese Communist Party’s United Front System. Australian Strategic Policy Institute.
11. Fedasiuk, Ryan (2020, September 16). «Putting Money in the Party’s Mouth: How China Mobilizes Funding for United Front Work». Jamestown Foundation: China Brief.
12. RAND Corporation (2024). Understanding China’s National Security Decisionmaking: A Primer for U.S. Policymakers. RAND.
13. United States Senate Committee on Foreign Relations (2025, January 30). The Malign Influence of the People’s Republic of China at Home and Abroad: Recommendations for Policy Makers. (Testimony of Peter Mattis).
14. Belfer Center for Science and International Affairs (2019). Confronting China’s Efforts to Steal Defense Information. Harvard Kennedy School.
15. Guo, Xuezhi (2012). «The Intelligence Apparatus and Services under the People’s Republic of China». In China’s Security State: Philosophy, Evolution, and Politics (pp. 342-373). Cambridge University Pressv.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.