ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئوتتۇرا شەرق گېئوپولىتىكىسىنىڭ ئىنتايىن مۇرەككەپ شۇنداقلا تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتقان ساھەسىدە، كەلگۈسى سېنارىيەلەرنى ئالدىن مۆلچەرلەپ ئانالىز قىلىش كەلگۈسىدىكى كىرىزىسلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا تۈگۈن خاراكتېرلىك مېتودولوگىيەلىك قورال بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يوشۇرۇن دىپلوماتىك ۋە ھەربىي نەتىجىلەرنى سىستېمىلىق باھالاش ئىقتىدارى، سىياسەت تۈزگۈچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ خەلقئارالىق كېلىشىملەرگە يوشۇرۇنغان قۇرۇلمىلىق نۇقسانلارنى چوڭقۇر چۈشىنىشىگە ياردەم بېرىدۇ. دۇنياۋى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەر بىلەن رايون خاراكتېرلىك زومىگەر كۈچلەر ئۆزئارا سۆھبەت ئۈستىلىگە كەلگەندە، كىچىكرەك ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ نېگىزلىك بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنىڭ كۆپىنچە ھاللاردا چوڭ دۆلەتلەر تەرىپىدىن قۇربانلىققا ئايلىنىپ كېتىدىغانلىقى تارىخىي ۋە رېئال بىر ھەقىقەتتۇر. شۇڭلاشقا، بۇ خىل سېنارىيەلەر ئۈستىدە يۈرگۈزۈلگەن ئاكادېمىك تەھلىللەر ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ۋە تاشقى سىياسەتلىرىنى تۈزۈشتە كەم بولسا بولمايدىغان ئىلمىي ئاساس بىلەن تەمىنلەيدۇ.
دەل مۇشۇنداق قاتتىق ئىلمىي ئۆلچەملەر ۋە ئاكادېمىك ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، دۇنياغا داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى بولغان «خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقاتلار ئىنستىتۇتى» – IISS نىڭ تور ئانالىزى سەھىپىسىدە 2026-يىلى 26-ئىيۇن كۈنى ئېلان قىلىنغان مۇھاكىمە ماقالىسى كۈچلۈك ئىلمىي قىممەتكە ئىگە. دوكتور ھەسەن ئەلھەسەن تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان «ناچار تىنچلىق: ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋە ئامېرىكا-ئىران رامكا كېلىشىمى» ماۋزۇلۇق بۇ ئەسەر، يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان پەرەز خاراكتېرلىك كەلگۈسى سېنارىيەنى كۆپ قاتلاملىق، سىستېمىلىق ۋە تېرەن ئاكادېمىك نۇقتىدىن باھالاپ چىققان. ماقالىنىڭ ئېلان قىلىنغان ئورنىنىڭ دۇنياۋى نوپۇزى ۋە ئاپتورنىڭ تەھلىل يۈكسەكلىكى بۇ ئەسەرنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى نادىر ئەمگەكلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندۇرغان.
مەزكۇر تېمىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ۋە نەزەرىيەۋى ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ ۋەيران قىلغۇچ توقۇنۇشتىن كېيىنكى مەجبۇرىي تېڭىلغان دىپلوماتىك كېلىشىمنىڭ ئىچىگە يوشۇرۇنغان ئەجەللىك خەۋپلەرنى ماھىرلىق بىلەن ئېچىپ بەرگەن. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ئىسرائىلىيە ۋە ئىران ئوتتۇرىسىدىكى تەقلىدىي ئۇرۇشنىڭ ئاقىۋەتلىرىنى تەپسىلىي بايان قىلىش ئارقىلىق، ئاپتور قارىماققا ئاكتىپ كۆرۈنگەن بىر ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرى ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىنى قانداق قىلىپ تۈزۈملەشتۈرۈپ بېرىدىغانلىقى توغرىسىدا يېتەرلىك دەرىجىدە ئىلمىي ۋە چۈشىنىشلىك مەلۇمات بەرگەن. بۇ ئارقىلىق ماقالە، ماھىيەتتە نۇقسانلىق بىر تىنچلىقنىڭ ئۇرۇشنىڭ ئۆزىدىنمۇ بەتتەر ۋە خەتەرلىك بولىدىغانلىقىنى تارىخىي ۋە رېئال دەلىللەر بىلەن ئىسپاتلاپ بەرگەن.
شۇنى ئالاھىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈش كېرەككى، ئاپتور يۈزەكى دىپلوماتىك بايانلارنىڭ قۇرۇق پەردىسىنى يىرتىپ تاشلاپ، ۋەقەلەرنىڭ ماھىيىتىگە سىڭىپ كىرىشتە پەۋقۇلئاددە ئىلمىي تەھلىل كۈچى كۆرسەتكەن. ماقالىدە مەسىلىلەرنى باھالاش ئۇسۇلى ئىنتايىن ئوبيېكتىپ بولۇپ، ھېسسىياتتىن يىراق ۋە پۈتۈنلەي پاكىتقا تايانغان ئانالىز تىلى قوللىنىلغان. خەلقئارادىكى داڭلىق تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ تەتقىقاتچىلىرىغا خاس بولغان بۇ خىل يېزىقچىلىق ئۇسلۇبى، ئوقۇرمەنلەرنى قايىل قىلىش كۈچىگە ئىگە بولۇپلا قالماي، بەلكى مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق تۈگۈنلەرنى تارماق ئامىللارغا بۆلۈپ، ئۇلارنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتىنى لوگىكىلىق يورۇتۇپ بېرىشتە يۇقىرى ئىلمىي سەۋىيەنى نامايان قىلغان.
«ئىسلامئاباد رامكا كېلىشىمى» ۋە مەجبۇرىي قوبۇل قىلىنغان تىنچلىق
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، گېئوپولىتىكىلىق مەنزىرىدە 2026-يىلى 17-ئىيۇن كۈنى يەر تەۋرىگەندەك زور بىر سىياسىي ئۆزگىرىش يۈز بېرىدۇ. يەنى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ بىلەن ئىران پىرېزىدېنتى مەسئۇد پەزەشكىيان يىراقتىن تۇرۇپ «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئىسلامئاباد رامكا كېلىشىمى» گە ئىمزا قويىدۇ. قىسقارتىلىپ «ئامېرىكا-ئىران رامكا كېلىشىمى» دەپ ئاتالغان بۇ تارىخىي ھۆججەتنىڭ بىر ئۈستەلگە كېلىپ ئەمەس، بەلكى يىراقتىن ئىمزالىنىشىنىڭ ئۆزىلا، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي ئىشەنچنىڭ نەقەدەر ئاجىز ۋە ۋەزىيەتنىڭ قانچىلىك نازۇك ئىكەنلىكىنى سىمۋوللۇق ھالدا ئىپادىلەپ بېرىدۇ.
مەزكۇر ئۆتكۈنچى ۋە ۋاقىتلىق كېلىشىمنىڭ يۈزەكى ھەم ئاساسلىق مەقسىتى، ئۇرۇشۇۋاتقان ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇش توختىتىش ھالىتىنى رەسمىيلەشتۈرۈش شۇنداقلا دۇنيا سودىسىنىڭ جان تومۇرى بولغان ھورمۇز بوغۇزى ئارقىلىق ئۆتىدىغان دېڭىز قاتنىشىنى تېز سۈرئەتتە قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، مەزكۇر كېلىشىم ئىراننىڭ مۇنازىرىلىك يادرو پىروگراممىسىنىڭ كەلگۈسىگە مۇناسىۋەتلىك ئاخىرقى، ئومۇميۈزلۈك بىر كېلىشىمگە كېلىش ئۈچۈن قەرەلىنى ئۇزارتىشقا بولىدىغان 60 كۈنلۈك سۆھبەتلىشىش مەزگىلىنى تۇرغۇزغان. قانداقلا بولمىسۇن، نەچچە ئون يىلغا سوزۇلغان كۆپ قاتلاملىق بىر كىرىزىسنى ھەل قىلىش ئۈچۈن بېكىتىلگەن مۇشۇنداق قىسقا بىر مۇددەت، رېئاللىقتا دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلارنىڭ يۈزەكىلىكىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ ھەمدە بارلىق رايون ئاكتىيورلىرىغا ئېغىر پىسخىكىلىق ۋە سىياسىي بېسىم ئېلىپ كېلىدۇ.
ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، ئىراننى بۇ ۋاقىتلىق ئورۇنلاشتۇرۇشقا ئەمەل قىلىشقا رىغبەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى كەڭ دائىرىلىك ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك جەھەتتىكى مۇرەسسەلەرگە ۋەدە بەرگەن. ئەگەر بۇ 60 كۈن ئىچىدە ئاخىرقى كېلىشىم مۇۋەپپەقىيەتلىك ھاسىل قىلىنىدىغانلا بولسا، بۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىرانغا قارىتا نەچچە ئون يىلدىن بۇيان ئىزچىل يۈرگۈزۈپ كېلىۋاتقان چەكلەش سىياسىتىگە ئۈزۈل-كېسىل خاتىمە بەرگەنلىكى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ دەرىجىدىكى ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىش ئورنىتىلغان دىپلوماتىك قائىدىلەردىن غايەت زور دەرىجىدە يانغانلىق بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى تاشقى سىياسىتىنىڭ چوڭقۇر بىر يېڭى يۆنىلىشكە بۇرالغانلىقىدىن، شۇنداقلا ئىتتىپاقداشلىرىغا بولغان مەسئۇلىيىتىدىن قاچقانلىقىدىن بېشارەت بېرىدۇ.
ماقالىدە يەنە، ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ بۇ كېلىشىم ئالدىدا ئىنتايىن ئوڭايسىز ۋە چوڭقۇر مۇرەسسە قىلىنغان بىر ۋەزىيەتكە چۈشۈپ قالغانلىقى ئىنچىكىلىك بىلەن تەھلىل قىلىنغان. ئۇلار يېڭى بىر ئۇرۇشنىڭ پارتلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، گەرچە كېلىشىمنىڭ كۆپلىگەن نۇقسانلىرى بارلىقىنى، ئۇنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مەنپەئەتىگە زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى بىلىپ تۇرسىمۇ، يەنىلا دىپلوماتىيەگە قولايلىق يارىتىپ بېرىشكە ھەمدە بۇ نۇقسانلىق ھۆججەتنى ئاشكارا قوللاشقا مەجبۇر بولغان. ئاساسلىق دۈشمىنى بولغان ئىرانغا كۈچ-قۇۋۋەت بېرىش خەۋپىگە تەۋەككۈل قىلىش ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرى ئۈچۈن پەقەتلا تېخىمۇ ناچار بىر ئاقىۋەتنىڭ، يەنى ئومۇميۈزلۈك ۋەيران قىلغۇچ ئۇرۇشقا قايتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈنلا قوبۇل قىلىنغان مەجبۇرىي ۋە ئازابلىق تاللاشتۇر.
يەرشارىۋى ئېنېرگىيە ۋە ئاشلىق كىرىزىسىنىڭ زەنجىرسىمان رېئاكسىيەسىنى توسۇپ قېلىش ئېھتىياجى تۈرتكىسىدە، پۈتكۈل دۇنيانىڭ ھورمۇز بوغۇزىدىكى نورمال ھالەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە بولغان تەشنالىقى، بۇ ئامېرىكا-ئىران كېلىشىمىگە جەڭ ئېلان قىلىش بوشلۇقىنى ئېغىر دەرىجىدە تارايتىۋەتكەن. ھەتتا دەسلەپتە ئىران تەھدىتىنى يوقىتىش ئۈچۈن كۈچلۈك ھەربىي ۋاسىتىلەرنى قوللىنىشنى تەرغىب قىلغان ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىمۇ كېيىنچە ۋەزىيەتنىڭ بېسىمى بىلەن بۇ ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنى قوللىغۇچىلار سېپىگە قېتىلىشقا مەجبۇر بولغان. ئۇرۇشنىڭ ۋەيران قىلغۇچ ئىقتىسادىي زەربىسى، ئامېرىكىنىڭ بىخەتەرلىك كاپالىتىگە بولغان ئىشەنچنىڭ چوڭقۇر دەرىجىدە يوقىلىشى ۋە ئەرەب دۆلەتلىرى ئارىسىدا بىرلىككە كەلگەن ئورتاق مەيداننىڭ بولماسلىقى، ئۇلارنى ئەمەلىيەتتە باشقا تاللىشى يوق پاسسىپ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويغان.
بىخەتەرلىك يوچۇقلىرى ۋە خاتالىقلارنىڭ تەكرارلىنىشى
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ نۇقتىئىنەزەرىدىن ئالغاندا، بۇ خىل كېلىشىمدىكى ئەڭ قورقۇنچلۇق تەرەپ دەل «نەزەردىن ساقىت قىلىنغان خاتالىقلار» دۇر. بۇ ئاتالغۇ ئارقىلىق ئاپتور، مەزكۇر ئامېرىكا-ئىران رامكا كېلىشىمىنىڭ ئەمەلىيەتتە 2015-يىلى ئىمزالانغان، كېيىنچە يىمىرىلگەن «بىرلىككە كەلگەن ئومۇميۈزلۈك ھەرىكەت پىلانى» JCPOA نىڭ يېتەرسىزلىكلىرىنى پاجىئەلىك ھالدا تەكرارلىغانلىقىنى ئېچىپ بەرگەن. بۇ يېڭى كېلىشىم ئىلگىرىكى تارىخىي ساۋاقلارغا پۈتۈنلەي سەل قاراپ، قولتۇق مىللەتلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا بىۋاسىتە تەھدىت سېلىۋاتقان يادرولۇق بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنى ھەل قىلىشتا يەنە بىر قېتىم كۆزنى يۇمۇپ ئۆتۈپ كەتكەن.
بۇ يەردىكى ئەڭ كۆزگە چېلىقىدىغان ۋە ئەڭ ئەجەللىك يوچۇق شۇكى، كېلىشىم تېكىستىدە ئىراننىڭ ئىلغار باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىسى ۋە ئۇنىڭ مۇرەككەپ «ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى» – UAV پىروگراممىلىرى توغرىسىدا ھېچقانداق تىلغا ئېلىش ياكى ئۇلارغا قارىتىلغان كونكرېت چەكلىمە قويۇشنىڭ مۇتلەق مەۋجۇت ئەمەسلىكىدۇر. ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، بۇ قوراللار بىر خىل يىراقتىكى ئابستراكت گېئوپولىتىكىلىق ئۇقۇم بولماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقلۇق ھاۋا بوشلۇقىغا كۆپ قېتىملاپ بېسىپ كىرگەن، خەلقنىڭ ھاياتى ۋە بايلىقىغا زىيان يەتكۈزگەن دۆلەت تېررورىنىڭ بىۋاسىتە ۋە رەھىمسىز قوراللىرىدۇر. بۇ قوراللارنىڭ چەكلەنمەسلىكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ كەلگۈسى بىخەتەرلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا خەتەرگە ئىتتىرگەنلىكتۇر.
ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ سەل قاراش كىشىنى چۆچۈتىدىغان بىر مىقدارلىق پاكىت ئالدىدا تېخىمۇ مەسخىرىلىك تۈس ئالىدۇ: يەنى، يېقىنقى ئۇرۇش جەريانىدا ئىراننىڭ ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىگە باللىستىك بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مىڭلىغان سىنارەد ۋە پرويېكتىللارنى ئاتقانلىقىدەك بىر رېئاللىق تۇرۇقلۇق، ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنىڭ دەل مۇشۇ مەسىلىدە پۈتۈنلەي سۈكۈت قىلىشىدۇر. بۇ خىل قەستەن سەل قاراش ئەمەلىيەتتە ئىراننىڭ تاجاۋۇزچىلىققا تولغان ھەربىي قىياپىتىنى ئاقلاپ بەرگەنلىك بولۇپ، ئۇنىڭغا ئاسىممېتىرىك ئۇرۇش ئىقتىدارلىرىنى ساقلاپ قېلىشقا ۋە كېڭەيتىشكە يوشۇرۇن رۇخسەت قىلغانلىق بىلەن باراۋەردۇر. بۇ ئەھۋالدا تىنچلىق كېلىشىمى جىنايەتچىنى جازالاش ئورنىغا ئۇنى مۇكاپاتلىغان.
ماقالىدە يەنە، بۇ گەۋدىلىك بىخەتەرلىك يوچۇقلىرىنىڭ ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىدا پەقەتلا بىر تاماشىبىن دەرىجىسىگە چۈشۈرۈپ قويىدىغانلىقى كۈچلۈك تەكىتلەنگەن. «ئامېرىكا-ئىران رامكا كېلىشىمى» ئىران تاجاۋۇزچىلىقىنىڭ ئاساسلىق ۋاسىتىلىرىنى پارچىلاش ياكى ھېچبولمىغاندا چەكلەشتە مەغلۇپ بولۇش ئارقىلىق، قولتۇق دۆلەتلىرىنى چەكلەنمىگەن، ئېغىر قوراللانغان ۋە دۈشمەنلىك نىيىتىدىكى بىر قوشنىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەھدىت يۈكىنى ئۈستىگە ئېلىشقا مەجبۇرلايدۇ. بۇ ئەھۋال ئۇلارنى قىممەت باھالىق ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىغا تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىشقا قىستاپ، رايوندىكى قوراللىنىش مۇسابىقىسىنى كۈچەيتىۋېتىدۇ ھەمدە كىچىك دۆلەتلەرنى مەڭگۈلۈك ئاجىزلىق ۋە ۋەھىمە ھالىتىدە ساقلاپ قالىدۇ.
دۆلەتكە تەۋە بولمىغان قوراللىق گۇرۇپپىلارنى قانات ئاستىغا ئېلىش سىياسىتى
مەنبە ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر كۈچلۈك تەنقىد، ئىراننىڭ ۋاكالەتچىلەر ئۇرۇشىنىڭ تۈزۈملەشتۈرۈلۈشى ۋە كېلىشىم ئارقىلىق رەسمىيلەشتۈرۈلۈشىگە مەركەزلەشكەن. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، كېلىشىم پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرق رايونىدا تاجاۋۇزچىلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىۋاتقان «دۆلەتكە تەۋە بولمىغان قوراللىق گۇرۇپپىلار» NSAGs غا ئىران تەمىنلەۋاتقان كەڭ كۆلەملىك مالىيە، ئەشيا ئوبوروتى، تەلىم-تەربىيە ۋە ھەربىي ياردەملەرگە پۈتۈنلەي كۆز يۇمغان. بۇ خىل يوچۇق ئىرانغا، دۆلەتلەر ئارا بىۋاسىتە جاۋابكارلىققا تارتىلماستىن تۇرۇپمۇ قوشنىلىرىنى پاراكەندە قىلىدىغان غايەت زور ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈك ئاتا قىلغان.
ئاپتور بۇ مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى ۋە تېررورلۇق تۈسىنى ئالغان كۈچلەرنى ئىنچىكىلىك بىلەن بىر-بىرلەپ كۆرسىتىپ ئۆتكەن بولۇپ، ئۇلار ئاساسلىقى لىۋاندىكى ھىزبۇللاھ، يەمەندىكى ئەنسارۇللاھ (خەلقئارادا ئادەتتە خۇسىيلار دەپ بىلىنىدۇ) ۋە ئىراقتىكى خەلق سەپەرۋەرلىك كۈچلىرى قاتارلىق خەلق قوراللىق تەشكىلاتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ گۇرۇپپىلار ئەمەلىيەتتە ئىراننىڭ رايون خاراكتېرلىك زومىگەرلىكىنىڭ ۋە كېڭەيمىچىلىكىنىڭ ئاۋانگارتلىرى سۈپىتىدە رول ئوينايدىغان بولۇپ، پۈتۈن ئوتتۇرا شەرق مىقياسىدا زوراۋانلىق، قۇتراتقۇلۇق ۋە ئۇزۇنغا سوزۇلغان قوراللىق ئىسيانلار ئارقىلىق تېھران ھاكىمىيىتىنىڭ تاشقى سىياسەت نىشانلىرىنى مەخپىي ۋە ئاشكارا ھالدا ئىجرا قىلىدۇ.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ئىران تەرىپىدىن قوللاپ قۇۋۋەتلىنىۋاتقان بۇ قوراللىق مىلىتارىستلار ئىراقنى بەھرەين، كۇۋەيت، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق مۇستەقىل ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەرگە قارشى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە زەربە بېرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك «قويۇپ بېرىش سۇپىسى» غا ئايلاندۇرۇۋالغان. قوشنا دۆلەتلەرنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىگە ۋە خەلقنىڭ تىنچلىقىغا قىلىنغان بۇ خىل ئاشكارا ۋە ئۈزلۈكسىز خىلاپلىق قىلىش قىلمىشى رايون مۇقىملىقى خىيالىنى پۈتۈنلەي بىتچىت قىلىپ، قولتۇق دۆلەتلىرىنى ئىراننىڭ ۋاكالەتچى تاجاۋۇزچىلىقىنىڭ مەڭگۈلۈك ئالدىنقى سېپىگە ۋە ھۇجۇم نىشانىغا ئايلاندۇرۇپ قويغان.
بۇ خىل ئۈزلۈكسىز ئىغۋاگەرچىلىكلەر ۋە زەربىلەرگە قارىتا، ماقالىدە سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئېھتىمال كۇۋەيت تەرىپىدىن چەكلىك كۆلەمدىكى قايتۇرما زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرىنىڭ قوزغىتىلغانلىقى، دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنى قوغداشقا مەجبۇر بولغانلىقى قەيت قىلىنغان. قانداقلا بولمىسۇن، خەلقئارالىق دىپلوماتىك قۇرۇلما ۋە كېلىشىم شەرتلىرى بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ ماھىيەتتە ئىران دۆلەت كۈچىنىڭ ماسلاشتۇرۇلغان كېڭەيتىلمىسى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلغان ئەھۋال ئاستىدا، بۇ خىل يەككە مۇداپىئە ۋە قايتۇرما زەربە تەدبىرلىرى يىلتىزى چوڭقۇر ۋاكالەتچى تورلارنى يوقىتىشقا قەتئىي يېتەرلىك ئەمەس ھەمدە كىرىزىس يەنىلا ئۆز پېتى قېلىۋېرىدۇ.
ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ مەسىلىدىكى ئەڭ چوڭقۇر ۋە كىشىنى ئەڭ قاتتىق بىئارام قىلىدىغان يەنە بىر بايقاش يورۇتۇلغان: مەزكۇر تىنچلىق كېلىشىمى ئەمەلىيەتتە ئىراننىڭ قوراللىق ھۆكۈمەتسىز گۇرۇپپىلىرىنى رەسمىي، ھەتتا قانۇنىي مۇھاپىزەت بىلەن تەمىنلىگەن. ئىراننىڭ كەسكىن ۋە مۇرەسسەسىز تەلەپ قىلىشى بىلەن، بۇ ۋاكالەتچى گۇرۇپپىلارمۇ ئومۇمىي ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنىڭ قاپلاش دائىرىسىگە كىرگۈزۈلگەن. بۇ بىمەنە دىپلوماتىك ئويۇن ۋە سىياسىي مۇرەسسە ئۇلارنى ئىسرائىلىيە ياكى ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى ئالدىن زەربە بېرىش ياكى ئۆچ ئېلىش ھۇجۇملىرىدىن قالقان قىلىپ قوغداپ قالىدۇ، نەتىجىدە خەلقئارا كېلىشىم نامى ئاستىدا تېررورلۇق قىلمىشلىرى ماھىيەتتە قانۇنلاشتۇرۇپ بېرىلىدۇ.
ھورمۇز بوغۇزىدىكى مۈجمەللىك ۋە خەلقئارا دېڭىز قاتنىشى كىرىزىسى
ھەربىي تەھدىت ۋە يوچۇقلاردىن ھالقىپ، ماقالە كېلىشىمگە مۇجەسسەملەنگەن ئىقتىسادىي، ئەشيا ئوبوروتى ۋە ئىگىلىك ھوقۇق جەھەتتىكى ئاجىزلىقلارنىمۇ سىستېمىلىق تەكشۈرىدۇ. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، «ئامېرىكا-ئىران رامكا كېلىشىمى» دۇنيا ئېنېرگىيە بازارلىرى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ۋە سەزگۈر بولغان ھورمۇز بوغۇزىنىڭ كەلگۈسى باشقۇرۇلۇش ھوقۇقى ۋە مەشغۇلات كونتروللۇقى مەسىلىسىدە قەستەن مۈجمەل بىر مەيداننى تۇتقان. سىجىل بىر ئورۇنلاشتۇرۇش چىقىرىش مەسئۇلىيىتى قالايمىقان ھالدا پەقەتلا ئىران، ئوممان ۋە باشقا ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ كەلگۈسىدە ئۆزئارا كېلىشىشىگە تاپشۇرۇلغان بولۇپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ دېڭىز تىرانسپورتىنى قوغدىغۇچىلىقتەك ئەنئەنىۋى رولىدىن ۋاز كېچىش ئارقىلىق، قولتۇقتىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى ئىران بىلەن ئاجىز ئورۇندا تۇرۇپ سۆھبەتلىشىشكە مەجبۇرلىغان.
ماقالىدە يەنە بۇ مەسىلىنىڭ تەپسىلاتى يورۇتۇلغان بولۇپ، كېلىشىمدە ئىراننىڭ پەقەتلا قەتئىي بەلگىلەنگەن 60 كۈنلۈك مەزگىل ئىچىدىلا سودا پاراخوتلىرىنىڭ بوغۇزدىن «ھېچقانداق ھەق ئالماستىن» ئۆتۈشىگە يول قويىدىغانلىقى شەرت قىلىنغان. بۇ ۋاقىتلىق چەكلىمە كۆزگە چېلىقىپ تۇرىدىغان بىر خەتەر سىگنالىدۇر. چۈنكى، 60 كۈندىن كېيىن باج ياكى ئۆتۈش ھەققى ئېلىش-ئالماسلىق مەسىلىسىنىڭ ئوچۇق قالدۇرۇلۇشى — ئىرانغا يەرشارىۋى سودا ئۈستىدىن مىسلى كۆرۈلمىگەن كونترول كۈچى ئاتا قىلىپلا قالماي، يەنە ئۇنىڭ خەلقئاراغا ئورتاق بولغان سۇ يوللىرىنى ئۆزىنىڭ زېمىنىدەك باشقۇرۇپ، باشقا دۆلەتلەر ۋە كۆپ دۆلەتلىك شىركەتلەر ئۈستىدىن ئىگىلىك ھوقۇق يۈرگۈزۈشىگە قانۇنىي يوسۇندا ئىشىك ئېچىپ بېرىدۇ.
گەرچە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ماركو رۇبىيو يېقىندا ئىراننىڭ خەلقئارا دېڭىز لىنىيەسىدىن ھەق ئېلىشىغا يول قويۇلمايدىغانلىقى توغرىسىدا كاپالەتلەرنى بەرگەن بولسىمۇ، ئاپتورنىڭ باھالىشىچە بۇ ۋەدىلەر قەتئىي ئىشەنچلىك ئەمەس. چۈنكى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئىزچىل بولمىغان سىياسىي سىگناللىرى ۋە ئىچكى زىددىيەتلىرى، شۇنداقلا رۇبىيونىڭ ترامپ ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى ئىران بىلەن بولغان سۆھبەتلىشىشتە چەتكە قېقىلغان ۋە ئاجىز رولى، بۇ ۋەدىلەرنى قولتۇق دۆلەتلىرى ئۈچۈن قۇرۇق گەپكە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ. بۇ دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي كەلگۈسىنى بىر شەخسنىڭ ئاغزاكى ۋەدىسىگە باغلاپ قويالمايدۇ.
ئىقتىسادىي قايتا قۇرۇش تۇزىقى ۋە قولتۇق ئىتتىپاقىدىكى ئىختىلاپلار
تەكلىپ قىلىنغان تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ مالىيە قۇرۇلمىسىمۇ ناھايىتى چوڭقۇر ئەخلاقىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەسىلىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، نەزەرىيە جەھەتتە ئىراننىڭ يادرو پىروگراممىسىغا چەكلىمە قويىدىغان ئاخىرقى كېلىشىمنى كۈتۈش جەريانىدا، بۇ ۋاقىتلىق ئەسلەتمە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى ئىراننى قايتا قۇرۇشقا بېغىشلانغان 300 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىلىق قايتا قۇرۇش ۋە تەرەققىيات پىروگراممىسىنىڭ ئومۇميۈزلۈك پىلانلىرىنى يولغا قويۇش ۋەدىسىگە مەجبۇرلايدۇ. بۇ غايەت زور مىقداردىكى مەبلەغ، ماھىيەتتە ئىراننى سۆھبەت ئۈستىلىدە تۇتۇپ تۇرۇشنىڭ قىممەت باھالىق سېتىۋېلىش خىراجىتىدۇر.
بۇ زور مەبلەغنىڭ كېلىش مەنبەسى شىددەتلىك تالاش-تارتىش نۇقتىسىدۇر. ماقالىدە يەنە بايان قىلىنىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ مۇئاۋىن پىرېزىدېنتى جېي دى ۋانس ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مۇشۇ قايتا قۇرۇش تىرىشچانلىقىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ تەكلىپ، ئىران تاجاۋۇزچىلىقىنىڭ قۇربانلىرىدىن، دەل ئۆزلىرىنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشىنى پىلانلىغان ۋە ئىجرا قىلغان شۇ دۈشمەن دۆلەتنى قايتا قۇرۇشنى مالىيە جەھەتتىن زىممىسىگە ئېلىشنى تەلەپ قىلغانلىق بولۇپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تارىخىدىكى ئىنتايىن ئەقىلگە سىغمايدىغان ۋە قانۇنسىزلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى چېكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر سىياسىي ھادىسىدۇر.
بۇ خىل مالىيەۋى مەجبۇرىيەت ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇرۇنقى ئىستراتېگىيەلىك سىگناللىرىدىن رادىكال ۋە كىشىنى قاتتىق بىئارام قىلىدىغان دەرىجىدە چېكىنىشتۇر. ئاكادېمىك ئانالىزدا قەيت قىلىنىشىچە، ئاشۇ يىلى ئىيۇن ئېيىنىڭ بېشىدىلا، ھۆكۈمەت ئىراننىڭ مىڭلىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ھۇجۇملىرى ئارقىلىق ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىگە كەلتۈرگەن غايەت زور زىيانلارنى رېمونت قىلىشنى قوللاش ئۈچۈن، ئىراننىڭ ئۆزىنىڭ توڭلىتىلغان مەبلەغلىرىنى ئىشلىتىشنى ئويلىشىۋاتقان ئىدى. بىر نەچچە ھەپتە ئىچىدىلا يۈز بەرگەن بۇ خىل تۈپتىن بۇرۇلۇش، دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەتلەرنىڭ ۋەدىسىنىڭ نەقەدەر ئۆزگىرىشچان ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ مەنپەئەتىنىڭ نەقەدەر قەدىرسىز ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
ماقالىدە يەنە، بۇ خىل مالىيەۋى پاراكەندىچىلىككە قارىتا قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ پەرقلىق ئىنكاسلىرى ئىنچىكىلىك بىلەن تەھلىل قىلىنىپ، «پارس قولتۇقى ئەرەب دۆلەتلىرى ھەمكارلىق كومىتېتى» – GCC نىڭ ئىچكى ئىتتىپاقىنىڭ ئاجىزلىقى گەۋدىلەندۈرۈلگەن. سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرى شاھزادە فەيسەل بىن فەرھان ئالى سەئۇد، ئىران بىلەن ئوتتۇرىدىكى نېگىزلىك ئىشەنچنىڭ مۇتلەق يوقلۇقىنى قاتتىق تەكىتلەپ، شۇنداقلا پادىشاھلىقنىڭ ئۆزىنىڭ ئۇلۇغۋار دۆلەت ئىچى تەرەققىيات پىلانلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ، ئىراننى قايتا قۇرۇشنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش خىيالىنى كەسكىن ۋە ئاشكارا رەت قىلغان.
بۇنىڭغا تامامەن قارشى ھالدا، رايوندىكى يەنە بىر مۇھىم دۆلەت بولغان قاتار تېھراننىڭ تېخىمۇ تىنچلىقپەرۋەر ۋە ھەمكارلىشىدىغان ھەرىكەتلىرىگە رىغبەتلەندۈرۈش ئۈچۈن ئىقتىسادىي ياردەم بېرىش ۋە بىۋاسىتە مەبلەغ سېلىش مۇمكىنچىلىكىگە تېخىمۇ چوڭ ئوچۇق مۇئامىلە قىلىدىغانلىقىنى ئىپادىلىگەن. ئاپتور ناھايىتى سىلىق ھالدا، بۇ ئىچكى ئىتتىپاقسىزلىقنىڭ دەل ئامېرىكا تەرىپىدىن تېڭىلغان «ناچار تىنچلىق» نىڭ بىۋاسىتە نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بەرگەن. قولتۇق دۆلەتلىرىنى ئۆز دۈشمىنىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش بىلەن ئۆزىنىڭ ئاساسلىق بىخەتەرلىك كاپالەتچىسىگە قارشى چىقىش ئارىسىدا تاللاشقا مەجبۇرلاش ئارقىلىق، بۇ كېلىشىم بۆلۈنۈش ئۇرۇقلىرىنى چېچىپ، ئاخىرقى ھېسابتا ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئورتاق چەكلەش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ ۋە ئىراننىڭ «بۆلۈپ باشقۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ غەلىبە قىلىشىغا سەۋەبچى بولىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنىڭ بۇزۇلۇشى، خىتاي ئامىلى ۋە شەرقىي تۈركىستان رېئاللىقى
ماكرولۇق گېئوپولىتىكىلىق ئاقىۋەتلەرنى تەھلىل قىلغاندا، ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ نەچچە ئون يىللىق ئىراننى چەكلەش سىياسىتىنى ئاخىرلاشتۇرۇشىنىڭ، رايون خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك تەڭلىمىسىدە تۈپ خاراكتېرلىك ۋە كەينىگە ياندۇرغىلى بولمايدىغان بىر بۇرۇلۇش ياسايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ ئۆزگىرىش كۈنسېرى چەتكە قېقىلىۋاتقان ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىگە نىسبەتەن يىراققا سوزۇلغان، بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرلىك ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. گەرچە ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى تەسەللىي بەرگەن بولسىمۇ، ئەرەب دۆلەتلىرى ئەمەلىيەتتە ئىران-ئامېرىكا كېلىشىمىنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ھېچقانداق ئەھمىيەتلىك كۈچكە ئىگە ئەمەسلىكىنى ئازابلىق بىلەن ھېس قىلىپ يەتكەن.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ بىرلەشمە، يۇقىرى سىجىللىقتىكى ھەربىي زەربىسىدىن مۇۋەپپەقىيەتلىك ئامان قالغان ھەمدە ئامېرىكا قىسىملىرىنى ئۆز ئەتراپىدىن چېكىنىشكە مەجبۇرلىغان ئىران، بۇ جەرياندىن ئۆزىنى ئىستراتېگىيەلىك غەلىبە قازانغۇچى سۈپىتىدە كۆرۈپ، مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە مەغرۇرلىنىدۇ ۋە تاجاۋۇزچىلىققا تېخىمۇ جۈرئەتلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىران ئىقتىسادىنىڭ يەرشارى مالىيە سىستېمىسى بىلەن قايتىدىن بىرىكىشى مۇقەررەر ھالدا غايەت زور ئىقتىسادىي بايلىقلارنىڭ ئىران رېجىمىنىڭ قولىغا ئېقىپ كىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ بايلىقلار قولتۇقتىكى قوشنىلىرىغا قارشى ئوچۇق-ئاشكارا دۈشمەنلىكنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان بىر رېجىمنىڭ خەزىنىسىگە كىرىپ، كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشلارغا تېخىمۇ كۆپ قورال ۋە مەبلەغ ھازىرلاپ بېرىدۇ.
تېخىمۇ كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە كەڭ دۇنياۋى نۇقتىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشى ئىنتايىن خەتەرلىك بىر گېئوپولىتىكىلىق بوشلۇقنى يارىتىدۇ. بۇ بوشلۇق باشقا ھاكىممۇتلەق ۋە كېڭەيمىچى كۈچلەرنىڭ، بولۇپمۇ خىتاينىڭ، ئوتتۇرا شەرققە بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىر كۈچىنى تېخىمۇ چوڭقۇر يېيىشىغا ، شۇنداقلا ئېنېرگىيە مەنبەلىرىنى كونترول قىلىشىغا ئالتۇن پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ. خەلقئارا جەمئىيەت قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مۇقىملىقنى دېموكراتىك قىممەت قاراشلار ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ بىخەتەرلىكىدىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويۇش ئارقىلىق، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇستەبىت رېجىملارغا ۋە كېڭەيمىچىلەرگە ئىلھام بېرىدىغان بىر ناچار خەلقئارالىق ئۆلچەمنى تىكلەپ قويىدۇ.
بۇ خىل رەھىمسىز رېئالىزم ۋە كۈچلۈكلەرنىڭ مەنپەئەتپەرەسلىكى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى داۋاملىشىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە سىستېمىلىق زۇلۇم سىياسەتلىرىگە قاراتقان سۈكۈتىنى ۋە مەغلۇبىيىتىنىمۇ بىۋاسىتە ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. قاچانكى دۇنياۋى كۈچلەر يۈزەكى ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ۋاقىتلىق ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن ئىرانغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرىنى مۇكاپاتلاشقا ۋە ۋاكالەتچى تېررورىزمنى قانۇنلاشتۇرۇشقا رازى بولىدىكەن، خىتايغا ئوخشاش دۆلەتلەرمۇ ئۆزىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنىڭ ھېچقانداق خەلقئارالىق جازاغا ئۇچرىمايدىغانلىقىغا تېخىمۇ ئىشىنىدۇ. مەنپەئەت بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتكەندە، ئادالەت يوقىلىدۇ.
دەل مۇشۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ماقالىدە تەھلىل قىلىنغان «ناچار تىنچلىق» نىڭ ئاقىۋىتى پەقەتلا ئەرەب قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ پاجىئەسى بولۇپ قالماستىن، بەلكى يەرشارىۋى ئىنسان ھوقۇقى ۋە ئادالەت سىستېمىسىنىڭ غۇلىشىدۇر. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ يۈزەكى تىنچلىق ئۈچۈن قۇربان قىلغىنى ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ خەۋپسىزلىكىلا ئەمەس، بەلكى شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە ئوخشاش ئېزىلگەن ۋە ئىشغال قىلىنغان مىللەتلەرنىڭ ئەركىنلىك ئارزۇسى ۋە ھاياتلىق ھوقۇقىدۇر. خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەردىكى بۇ خىل پىرىنسىپسىز مۇرەسسە قىلىش، ئاخىرقى ھېسابتا ئىنسانىيەتنىڭ كەلگۈسىگە قارا سايە تاشلايدىغان ئەڭ چوڭ تارىخىي خاتالىق بولۇپ قالىدۇ.
خۇلاسە
يۇقىرىقى سىستېمىلىق ئانالىزلارغا ئاساسەن، مەزكۇر ماقالىنىڭ ئاكادېمىك قىممىتىنىڭ ئالاھىدە يۇقىرى ئىلمىي ئۆلچەمگە ۋە تەھلىل چوڭقۇرلۇقىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى تولۇق مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ. ئاپتور ھازىرقى زامان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تاشقى سىياسىتىگە مۇجەسسەملەنگەن چوڭقۇر زىددىيەتلەرنى ئېچىپ بېرىش ئۈچۈن كەلگۈسى سېنارىيە مۆلچەرلەش مودېلىنى ئىنتايىن ماھىرلىق بىلەن قوللانغان. 60 كۈنلۈك مۇددەت ۋە 300 مىليارد دوللارلىق قايتا قۇرۇش كۆرسەتكۈچىگە ئوخشاش مىقدارلاشتۇرۇلغان ئامىللارنى، ۋاكالەتچىلەر دىنامىكىسى ۋە دىپلوماتىك ھىيلە-مىكىرلەرگە ئوخشاش سۈپەتلىك باھالاشلار بىلەن بىر-بىرىگە ئورگانىك بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق، ماقالە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتىدا ئىنتايىن يۇقىرى بىر ئۆلچەمنى يارىتىپ بەرگەن.
ئۇنىڭدىن باشقا، بۇ ماقالىنىڭ يەنە بىر دىققەتنى تارتىدىغان ئارتۇقچىلىقى ئۇنىڭ تەۋرەنمەس ئوبيېكتىپلىقىدا شۇنداقلا يۈزەكى دىپلوماتىك بايانلارنى ئۆز پېتى قوبۇل قىلىشنى رەت قىلىشىدىدۇر. ئۇ رايون خاراكتېرلىك ئىتتىپاقسىزلىقنىڭ مۇرەككەپلىكىنى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كىچىكرەك ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىلىرىنى قوغداشتىكى سىستېمىلىق مەغلۇبىيىتىنى خۇددى ئوپېراتسىيە قىلغاندەك ئېچىپ بېرىدۇ. بۇ مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق ئۆزگىرىشچان ئامىللارنىڭ پاساھەتلىك ۋە ئېنىقلىق بىلەن خەرىتىلىنىشى، بۇ ئەسەرنى سىياسەت تۈزگۈچىلەر، تەتقىقاتچىلار ۋە ئاكادېمىكلەر ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك بىر ئىستراتېگىيەلىك مەنبەگە ئايلاندۇرغان.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ ئەتراپلىق ۋە كۆپ قاتلاملىق ئانالىز دۇنياغا شۇنداق بىر تېرەن ھەقىقەتنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇكى، ئىلغار قوراللارنىڭ كېڭىيىشىگە، ۋاكالەتچى تېررورىزمنىڭ قوللىنىشىغا ۋە دۆلەتلەرنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتىگە سەل قارايدىغان مەجبۇرىي تېڭىلغان بىر كېلىشىم ھەرگىزمۇ مۇقىملىقنىڭ ئىشەنچلىك لايىھەسى بولالمايدۇ. تاجاۋۇزچىنى مۇكاپاتلايدىغان ھەمدە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىنى پىسخىكىلىق ۋە مالىيە جەھەتتىن ۋەيران قىلىدىغان «ناچار تىنچلىق»، ئەمەلىيەتتە كەلگۈسىدە تېخىمۇ ۋەيران قىلغۇچ بىر توقۇنۇشنىڭ پارتلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان ۋاقىتلىق بىر توختاپ تۇرۇشتۇر. ھەرقانداق دۆلەت ياكى مىللەت ئۈچۈن ئۆز تەقدىرىنى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مۇرەسسەسىگە تاشلاپ قويۇش ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى قۇدرەت تاپقۇزۇش بىردىنبىر چىقىش يولىدۇر.
مەنبە ماقالە:
Alhasan, Hasan. «A bad peace: the Arab Gulf states and the US–Iran memorandum of understanding.» Online Analysis, The International Institute for Strategic Studies (IISS), 26 June 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
