ياۋرو-ئاسىيا يۈرىكى بىلەن قىرغاق رايونلىرىنىڭ تىركىشىشى: يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەقدىرى

 ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د . ئابدۇرېھىم دۆلەت

بۈگۈنكى كۈندە، خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيەت تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتقان، كۈچ تەڭپۇڭلۇقى قايتىدىن شەكىللىنىۋاتقان بىر تارىخىي باسقۇچتا تۇرماقتىمىز. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرىغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان ئەڭ نوپۇزلۇق مەنبەلەرنىڭ بىرى بولغان «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىنىڭ 2026-يىللىق ئىيۇل-ئاۋغۇست سانىدا ئېلان قىلىنغان، مايكىل بېكلېي بىلەن خال براندس قەلەمگە ئالغان «يۈرەك  بىلەن قىرغاق رايونلىرىنىڭ سۈركىلىشى» ناملىق ماقالە بۈگۈنكى دۇنياۋى توقۇنۇشنىڭ تۈپ ماھىيىتىنى كىلاسسىك گېئوپولىتىكا نەزەرىيەلىرى ئاساسىدا شەرھلەپ بېرىدۇ. بۇ ماقالە ئېلان قىلىنغان ۋاقىت دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقان، ئەمما ئەنئەنىۋى كۈچ مەركەزلىرى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىك ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەن بىر مەزگىلگە توغرا كېلىدۇ.

ئاپتورلار ماقالىدە خالفورد ماككىندېرنىڭ (Halford Mackinder) «يۈرەك رايونلار» (Heartland) ۋە نىكولاس سپاكماننىڭ (Nicholas Spykman) «قىرغاق رايونلىرى» (Rimland) نەزەرىيەلىرىنى زامانىۋى نۇقتىدىن قايتا باھالايدۇ. بۇ نەزەرىيەۋى ئاساسلار 20-ئەسىردىكى ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشى ۋە سوغۇق ئۇرۇشنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەرىتىسىنى سىزىپ بەرگەن بولسا، بۈگۈنكى كۈندە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، رۇسىيە فېدېراتسىيەسى، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە شىمالىي كورېيەدىن ئىبارەت تۆت مۇستەبىت كۈچنىڭ بىرلىشىشى بىلەن يېڭى بىر گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىققا ئايلانماقتا. مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇنىڭدىكى، ئۇ پەقەت بىر سىياسىي كۆزىتىشلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن يېڭى بىر «قورشاپ تىزگىنلەش» (Containment) ئىستراتېگىيەسىنىڭ يول خەرىتىسىنى سۇنۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.

مەزكۇر تەھلىلىي خۇلاسىدە مەنبە ماقالىدىكى نۇقتىلارنى سىستېمىلىق ھالدا چوڭقۇرلاشتۇرىمىز ھەمدە بۈگۈنكى دۇنيا تەرتىپىدىكى سەپ لىنىيەلىرىنىڭ نەدىن ئۆتىدىغانلىقىنى، شۇنداقلا بۇ تىركىشىشنىڭ ئىقتىسادىي، تېخنىكىلىق ۋە ھەربىي ئۆلچەملىرىنى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىمىز. بولۇپمۇ «يۈرەك رايون» كۈچلىرىنىڭ بىر گەۋدىلىشىش سۈرئىتى بىلەن قىرغاق رايونلىرىنىڭ ئىچكى تىزگىنلەش ئىقتىدارى ئوتتۇرىسىدىكى سېلىشتۇرما مەزكۇر تەھلىلنىڭ مۇھىم تېمىسىدۇر.

يۈرەك رايونلارنىڭ قايتا باش كۆتۈرۈشى ۋە مۇستەبىتلەر ئوقى

تارىختا «يۈرەك رايون» ئۇقۇمى ھەمىشە ياۋرو-ئاسىيا قىتئەسىنىڭ مەركىزىي قىسىملىرىنى، يەنى دېڭىز كۈچلىرى بىۋاسىتە يېتىپ بارالمايدىغان، قۇرۇقلۇق كۈچىگە تايىنىدىغان غايەت زور رايونلارنى كۆرسىتىپ كەلگەن. بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋە رۇسىيە فېدېراتسىيەسى باشچىلىقىدىكى يېڭى بىر گۇرۇھ بۇ جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىكنى زامانىۋى تېخنىكا بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، لىبېرال دۇنيا تەرتىپىگە جەڭ ئېلان قىلماقتا. گەرچە بۇ گۇرۇھ بىر پۈتۈن ئىمپېرىيە بولمىسىمۇ، ئەمما ئورتاق دۈشمىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى غەرب دېموكراتىك سىستېمىسىغا قارشى «ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىش» ئىقتىدارىنى كۈچەيتمەكتە.

رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ياۋروپا بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى ۋەيران قىلىشقا ئۇرۇنۇشى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدا ھۆكۈمرانلىق تىكلەش غەرىزى، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئوتتۇرا شەرقنى قالايمىقانلاشتۇرۇش پىلانى ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ يادرو تەھدىتى بىر-بىرىدىن مۇستەقىل ھادىسىلەر ئەمەس. بۈگۈنكى كۈندە بۇ كۈچلەر ھەربىي ئەسلىھەلەرنى ئۆزئارا تەمىنلەش، ئىستراتېگىيەلىك ئېنېرگىيە سودىسى قىلىش ۋە غەربنىڭ جازالىرىغا تاقابىل تۇرۇشتا بىر گەۋدىلەشكەن بىر «مۇستەبىتلەر كۈچ زەنجىرى»نى شەكىللەندۈردى. ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك، خىتاينىڭ مىكرو ئۆزەكلىرى رۇسىيەنىڭ تانكىلىرىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرسە، ئىراننىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرى رۇسىيە سېپىدە ئۇرۇش قىلماقتا.

بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان يەنە بىر نۇقتا شۇكى، «يۈرەك رايون» كۈچلىرىنىڭ ئورتاق بىر ئىدېئولوگىيەسى يوق. ئۇلارنى سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىكىدەك مەلۇم بىر ماركسىزمچە تۈزۈم بىرلەشتۈرمەيدۇ، بەلكى سىياسىي جەھەتتىكى «مەنپەئەت ئالماشتۇرۇش خاراكتېرلىك» (Transactional) مۇناسىۋەت باغلاپ تۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۇلارنىڭ ئۆزئارا زىددىيەتلەرنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، غەربكە قارشى تېخىمۇ چىداملىق ھالدا ھەمكارلىشىشىغا ئىمكانىيەت ياراتماقتا. گەرچە رۇسىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرا ئاسىيادا مەنپەئەت توقۇنۇشىغا ئىگە بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇ رايوندىكى تەسىرىنى سىقىپ چىقىرىش ئۈچۈن ئۇلار «مۈرىنى مۈرىگە تىرەپ» تۇرماقتا.

شەرقىي تۈركىستان بۇ گېئوپولىتىكىلىق تەھلىلدە ئىنتايىن مۇھىم بىر «تۈگۈن»لۈك رول ئوينايدۇ. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان پەقەت بىر ئىچكى رايونلا ئەمەس، بەلكى «يۈرەك»نى «قىرغاق »قا تۇتاشتۇرىدىغان قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكىدۇر. خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ غول لىنىيەسى دەل مۇشۇ رايوندىن ئۆتىدۇ. خىتاي بۇ يەردە بەرپا قىلغان يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسى ۋە باستۇرۇش مودېلى بۈگۈنكى كۈندە باشقا مۇستەبىت دۆلەتلەرگە ئېكسپورت قىلىنىۋاتقان بىر خىل «رەقەملىك مۇستەبىتلىك» قورالىغا ئايلاندى.

خىتاينىڭ ئۈچ يۆنىلىشلىك كېڭەيمىچىلىك ئىستراتېگىيەسى

ماقالىدە ئاپتورلار خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ 21-ئەسىردىكى كۈچ تەسەۋۋۇرىنى ئۈچ چوڭ ساھەگە ئايرىپ كۆرسىتىدۇ. بىرىنچىسى، قۇرۇقلۇق كۈچىنى مۇستەھكەملەشتىن ئىبارەت. خىتاي «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق ياۋرو-ئاسىيا قىتئەسىنىڭ ئىچكى قىسىملىرىدا ئۇل ئەسلىھە تورى قۇرۇپ، ئوتتۇرا ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ياۋروپانى ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئۆزىگە باغلىماقتا. بۇ، كىلاسسىك «يۈرەك رايون» نەزەرىيەسىنىڭ زامانىۋى ئەمەلىيىتىدۇر. خىتاي بۇ يوللار ئارقىلىق دېڭىز قامالىدىن قۇتۇلۇشنى ۋە قۇرۇقلۇقتا زاپاس ئېنېرگىيە كارىدورى بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ئىككىنچى ساھە، دېڭىز كۈچى جەھەتتە بۆسۈش ھاسىل قىلىشتۇر. خىتاي بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دېڭىز فىلوتىغا ئىگە دۆلەتكە ئايلاندى. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مەقسىتى پەقەت ئۆز قىرغاقلىرىنى قوغداشلا ئەمەس، بەلكى «بىرىنچى ئاراللار زەنجىرى»دىن بۆسۈپ چىقىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تىنچ ئوكياندىكى ھۆكۈمرانلىقىغا جەڭ ئېلان قىلىشتۇر. بۈگۈنكى كۈندە خىتاينىڭ ئاۋىئ‍اماتكىلىرى ۋە زامانىۋى سۇ ئاستى پاراخوتلىرى تەيۋەن بوغۇزى ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي ئەۋزەللىكىنى تەۋرىتىپ قويماقتا. بۇ ئەھۋال قىرغاق رايونلىرىنى قورشاۋغا ئېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.

ئۈچىنچى ۋە ئەڭ يېڭى ساھە بولسا «بۇلۇت» (Cloud) ياكى تور بوشلۇقىدىكى ھۆكۈمرانلىقتۇر. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى «رەقەملىك يىپەك يولى» ئارقىلىق دۇنيانىڭ تور ئۇل ئەسلىھەلىرىنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. خۇاۋېي (Huawei) باشچىلىقىدىكى خىتاي شىركەتلىرى دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا 5G ۋە 6G تورىنى قۇرۇپ چىقتى. بۇ پەقەتلا بىر تېخنىكىلىق جەريان ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيانىڭ سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا ۋە ئالاقە تورىغا ئېرىشىش دېمەكتۇر. خىتاينىڭ بۇ ئۈچ يۆنىلىشلىك ھۇجۇمى ئۇنى تارىختىكى ھەرقانداق بىر يۈرەك رايون كۈچىگە قارىغاندا تېخىمۇ خەتەرلىك قىلىپ كۆرسەتمەكتە.

بۇ نۇقتىدا، خىتاينىڭ «ھەربىي ۋە پۇقراۋى ئىشلارنىڭ بىر گەۋدىلىشىشى» (Military-Civil Fusion) دوكترىنىنى تىلغا ئېلىش ئىنتايىن زۆرۈر. خىتاي ئۆزىنىڭ غايەت زور كۆلەمدىكى سانائەت ئىقتىدارىنى بىۋاسىتە ھەربىي كۈچكە ئايلاندۇرماقتا. مەسىلەن، دۇنيادىكى پاراخوت ياساش كەسپىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنىڭ خىتاينىڭ كونتروللۇقىدا بولۇشى، ئۇنىڭ ئۇرۇش مەزگىلىدە ئىنتايىن تېز سۈرئەتتە ھەربىي فىلوتىنى تولۇقلاش ئىقتىدارىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل سانائەت كۆلىمى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن ئېغىر بىر خىرىستۇر.

رەقەملىك ساھەدىكى كېڭەيمىچىلىك پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئۆزىنىڭ رەقەملىك پۇلىنى (e-CNY) ئومۇملاشتۇرۇش ئارقىلىق، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىقىدىن ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى مالىيە مىنىستىرلىقىنىڭ جازالىرىدىن قۇتۇلۇشقا تىرىشماقتا. بۇ خىل «ئىقتىسادىي قورغان» قۇرۇش ھەرىكىتى يۈرەك رايون كۈچلىرىنىڭ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى مالىيە سىستېمىسىغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

قىرغاق رايونلىرىنىڭ ماددىي جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكى

گەرچە «يۈرەك رايون» كۈچلىرى تېز سۈرئەتتە كۈچىيىۋاتقان بولسىمۇ، ماقالە ئاپتورلىرى رېئاللىققا سوغۇققانلىق بىلەن باھا بېرىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى «قىرغاق رايونلىرى» ئىتتىپاقىنىڭ يەنىلا زور ماددىي ئۈستۈنلۈككە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر، ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق ئەللەردىن تەركىب تاپقان بۇ گۇرۇھ دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى كونترول قىلىدۇ. بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى خىتاي، رۇسىيە، ئىران ۋە شىمالىي كورېيە بىرلەشمىسىنىڭكىدىن ئۈچ ھەسسە ئارتۇقتۇر.

قىرغاق رايونلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىكى ئۇلارنىڭ يۇقىرى تېخنىكا ۋە يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىدۇر. دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنىكىسى، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى ۋە ئالەم بوشلۇقى تېخنىكىسى يەنىلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ قولىدا. ئاپتورلار ئوتتۇرىغا قويغان سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى پۈتكۈل دۇنياۋى پايدىنىڭ %85 تىن كۆپرەكى غەرب شىركەتلىرىگە تەۋە بولۇپ، خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى ئۈلۈشى تېخىچە بىر خانىلىق سان ھالىتىدە تۇرماقتا. بۇ تېخنىكىلىق جەھەتتىكى «ئۈستۈنلۈك» قىرغاق رايونلىرىنى ئۇزاق مۇددەتلىك رىقابەتتە يەنىلا ئەۋزەل ئورۇنغا ئىگە قىلىدۇ.

ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى جەھەتتىمۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ نېفىت ۋە تەبىئىي گاز ئىشلەپچىقىرىشتىكى دۇنياۋى بىرىنچىلىك ئورنى قىرغاق رايونلىرىنىڭ سىرتقا بېقىندىلىقىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەتتى. رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ئېنېرگىيەنى قورال قىلىپ ياۋروپانى پارچىلاش پىلانى مەغلۇپ بولدى، چۈنكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن كەلگەن سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) رۇسىيە ئېنېرگىيەسىنىڭ ئورنىنى تېزلا تولدۇردى. بۇ رېئاللىق «يۈرەك رايون» كۈچلىرىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك كوزىرى بولغان ئېنېرگىيە قورالىنى ئۈنۈمسىز قىلىپ قويدى.

شۇنداقلا، مالىيە جەھەتتە جازا قوللىنىش ئىقتىدارىمۇ قىرغاق رايونلىرىنىڭ قولىدىكى ئەڭ ئۆتكۈر قوراللارنىڭ بىرىدۇر. رۇسىيە ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزچىلىقىدىن كېيىن، غەرب ئەللىرىنىڭ رۇسىيە مەركىزىي بانكىسىنىڭ زاپاس پۇلىنى توڭلىتىپ قويۇشى ۋە دۇنياۋى مالىيە سىستېمىسىدىن چەكلەپ قويۇشى «يۈرەك رايون» كۈچلىرىگە بېرىلگەن ئېغىر زەربە بولدى. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى گەرچە بۇ خىل ئەھۋالغا تاقابىل تۇرۇشقا تەييارلىق قىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما خىتاي ئىقتىسادى يەنىلا غەرب بازارلىرىغا ۋە دوللار سىستېمىسىغا ئىنتايىن چوڭقۇر باغلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ بۇ سىستېمىدىن تولۇق ئاجرىلىپ چىقىشى ئۆز ئىقتىسادىنىڭ ۋەيران بولۇشىغا باراۋەردۇر.

قىرغاق رايونلىرىنىڭ ئىچكى كىرىزىسى ۋە بوشلۇقلىرى

ئاپتورلار ماقالىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئىنتايىن ئورۇنلۇق بىر ئەسكەرتىشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: ماددىي كۈچ يەنىلا غەربنىڭ قولىدا بولسىمۇ، ئەمما «سىياسىي ئىرادە» ۋە «ئىچكى بىرلىك» جەھەتتە ئېغىر بوشلۇقلار مەۋجۇت. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىچكى سىياسىي قۇتۇپلىشىشى تاشقى سىياسەتتىكى ئىزچىللىقنى ئاجىزلاتماقتا. ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدىكى ئىقتىسادىي مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى، بولۇپمۇ ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىغا بولغان بېقىندىلىقى، بىر پۈتۈن قارشى تۇرۇش سېپىنىڭ شەكىللىنىشىگە توسالغۇ بولماقتا.

بولۇپمۇ ئاتالمىش «ھالقىلىق دۆلەتلەر» (Hinge States) ياكى ئىككى تەرەپ ئارىسىدا تەۋرىنىپ تۇرۇۋاتقان دۆلەتلەر مەسىلىسى قىرغاق رايونلىرى ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ ئاجىز ھالقىسىدۇر. ھىندىستان جۇمھۇرىيىتى، سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ۋە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق دۆلەتلەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ھەربىي ھەمكارلىق ئورناتسىمۇ، ئەمما خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلىرىنى بۇزۇشنى خالىمايدۇ. بۇ دۆلەتلەرنىڭ تەۋرىنىشى قەلبىگاھ كۈچلىرىنىڭ قىرغاق رايونلىرىنىڭ مۇداپىئە سېپىنى پارچىلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاشقى سىياسىتىدە پات-پات كۆرۈلۈپ تۇرىدىغان «ئۆزىنى چەتكە ئېلىش» (Isolationism) خاھىشى ئىتتىپاقداشلاردا «ۋاشىنگتون بىزنى تاشلاپ قويامدۇ؟» دېگەن ئەنسىزلىكنى پەيدا قىلماقتا. ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى مەۋجۇتلۇقىنى ئاجىزلاتسا، ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە گېرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ «يۈرەك رايون» كۈچلىرىگە قارىتا «يول قويۇش سىياسىتى» (Appeasement) يۈرگۈزۈشى مۇقەررەردۇر. بۇ خىل ئەھۋال نىكولاس سپاكمان ئاگاھلاندۇرغان «قىرغاقنىڭ پارچىلىنىشى ۋە يۈرەكنىڭ دۇنيانى بويسۇندۇرۇشى»دەك نەتىجىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، غەرب جەمئىيەتلىرىدىكى ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق تارقىتىلىۋاتقان ساختا ئۇچۇرلار ۋە سىياسىي مۇقىمسىزلىق مۇستەبىت كۈچلەرنىڭ يوشۇرۇن ھۇجۇم نىشانىغا ئايلاندى. رۇسىيە فېدېراتسىيەسى ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دېموكراتىك سىستېمىنىڭ «ئوچۇقلۇقى»دىن پايدىلىنىپ، غەرب ئەللىرىنىڭ ئىچىدە زىددىيەت ئۇرۇقىنى چاچماقتا. بۇ بىر خىل «ئىس-تۈتەكسىز ئۇرۇش» بولۇپ، قىرغاق رايونلىرىدىكى پۇقرالارنىڭ ئۆزئارا ئىشەنچىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ئىستراتېگىيەلىك تەكلىپلەر ۋە كەلگۈسى يول خەرىتىسى

ماقالە ئاپتورلىرى بېكلېي بىلەن براندس بۈگۈنكى جىددىي ۋەزىيەتكە قارىتا سىستېمىلىق تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بىرىنچىدىن، قىرغاق رايونلىرى ئىتتىپاقىنى «شەكىلۋازلىق»تىن «ئەمەلىيەتچانلىق»قا ئۆزگەرتىش زۆرۈر. بۇ، پەقەت ھەربىي مانېۋىرلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى بىر پۈتۈن «مۇداپىئە سانائىتى بازىسى»نى بىرلەشتۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئۆزئارا قورال-ياراق تەمىناتىنى ماسلاشتۇرۇشى، سۈنئىي ئەقىل ۋە تور بىخەتەرلىكىدە ئورتاق سۇپىلارنى قۇرۇپ چىقىشى كېرەك.

ئىككىنچىدىن، «بېكىنمىچىلىكسىز ئارتۇقچىلىق» پىرىنسىپى بويىچە، تەمىنات زەنجىرىنى قايتىدىن تەشكىللەش لازىم. غەرب ئەللىرى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە بېقىنىپ قالغان ھالقىلىق مىنېرال بايلىقلار، دورا خام ئەشيالىرى ۋە تېخنىكىلىق زاپچاسلارنى باشقا دوست دۆلەتلەردىن تەمىنلەشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشى كېرەك. بۇ «ھەممە نەرسىنى ئۆزۈم ئىشلەپچىقىرىمەن» دېگەنلىك ئەمەس، بەلكى «خەتەر يۈز بەرگەندە باشقا بىر ئىتتىپاقداشنىڭ قولىدا زاپاس تۇرۇشى كېرەك» دېگەنلىكتۇر. بۇ خىل ئىقتىسادىي كۆپ مەنبەلىكلىك يۈرەك رايون كۈچلىرىنىڭ «ئىقتىسادىي بويۇنتۇرۇق» سىياسىتىنى بىتچىت قىلىدۇ.

ئۈچىنچىدىن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ رەھبەرلىك رولىنى قايتىدىن تىكلىشى كېرەك. ئاپتورلار ئوچۇق ھالدا شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۈچى بولمىسا، قىرغاق رايونلىرى بىر توپ تارقاق دۆلەتلەردىنلا ئىبارەت بولۇپ قالىدۇ. ۋاشىنگتون چوقۇم ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئالدىدىكى مەجبۇرىيىتىنى قايتىدىن جەزملەشتۈرۈشى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىتتىپاقداشلىرىنى مۇداپىئە خىراجىتىنى ئاشۇرۇشقا ۋە تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشقا قايىل قىلىشى كېرەك. بۇ، بىر تەرەپلىمە ھالدا بۇيرۇق بېرىش ئەمەس، بەلكى كوللېكتىپ رەھبەرلىكنى تەلەپ قىلىدىغان جەرياندۇر.

تۆتىنچىدىن، خىتاينىڭ «بۇلۇت»تىكى ھۆكۈمرانلىقىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، غەرب دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ «رەقەملىك بىخەتەرلىك رايونى»نى قۇرۇپ چىقىشى كېرەك. بۇ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەخلاقىي ئۆلچەملىرىنى بېكىتىش، سانلىق مەلۇماتلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ۋە خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلەرگە كىرىشىنى چەكلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تېخنىكا بۈگۈنكى گېئوپولىتىكىنىڭ ئەڭ چوڭ قورالىدۇر، شۇڭا بۇ ساھەدىكى مەغلۇبىيەت پۈتكۈل ئىستراتېگىيەلىك غەلىبىنى يوققا چىقىرىدۇ.

ئاكادېمىك باھا: ماقالىنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرى ۋە بوشلۇقلىرى

مايكىل بېكلېي بىلەن خال براندسنىڭ بۇ ئەسىرىنى ئاكادېمىك نۇقتىدىن باھالىساق، ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى تارىخىي گېئوپولىتىكا نەزەرىيەلىرىنى بۈگۈنكى رەقەملىك دۇنياغا ئىنتايىن ئۇستىلىق بىلەن باغلاپ چۈشەندۈرەلىگەنلىكىدۇر. ئاپتورلار دۇنيانىڭ بۈگۈنكى قۇتۇپلىشىشىنى پەقەتلا بىر سىياسىي توقۇنۇش سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى چوڭ جۇغراپىيەلىك قانۇنىيەتلەرنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ مەسىلىگە تېخىمۇ كەڭ بىر رامكا ئىچىدە قارىشىغا ياردەم بېرىدۇ.

يەنە بىر ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ماقالە رېئاللىققا ئىنتايىن يېقىن. ئاپتورلار خىتاينىڭ كۈچىنى مۇبالىغە قىلىۋەتمەيدۇ، شۇنداقلا غەربنىڭ ئاجىزلىقلىرىنىمۇ يوشۇرۇپ قالمايدۇ. سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىق ئىسپاتلانغان ئىقتىسادىي تەھلىللەر ماقالىنىڭ ئىلمىي قىممىتىنى ئاشۇرىدۇ. بولۇپمۇ يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى پايدا نىسبىتى ئارقىلىق دۇنيانىڭ كۈچ مەركىزىنىڭ يەنىلا غەربتە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىشى غەرب ئەللىرىدىكى «مەغلۇبىيەتچىلىك» كەيپىياتىغا بېرىلگەن كۈچلۈك بىر جاۋابتۇر.

ئەمما، ئوبيېكتىپ بىر تەنقىدىي نۇقتىدىن قارىغاندا، ماقالىدە بەزى بوشلۇقلارنىمۇ كۆرۈۋېلىش مۇمكىن. ئالدى بىلەن، ئاپتورلار خەلقئارا تەرتىپنىڭ كەلگۈسىنى ھەددىدىن زىيادە «قۇتۇپلىشىش» ئۈستىگە قۇرغان. بۈگۈنكى دۇنيادا دۆلەتلەر ئارا مۇناسىۋەتلەر سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىكىدىن بەكلا مۇرەككەپ بولۇپ، پۈتۈنلەي بىر تەرەپنى تاللاش نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۈچۈن مۇمكىن ئەمەس. ماقالىدە «يەر شارى جەنۇبى» (Global South) دەپ ئاتالغان دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئالدىغا مەيدان تۇتۇش ۋە ئۈچىنچى بىر يول ئېچىش يۈزلىنىشىگە يېتەرلىك باھا بېرىلمىگەن بولۇشى مۇمكىن.

يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، ماقالىدە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ «يۈرەك رايون» ئىستراتېگىيەسىدىكى ئورنى تېخىمۇ چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنسا بولاتتى. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى پەقەتلا بىر «ئىچكى بىخەتەرلىك» مەسىلىسى بولماستىن، بەلكى ئۇنىڭ ياۋرو-ئاسىيا قىتئەسىگە بولغان ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئۇلىدۇر. بۇ رايوندىكى بايلىقلار، ئىقتىسادىي كارىدورلار ۋە نازارەت تېخنىكىلىرى خىتاينىڭ دۇنياۋى كېڭەيمىچىلىكىنىڭ بىر تەجرىبە مەيدانىدۇر. ئەگەر غەرب قىرغاق رايونلىرىنى قوغداشنى خالىسا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق قۇرۇقلۇقتا كېڭىيىشىگە تېخىمۇ كۈچلۈك توسالغۇلارنى قويۇشى كېرەك.

خۇلاسىلىگەندە، مايكىل بېكلېي بىلەن خال براندسنىڭ بۇ ماقالىسى بۈگۈنكى ۋە كەلگۈسىدىكى دۇنيا تەرتىپىنىڭ سىياسىي جۇغراپىيەسىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن قىممەتلىك مەنبە ھېسابلىنىدۇ. دۇنيا بۈگۈن ھەقىقەتەن بىر جەڭ سېپىدە تۇرۇۋاتىدۇ. يۈرەك رايوندىكى مۇستەبىت كۈچلەر ئۆزلىرىنىڭ قۇرۇقلۇق، دېڭىز ۋە تور بوشلۇقىدىكى ھۇجۇمىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ. قىرغاق رايونلىرىنىڭ غەلىبىسى بولسا، ئۇلارنىڭ ئۆز قولىدىكى غايەت زور ماددىي ۋە تېخنىكىلىق كۈچنى قانداق قىلىپ سىياسىي بىرلىككە ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىرادىگە ئايلاندۇرالىشىغا باغلىقتۇر. تارىخ يەنە بىر قېتىم بىزگە شۇنى ئەسكەرتىۋاتىدۇكى: «دۇنيانىڭ قىرغاقلىرىنى كونترول قىلغان كۈچ ياۋرو-ئاسىيانى كونترول قىلىدۇ، ياۋرو-ئاسىيانى كونترول قىلغان كۈچ دۇنيانىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ.»

مەنبە ماقالە:

Beckley, Michael, and Hal Brands. «Heartland vs. Rimland: The Battle Lines in the War for the Next Global Order.» Foreign Affairs, vol. 105, no. 4, July/August 2026, pp. 10-28. Published June 23, 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.