سۇيىقەستتىن سىستېمىلىق تەھدىتكىچە: خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنىڭ قىياپىتى ۋە غەربنىڭ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

بۇ ئانالىز ماقالىسى «بىلۇمسبرى ئىستىخبارات ۋە خەۋپسىزلىك تەتقىقات ئورنى» (Bloomsbury Intelligence & Security Institute – BISI) تەرىپىدىن 2026-يىلى ئىيۇن ئېيىدا ئېلان قىلىنغان، «تەھدىت ياراتقۇچىنىڭ قىياپىتى: خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقى (MSS)» ناملىق يۇقىرى قىممەتكە ئىگە دوكلاتى ئاساسىدا تەييارلاندى [مۇقاۋا بېتى]. مەزكۇر دوكلات نۆۋەتتىكى خەلقئارا گېئوپولىتىكىلىق ۋەزىيەت قايتا تەڭشىلىۋاتقان بىر باسقۇچتا، خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ، شۇنداقلا ئەڭ قۇدرەتلىك جاسۇسلۇق ئورگىنى بولغان دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنىڭ ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى سىياسىي، ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكا جەھەتتىكى سىڭىپ كىرىش مەشغۇلاتلىرىنى ئىنتايىن ئەستايىدىللىق بىلەن ئانالىز قىلىپ چىققان [مۇقاۋا بېتى]. ئېلىئوت كىلارك (Elliott Clark)، نىكول پىتاسسى (Nicole Pitassi)، سارا جياڭ (Sarah Jiang) قاتارلىق ئانالىزچىلار تەرىپىدىن تەييارلىنىپ، ئالېكساندرا بوستېنارۇ (Alexandra Bostenaru) تەرىپىدىن كۆرۈنۈشلۈك لايىھەلەنگەن بۇ تەتقىقات، غەربتىكى دېموكراتىك ئەللەر دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق خىرىسلارنى يورۇتۇپ بېرىشتە ئالاھىدە رېئال ئەھمىيەتكە ئىگە [1-بەت].

مەزكۇر تەتقىقاتنىڭ تۈپ ئەھمىيىتى شۇنىڭدىن ئىبارەتكى، ئۇ خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنىڭ غەربنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىرىنى قولغا كەلتۈرۈش، سىياسىي ساھەلەرگە سىڭىپ كىرىش ۋە ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلىرىگە ئاسترىتتىن زەربە بېرىش پائالىيەتلىرىنى ئەمەلىي ۋەقەلەر ئارقىلىق دەلىللەيدۇ [2-بەت]. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ بۇ خىل كۆپ تەرەپلىك ۋە يوشۇرۇن يىمىرىش ھەرىكەتلىرى ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكا دۆلەتلىرىنىڭ دېموكراتىك مۇقىملىقى، ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقى ۋە ھەربىي جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈك يوشۇرۇن كۈچىگە ئېغىر تەھدىت پەيدا قىلماقتا [2-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، غەرب تەرەپنىڭ بۇ تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يولغا قويغان تەدبىرلىرى گەرچە كۆرۈنەرلىك ئۈنۈم بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما ياۋروپا قاتارلىق رايونلاردا يەنىلا سىستېمىلىق قەتئىيلىك ۋە بىرلىككە كەلگەن ئىستراتېگىيە كەمچىل بولماقتا [2-بەت]. تۆۋەندە بىز مەزكۇر دوكلاتنى سىياسىي نىشان، چوڭ تىپتىكى مەشغۇلاتلار، ھەربىي-تېخنىكا جاسۇسلۇقى ۋە تاقابىل تۇرۇش ئىستراتېگىيەسى قاتارلىق تۆت چوڭ بۆلەككە ئايرىپ، ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئەتراپلىق تەھلىل قىلىمىز [3-بەت].

سىياسىي نىشان، ھاكىمىيەت قۇرۇلمىسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك غايىلەر

مەزكۇر دوكلاتنىڭ «سىياسىي نىشانلار» قىسمىدا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت دەرىجىلىك تەسىر كۆرسىتىش مەشغۇلاتلىرىنىڭ ئۈچ چوڭ تۈۋرۈكى، يەنى خىتاي كومپارتىيەسى، دۆلەتنىڭ قانۇن چىقىرىش ئورگانلىرى ۋە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن ماس قەدەمدە پىلانلىنىدىغانلىقى تەپسىلىي شەرھلەنگەن [1-بەت]. شى جىنپىڭنىڭ مۇتلەق رەھبەرلىكى ئاستىدا، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى بىلەن دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ يېتەكچىلىك رولى بىر-بىرىگە زىچ باغلانغان بولۇپ، گوۋۇيۈەن قارمىقىدىكى خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقى بۇ سىستېمىدا ئىجرائىيە رولىنى ئوينايدۇ [1-بەت]. بۇ خىل مۇتەئەسسىپ دۆلەت قۇرۇلمىسىدا، خىتاي سوتسىيالىستىك تۈزۈمىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئابرۇيىنى قوغداش تۈپ غايە قىلىپ تىكلەنگەن [1-بەت].

بۇ ئىستراتېگىيەلىك غايە خىتاينىڭ خەلقئارا تەرتىپتىكى سىياسىي ئارزۇلىرى بىلەن بىۋاسىتە باغلانغان بولۇپ، شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» دېگەن سىياسىي شوئار ئەمەلىيەتتە سىستېمىلىق ھالدا ھاكىمىيەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشنىڭ باشقىچە بىر ئاتىلىشىدۇر [2-بەت]. خىتاينىڭ غەرب دېموكراتىك دۆلەتلىرىگە بولغان تېخنىكا ۋە ئىقتىساد جەھەتتىكى بېقىندىلىقىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن يولغا قويغان «پۇرسەت تاپسا قالقان، بولمىسا ھۇجۇم» شەكلىدىكى « خىتاي قورغىنى» (Fortress China) ئىستراتېگىيەسى، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى بارلىق سىياسىي-قانۇنىي كۈچلەرنى، جۈملىدىن خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنى پائال ھەرىكەتكە كەلتۈرمەكتە [2-بەت]. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، غەرب دۆلەتلىرى خىتاينى دۇنياۋى رىقابەتچى ۋە سىستېمىلىق خەۋپسىزلىك تەھدىتى دەپ تونۇشقا باشلىدى [2-بەت].

خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىلەردە ئۆز ئوبرازىنى قوغداش ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى پەردازلاش ئۈچۈن قۇرۇپ چىققان ئۈچ ئاساسلىق تەشۋىقات بايانى بار [2-بەت]. بىرىنچى بايان بويىچە، خىتاي ئۆزىنى ئورتاق مەنپەئەت يەتكۈزۈش ئۈچۈن ھەمكارلىق ئېلىپ بارىدىغان تىنچلىقپەرۋەر دۆلەت قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنىدۇ [2-بەت]. ئىككىنچى بايان ئارقىلىق، خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە قارشى چىققان غەرب ياكى باشقا دۆلەتلەرنى «تاجاۋۇزچى» ياكى «تەدبىرسىز يامان نىيەتلىك كۈچلەر» دەپ ئەيىبلەيدۇ [2-بەت]. ئۈچىنچىدىن بولسا، تەيۋەننىڭ خىتاي زېمىنىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى تارىخىي باياننى سىستېمىلىق ھالدا خەلقئارا جەمئىيەتكە تېڭىشقا ئۇرۇنىدۇ [2-بەت].

ئالدىنقى ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىكى تىيەنئەنمېن قىرغىنچىلىقى ۋە تىبەت مەسىلىسى تۈپەيلىدىن غەرب دۆلەتلىرىنىڭ جازالىشىغا دۇچ كەلگەن بېيجىڭ ھاكىمىيىتى، ئۇزۇن يىللارغىچە يۇمشاق كۈچ ۋە تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىنى قوللىنىپ كەلگەن بولسا، شى جىنپىڭ دەۋرىدىن باشلاپ تېخىمۇ مەركەزلەشكەن ۋە تاجاۋۇزچىلىق تۈسىنى ئالغان «ئۆتكۈر كۈچ» (Sharp Power) تاكتىكىسىغا يۈزلەندى [3-بەت]. بۇ يۆنىلىشتە، خىتاي ئۆزىنىڭ «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى» ئىدىيەسىنى «بىر بەلباغ، بىر يول» قۇرۇلۇشى ئارقىلىق غەربكە يېقىنلاشتۇرۇشقا ئۇرۇندى، شۇنداقلا ئىقتىسادىي ياردەمنىڭ دائىرىسىنى دۆلەت خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقىغىچە كېڭەيتتى [3-بەت].

غەربنىڭ قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرىگە تاكتىكىلىق بېسىم ئىشلىتىش مەقسىتىدە، خىتاي دۆلەتلىك ئاخبارات ۋاسىتىلىرى غەرب سىياسىي سەھنىسىدىكى تالاش-تارتىشلارنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن سۇيىئىستېمال قىلىدۇ [3-بەت]. مەسىلەن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى تىرامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بىر تەرەپلىمىچىلىكى ۋە گىرېنلاندىيە ئارىلىغا ئائىت باياناتلىرىغا قارىتا، بېيجىڭ ئېھتىياتچانلىق بىلەن «خەلقئارا قانۇن» نامىدا جاۋاب قايتۇرۇپ، ئۆزىنى خەلقئارالىق قائىدىلەرگە سادىق قىلىپ كۆرسەتتى [3-بەت]. ئوخشاشلا، ياپونىيەدە كونسېرۋاتىپ باش ۋەزىر سانائې تاكائىچى ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن كېيىن دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى ئاشۇرۇپ، يادرو كېلىشىمىگە بولغان پوزىتسىيەسىنى يېڭىلىغاندا، بۇ ئەھۋال بېيجىڭ تەرىپىدىن «يېڭى مىلىتارىزم» دەپ ئەيىبلىنىپ، رايونلۇق تەشۋىقاتنىڭ ئاساسلىق نىشانىغا ئايلاندۇرۇلدى [3-بەت].

تەيۋەن مەسىلىسىدە بولسا، خىتاي كومپارتىيەسى بۇنى ئۆزىنىڭ يادرولۇق ئىچكى سىياسىتى دەپ قاراپ، خەلقئارا ئورگانلاردا تەيۋەننى يەكلەش ۋە سىستېمىلىق بېسىم ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ «بىر جۇڭگو پىرىنسىپى»نى تاجاۋۇزكارلىق بىلەن ئىلگىرى سۈرمەكتە [4-بەت]. ئامېرىكىنىڭ بولسا تەيۋەنگە قورال سېتىش كاپالىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «ئالتە كاپالەت» ۋە «بىر خىتاي سىياسىتى» مەۋجۇت بولۇپ، ئىككى تەرەپنىڭ بۇ مەسىلىدىكى پوزىتسىيەسىنىڭ ئوخشىماسلىقى خىتاي ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ ھەربىي-سىياسىي پائالىيەتلىرىنىڭ يادرولۇق تۈرتكىسىگە ئايلانغان [4-بەت].

ئادەم كۈچى ئىستىخباراتى (HUMINT) ئىقتىدارى ۋە سىياسىي سىڭىپ كىرىش مەشغۇلاتلىرى

دوكلاتتا ئانالىز قىلىنغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنىڭ ئادەم كۈچى ئىستىخباراتى (Human Intelligence – HUMINT) ئىقتىدارى بولۇپ، 2000-يىلىدىن بۇيان ئامېرىكىدا 224 تىن ئارتۇق خىتاي جاسۇسلۇق دېلوسى تىزىمغا ئېلىنغان [4-بەت]. بۇ دېلولارنىڭ يېرىمىگە يېقىنى خىتاي ئارمىيەسى ياكى پارتىيە ئەمەلدارلىرى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇلار ئەڭ كۆپ قوللىنىدىغان تاكتىكا ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق غەربتىكى يەرلىك ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى ۋە سىياسەتچىلەرگە يېقىنلىشىپ سىڭىپ كىرىشتىن ئىبارەت [4-بەت]. مەسىلەن، ئاركادىيە شەھىرىنىڭ شەھەر باشلىقى ئېيلىن ۋاڭ (Eileen Wang) نىڭ چەت ئەللەردىكى خىتاي مەھەللىلىرىدە خىتاينىڭ تەشۋىقات بايانلىرىنى تارقىتىش ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى بىلەن مەجبۇرىي ئەمگەكنى ئىنكار قىلىش توغرىسىدا ئۈندىدار (WeChat) ئارقىلىق بۇيرۇق تاپشۇرۇۋالغانلىقى ئاشكارىلىنىپ، فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ بىر تەرەپ قىلىشىغا دۇچ كەلگەن [4-بەت].

بۇ خىل سىڭىپ كىرىش ھەرىكەتلىرى ئەنگلىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ پارلامېنت سىستېمىلىرىدىمۇ ئىنتايىن پائال ئېلىپ بېرىلماقتا [4-بەت]. ياۋروپا پارلامېنتىدا رەسمىي سالاھىيەت بېكىتىش ۋە بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش جەريانىنىڭ مۇكەممەل بولماسلىقى سەۋەبىدىن، ئارقا كۆرۈنۈشى تەكشۈرۈلمىگەن ياردەمچىلەر سىستېمىلىق ھالدا خىتاي ئىستىخباراتى ئۈچۈن ئۇچۇر مەنبەسى ياكى تەسىر كۆرسىتىش قورالى سۈپىتىدە سۇيىئىستېمال قىلىنغان [4-بەت]. بۇ تۈزۈلمىۋى ئاجىزلىقنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالى گېرمانىيەدىكى ئوڭچىل پارتىيەنىڭ ياۋروپا پارلامېنتىدىكى ئەزاسىنىڭ ياردەمچىسى جيەن گو (Jian Guo) نىڭ خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىغا ئۇچۇر يەتكۈزۈش گۇمانى بىلەن قولغا ئېلىنىشىدۇر [5-بەت]. ئوخشاشلا ئەنگلىيە پارلامېنتىدىمۇ، ئىككى خىتاي ۋاسىتىچىسىنىڭ لىنكېدىن (LinkedIn) تورى ئارقىلىق پارلامېنت خىزمەتچىلىرىنى ئالاقىگە تارتىشقا ئۇرۇنۇشى، ئەنگلىيە بىخەتەرلىك ئىدارىسى (MI5) نىڭ جىددىي ئاگاھلاندۇرۇش ئېلان قىلىشىغا سەۋەب بولغان [5-بەت].

دۆلەت ئەمەلدارلىرىدىن باشقا، ئادەتتىكى پۇقرالار ۋە سودىگەرلەرمۇ خىتاي ئىستىخبارات پائالىيەتلىرىدە كۆۋرۈكلۈك رول ئوينايدۇ [5-بەت]. بۇنىڭ ئەڭ ۋەھىمىلىك تەرىپى، چەت ئەللەردىكى خىتاي ۋە شەرقىي تۈركىستانلىق سىياسىي ئۆكتىچىلەرگە، جۈملىدىن شياڭگاڭلىق پائالىيەتچىلەرگە قارىتىلغان دۆلەت ھالقىغان بېسىم ئىشلىتىش ۋە پاراكەندىچىلىك سېلىش مەشغۇلاتلىرىدۇر [5-بەت]. ئەنگلىيەدە ئاشكارىلانغان «چەت ئەلدىكى خىتاي ساقچى پونكىتلىرى» مەسلىھەتچىلىك شىركىتى نىقابى ئاستىدا مۇھاجىرەتتىكى ئۆكتىچىلەرنى نازارەت قىلىش ۋە تەھدىت سېلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن بولسا، يېقىندا ئەنگلىيە كۆچمەنلەر ئىدارىسىنىڭ خادىمى پېتىر ۋاي (Peter Wai) بىلەن شياڭگاڭنىڭ لوندوندىكى ئىقتىساد-سودا ئىشخانىسىنىڭ خادىمى بىل يۈەن (Bill Yuen) نىڭ ئەدلىيە ئورگانلىرى تەرىپىدىن شياڭگاڭلىق مۇساپىرلارنى قوغلاپ تۇتۇش قىلمىشى سەۋەبلىك جازالىنىشى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر [5-بەت].

تېخنىكىلىق ئىستىخبارات، تەشۋىقات سىستېمىلىرى ۋە رەقەملىك بۇزغۇنچىلىق

خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ئىستىخبارات ۋە تەشۋىقات ساھەسىدىكى ئەڭ يېڭى يۈزلىنىشى سۈنئىي ئەقىل(AI) تېخنىكىسىنى تەشۋىقات ۋە ئۇچۇر ئۇرۇشىغا سىڭدۈرۈشتىن ئىبارەت بولۇپ، يېقىندا پاش بولغان «GoLaxy» ناملىق يېرىم دۆلەتلىك يۇقىرى تېخنىكا شىركىتىنىڭ ھۆججەتلىرى بۇ پاكىتنى تولۇق ئېچىپ بەردى [6-بەت]. خىتاي پەنلەر ئاكادېمىيەسى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بۇ شىركەت ئىشلەپچىقارغان «GoPro» ناملىق ئەقلىي ئىقتىدارلىق تەشۋىقات سىستېمىسى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق خەلقئارادىكى سىياسىي كەيپىياتنى نازارەت قىلىپلا قالماي، تەيۋەن، شەرقىي تۈركىستان ۋە شياڭگاڭ قاتارلىق مەسىلىلەردە تور بوشلۇقىدا ئاپتوماتىك ھالدا ساختا سالاھىيەت ۋە كىشىلەرنى ئويدۇرۇپ چىقىپ، نىشانلىق سىياسىي بېسىم ھاسىل قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە [6-بەت].

گەرچە خىتاي سىياسىي جەھەتتە ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى قوللايدىغانلىقىنى جار سېلىپ، ياۋروپا بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئاجىزلىتىشقا ئۇرۇنسىمۇ، ئەمما ياۋروپا تەرەپ خىتاينىڭ بۇ سۇيىقەستلىك تىرىشچانلىقىغا تېخىمۇ ئېھتىياتچانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىشقا باشلىدى [6-بەت]. بولۇپمۇ 2026-يىلدىكى ياۋروپا ئىتتىپاقى يىغىنىدا، خىتاينىڭ ياۋروپا بازىرىغا بېسىم قىلىپ، رىقابەت تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇۋاتقانلىقى بېكىتىلدى [6-بەت]. بىراق، سلوۋاكىيەدىكى روبېرت فىكو (Robert Fico) ھۆكۈمىتىگە ئوخشاش بىر قىسىم دۆلەتلەر يەنىلا خىتاي بىلەن ئېلېكتىرلىق ئاپتوموبىل باتارېيە زاۋۇتلىرى ۋە باشقا سودا ساھەلىرىدە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىستېمىلىق ھەم بىر تۇتاش سىياسىتىگە خىرىس تۇغدۇرۇۋاتىدۇ [6-بەت].

تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، شىۋېتسىيە، شىۋېيتسارىيە ۋە كانادا قاتارلىق غەرب ئەللىرىدە خىتايغا بولغان سەلبىي كۆز قاراش يۇقىرى پەللىگە چىققان بولسىمۇ، ئەمما سېربىيە، گىرېتسىيە ۋە لىتۋا قاتارلىق دۆلەتلەردە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي قىممىتىگە يەنىلا يۇقىرى باھا بېرىلىدىغان زىددىيەتلىك ئەھۋال مەۋجۇت [7-بەت]. بۇ زىددىيەت خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنىڭ غەربنىڭ سىياسەت بېكىتىش مېخانىزمىغا كۈلرەڭ رايون (Grey-zone) تاكتىكىسى بىلەن سىڭىپ كىرىشىگە كۆڭۈلدىكىدەك پۇرسەت يارىتىپ بېرىۋاتىدۇ [8-بەت]. مەسىلەن، 2021-يىلدىكى كانادا پارلامېنت سايلىمىدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئېتىراپ قىلىش تەكلىپىنى سۇنغان كونسېرۋاتىپلار پارتىيەسىنىڭ رەھبىرى ئېرىن ئوتول (Erin O’Toole) غا قارشى خىتاي تور تاراتقۇلىرىدا كەڭ كۆلەملىك ساختا ئۇچۇر ھۇجۇمى ئۇيۇشتۇرۇلۇپ، سايلام نەتىجىسىگە دەخلى يەتكۈزۈلگەنلىكى كېيىنچە تولۇق دەلىللەندى [8-بەت].

ھەربىي جاسۇسلۇق ۋە ئاۋىئ‍اتسىيە تېخنىكىسىنى ئوغرىلاش مەشغۇلاتلىرى

دوكلاتتا بىرىنچى قول دەلىللەر بىلەن يورۇتۇلغان ئەڭ خەتەرلىك ساھە خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنىڭ غەربنىڭ ھەربىي ساھەسىگە سىڭىپ كىرىپ، يۇقىرى تېخنىكىلارنى قولغا كەلتۈرۈش مەشغۇلاتلىرىدۇر [11-15 بېتىدىكى خىزمەت جەدۋىلى]. 2016-يىلىدىن باشلاپ پائالىيەت قىلىۋاتقان «سۇ مۈشۈك ئېيىقى» (Aquatic Panda – ئىلغار ئىزچىل تەھدىت گۇرۇپپىسى APT41 قارمىقىدىكى) غا ئوخشاش گۇرۇھلار سىستېمىلىق تور جاسۇسلۇق مەشغۇلاتلىرىنى ئېلىپ بارغان بولسا، تېخىمۇ خەتەرلىك بولغىنى شۇلتىز (Schultz) دېلوسىدۇر [12-بەت]. ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ سابىق ئاخبارات ئانالىزچىسى كوربېين شۇلتىز (Korbein Schultz) ئاران 42 مىڭ دوللارلىق مەنپەئەت ئۈچۈن، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ شەرقىي ياۋروپادىكى پائالىيەت پىلانلىرى، ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن ئېلىنغان خۇلاسىلەر، شۇنداقلا F-22A كۈرەشچى ئايروپىلانى، رادار سىستېمىلىرى ۋە قىتئەلەر ئارا باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا تېخنىكىلىرىغا ئائىت 92 پارچە ئالىي مەخپىيەتلىك دەرىجىسىدىكى ھۆججەتنى خىتاي تەرەپكە سېتىۋەتكەن [12-بەت].

بۇنىڭدىن باشقا، «تۇز تەيفۇنى» (Salt Typhoon) تور جاسۇسلىرى ئامېرىكىنىڭ تور بېكەتلىرى ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئەسلىھەلىرىنىڭ سەپلىمە ھۆججەتلىرىنى ئوغرىلىغان بولۇپ، 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ «AT&T» ۋە «Verizon» غا ئوخشاش ئامېرىكا تېلېگراف ماگناتلىرىنىڭ سىستېمىسىغا سىڭىپ كىرىپ، دۆلەتنىڭ تېلېفون نازارەتچىلىك سىستېمىسىنى كۆزىتىشكە جۈرئەت قىلغان [13-بەت]. بۇ ھۇجۇم جەريانىدا ھەتتا دونالد تىرامپ (Donald Trump) ۋە جېي دى ۋانس (J.D. Vance) قاتارلىق رەھبەرلەرنىڭ ئالاقىلىشىش خاتىرىلىرىمۇ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان [13-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىللە، گېرمانىيەدە سابىق ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە ھۆججەتلىرىنى ساتماقچى بولغان مارتېن دى (Martin D.) ۋە گىرېتسىيە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ مەخپىيەتلىكىگە ئېرىشەلەيدىغان پولكوۋنىكى كرىستوس فلېسساس (Christos Flessas) قاتارلىقلارنىڭ خىتاي ئۈچۈن جاسۇسلۇق قىلىش قىلمىشى بىلەن قولغا ئېلىنىشى، خىتاي ئىستىخبارات پائالىيەتلىرىنىڭ نەقەدەر كەڭ كۆلەملىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [13، 15-بەتلەر].

خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنىڭ ئاساسلىق تور ھۇجۇمى بازىلىرى بولغان APT41 ۋە APT31 گە ئوخشاش گۇرۇپپىلار خۇسۇسىي شىركەتلەر بىلەن ھۆددىگەرلىك توختامى تۈزۈش ئارقىلىق ئىشلەيدىغان بولۇپ، بۇ خىل قۇرۇلما خىتاي دۆلىتىگە ئۆزىنى رەت قىلىش (Plausible Deniability) پۇرسىتى بېرىدۇ [16-بەت]. بۇ يالغانچىلىق تاكتىكىسى رۇسىيە قوراللىق كۈچلىرى باش ئىستىخبارات ئىدارىسى (GRU) نىڭ 2022-يىلىدىن كېيىن قوللانغان سىستېمىلىق قۇرۇلمىسىغا ئىنتايىن ئوخشايدۇ [16-بەت]. خىتاينىڭ غەربنىڭ ھەربىي تېخنىكىسىنى، بولۇپمۇ دېڭىز ئارمىيەسى تېخنىكىلىرىنى سىستېمىلىق ھالدا ئوغرىلىشى ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ تىنچ ئوكياندىكى كۆك سۇ ئارمىيەسىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان [16-بەت].

ئىستراتېگىيەلىك تەمىنلەش زەنجىرىدىكى بېقىندىلىق ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ گېئوپولىتىكىسى

مەزكۇر دوكلاتتىكى ئەڭ ئەمەلىي ئانالىزلارنىڭ بىرى شۇكى، خىتاينىڭ ئاۋىئ‍اتسىيە تېخنىكىسىدىكى ئەڭ چوڭ «مۇۋەپپەقىيىتى» دەپ تەرىپلىنىۋاتقان J-35A تىپلىق بەشىنچى ئەۋلاد كۈرەشچى ئايروپىلانى ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىدىكى بوئېن (Boeing) شىركىتىنىڭ تورىدىن ئوغرىلانغان F-35 تىپلىق كۈرەشچى ئايروپىلاننىڭ لايىھە ئەۋرىشكىسى ئاساسىدا ۋۇجۇدقا كەلگەن [17، 19-بەتلەر]. خىتاينىڭ «فۇجيەن» (Fujian) ناملىق يېڭى ئاۋىئ‍اماتكىسىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان بۇ J-35A كۈرەشچى ئايروپىلانلىرى تەيۋەن بوغۇزىدىكى تۇيۇقسىز ۋەقەلەردە ئامېرىكا ۋە ياپونىيەنىڭ قۇتقۇزۇش لىنىيەسىنى كېسىپ تاشلاش ۋە خىتاينىڭ «كىرىشنى چەكلەش ۋە رايوننى قامال قىلىش» (Anti-Access/Area Denial – A2/AD) مۇداپىئە سىستېمىسىنى 1000 كىلومېتىردىن ئارتۇق كېڭەيتىپ، گۇئام، ئوكىناۋا ۋە فىلىپپىندىكى ئامېرىكا ئارمىيەسى ئەسلىھەلىرىگە بىۋاسىتە تەھدىت سېلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە قىلىنغان [19، 20-بەتلەر].

ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق نۇقتىدىن ئېيتقاندا، غەربنىڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (Semiconductor) ئېكسپورتىنى چەكلەش سىياسىتىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي شىركەتلىرى سىستېمىلىق ۋە يوشۇرۇن ئوغرىلىق يولىغا ماڭدى [21-بەت]. مەسىلەن، خىتاينىڭ چاڭشىن ساقلىغۇچ تېخنىكىسى شىركىتى (CXMT) جەنۇبىي كورېيە سامسۇڭ (Samsung) شىركىتىنىڭ 10 نانومېتىرلىق DRAM سىستېمىسىنىڭ كۆپەيتىلگەن نۇسخىسىنى ئوغرىلاپ، سامسۇڭغا 3 مىليارد 600 مىليون دوللار زىيان سالدى ھەمدە ئۆزلىرىنىڭ يېڭى يۇقىرى سۈرئەتلىك ئەستە تۇتۇش سىستېمىلىرىنى (HBM) تەرەققىي قىلدۇردى [21-بەت]. ئوخشاشلا، خىتاي شىركەتلىرى ئامېرىكىنىڭ «Nvidia» سىن كارتىلىرىنى ئېكسپورت قىلىش چەكلىمىسىنى بۇزۇپ تاشلاش ئۈچۈن، سىنگاپور تورى ئارقىلىق 2 مىليارد 500 مىليون دوللارلىق «Dell» ۋە «Supermicro» مۇلازىمىتېر سىستېمىلىرىنى ئوغرىلىقچە سېتىۋالغان ياكى بولمىسا «Amazon (AWS)» ۋە «Oracle» بۇلۇت ھېسابلاش سىستېمىلىرىدىكى بوشلۇقلاردىن پايدىلىنىپ، چەكلەنگەن ئۆزەكلەرنى ئۆز دۆلىتىدە تۇرۇپ قوللانغان [22-بەت]. بۇ خىل قىلمىشلارنىڭ نەتىجىسىدە، خىتاينىڭ ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىشتىكى ئۆزىنى تەمىنلەش نىسبىتى 2024-يىلىدىكى %33 تىن 2025-يىلىغا كەلگەندە %50 كە ئۆرلەپ كەتكەن [22-بەت].

دورىگەرلىك تەمىنلەش زەنجىرىدىكى بېقىندىلىق ۋە تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى

يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنىكىسىدا خەلقئارا جەمئىيەت تەيۋەنگە بېقىنىپ قالغان بولسا، دورا سانائىتى ۋە ھالقىلىق دورا خام ئەشياسى (Critical Pharmaceutical Ingredients – CPI) ساھەسىدە ياۋروپا ۋە ئامېرىكا خىتايغا ئېغىر دەرىجىدە بېقىنىپ قالغان [23-بەت]. ئامېرىكا ئىمپورت قىلىدىغان دورا خام ئەشياسىنىڭ تۆتتىن ئۈچ قىسمى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئادەتتىكى تىزىملىكتىكى دورىلىرىنىڭ %80 تىن كۆپرەكى خىتايدىن كېلىدۇ [23-بەت]. خىتاينىڭ «جۇڭگودا ياسالغان 2025» پىلانىدىكى دورا سانائىتى ئىستراتېگىيەسى دەل مۇشۇ خىل خەلقئارالىق دورا بېقىندىلىقىنى گېئوپولىتىكىلىق قورالغا ئايلاندۇرۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە قىلغان بولۇپ، ياۋروپانىڭ نۆۋەتتىكى «ھالقىلىق دورىلار قانۇنى» (Critical Medicines Act) ئەمەلىيەتتە غەربنىڭ مۇشۇ ساھەدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇش تىرىشچانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [23-بەت].

بۇ زەنجىرسىمان گېئوپولىتىكىلىق كرىزىسلارنىڭ ئومۇمىي تەننەرخىنى ئانالىز قىلغاندا، ئەگەر تەيۋەن بوغۇزىدا بىرەر ئۇرۇش پارتلىسا، ئۇنىڭ دۇنيا ئىقتىسادىغا سالىدىغان زىيىنى 10 تىرىليون دوللار (يەنى دۇنيا يىللىق ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىنىڭ %10) ئەتراپىدا بولىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە [18-بەت]. بۇ ۋەيران قىلغۇچ زىيان ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، يەرشارى خاراكتېرلىك يۇقۇم دەۋرى ۋە 2008-يىلىدىكى دۇنيا پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسىنىڭ ئومۇمىي زىيىنىدىنمۇ ئېشىپ كېتىدۇ [18-بەت]. شۇڭا، غەرب تەرەپ، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئەللىرى ئاللىقاچان بۇنىڭغا قارشى ھالقىلىق تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرىنى قوللىنىشقا باشلىدى [24-بەت].

ئامېرىكىنىڭ 2025-يىلى يولغا قويغان «چەت ئەلگە مەبلەغ سېلىش بىخەتەرلىك پىلانى» (Outbound Investment Security Programme) ۋە ياۋروپانىڭ 800 مىليارد ياۋرو خامچوت ئاجرىتىلغان «ياۋروپا مۇداپىئە تەييارلىقى 2030» (European Defence Readiness 2030) لايىھەسى، غەربنىڭ بۇ ساھەدىكى ئاكتىپ تىرىشچانلىقلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [24-بەت]. ئەمما، ئەڭ ئۈنۈملۈك تاكتىكا سۈپىتىدە، ئەنگلىيە ئارمىيەسىنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا گېرمانىيە جاسۇسلىرىغا ساختا ئۇچۇرلارنى يەتكۈزۈش ئارقىلىق غەلىبە قىلغان «قوش كىرېست» (Double Cross) سىستېمىسىنى نۆۋەتتىكى خىتاي تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇشقا ئىشلىتىش، يەنى خىتاينىڭ تور ۋە ئادەم كۈچى جاسۇسلىرىنى بايقالغان ھامان دەرھال قولغا ئالماي، ئۇلار ئارقىلىق خىتاي تەرەپكە سىستېمىلىق ھالدا يالغان ھەربىي-تېخنىكا مەلۇماتلىرىنى يەتكۈزۈش تەكلىپى ئوتتۇرىغا قويۇلغان [24، 25-بەتلەر]. شۇنداقلا، ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئىستىخبارات ئورگانلىرى ئوتتۇرىسىدا سىستېمىلىق ئىتتىپاقلىق ئورنىتىش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقى دەرىجىلىك يېڭى «قارشى تەھدىت تورى» (Counter-Threat Network) نى قۇرۇپ چىقىشمۇ كۈچلۈك تەۋسىيە قىلىنغان [25-بەت].

مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئاكادېمىك قىممىتى ۋە ئارتۇقچىلىقلىرىغا باھا

مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتى تور خەۋپسىزلىكى، ھەربىي تاكتىكا ۋە گېئوپولىتىكا قاتارلىق ساھەلەرنى ئورگانىك ھالدا بىر يەرگە جەم قىلغان، ئىلمىي ۋە كەسپىي بولغان تەتقىقات ئەسىرىدۇر. دوكلاتنىڭ بىرىنچى چوڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ قۇرۇق سىياسىي شوئارلاردىن يىراق تۇرۇپ، يېقىنقى بەش يىل ئىچىدە يۈز بەرگەن ئامېرىكا، ئەنگلىيە، كانادا ۋە ياۋروپادىكى رېئال جاسۇسلۇق شۇنداقلا تور ھۇجۇمى دېلولىرىنى بىر-بىرلەپ تولۇق تىزىپ چىققان. بۇنداق ئۇچۇرلارنىڭ دەلىللىنىش دەرىجىسى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، ھەر بىر دېلونىڭ ئىجرا قىلىنىش شەكلى سىستېمىلىق تۈرگە ئايرىلغان.

ئىككىنچىدىن، دوكلات پەقەت يۈز بەرگەن تەھدىتلەرنى تەسۋىرلەش بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى غەرب سىستېمىسىدىكى نېگىزلىك بوشلۇقلارنى (مەسىلەن، ياۋروپا پارلامېنتى ياردەمچىلىرىنىڭ تەكشۈرۈلمەسلىكى ياكى ياۋروپانىڭ دورا جەھەتتىكى بېقىندىلىقى دېگەندەك) دادىللىق بىلەن ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنداقلا تارىخىي جاسۇسلۇق تاكتىكىلىرى بىلەن نۆۋەتتىكى رېئال ۋەزىيەتنى سېلىشتۇرۇپ، ئەمەلىي يۈزلىنىش بويىچە بىر تەرەپ قىلىش چارىلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىشى ماقالىنىڭ ئىلمىي قىممىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرغان.

يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا، بۇ ئەسەر دۇنياۋى ئىستىخبارات تەتقىقاتى ساھەسىدىكى نادىر مەنبەلەرنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، تەتقىقاتچىلارنىڭ خىتاينىڭ خەلقئارادىكى يوشۇرۇن يېمىرىش ھەرىكەتلىرىنى توغرا تونۇپ يېتىشىدە كەم بولسا بولمايدىغان بىر قىممەتلىك يېتەكچى قوللانمىدۇر.

مەنبە:

Clark, E., Pitassi, N., & Jiang, S. (2026). Threat Actor Profile: Chinese Ministry of State Security (MSS). Bloomsbury Intelligence and Security Institute (BISI).

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.