ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت كابىنېتى ئاخبارات ئىشخانىسى 2026-يىلى 11-ئىيۇن كۈنى «دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق ھەرىكەت پىلانى (2026–2030-يىللىرى)» نى رەسمىي ئېلان قىلدى[1]. بۇ ھۆججەت خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كەلگۈسى بەش يىل ئىچىدە كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدە قانداق تەدبىرلەرنى ئالىدىغانلىقىنى ۋە قايسى نىشانلارغا يېتىدىغانلىقىنى بەلگىلەپ بەرگەن ئاساسلىق سىياسىي پىروگراممىسى ھېسابلىنىدۇ[1]. پىلاندا ئىقتىسادىي تەرەققىيات، پۇقرالارنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ھوقۇقلىرىنى قوغداش، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى كۈچەيتىش ۋە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسىغا ئاكتىپ قاتنىشىش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان پارلاق ۋەدىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان[1].
گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ ھۆججەتنى ئۆزىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىكى غايەت زور تەرەققىياتىنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە دۇنياغا تەشۋىق قىلىۋاتقان بولسىمۇ، خەلقئارالىق مۇستەقىل تەتقىقاتچىلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ئۈچۈن بۇ پەقەتلا بىر سىياسىي نىقاپتىنلا ئىبارەتتۇر[2, 3]. بېيجىڭ دائىرىلىرى «تەرەققىيات ئارقىلىق كىشىلىك ھوقۇقنى ئىلگىرى سۈرۈش» دېگەن ساختا شوئار ئاستىدا ئۆز جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلگەن بولۇپ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان رېئاللىق بۇ يالغانچىلىقنى كۈچلۈك رەۋىشتە ئېچىپ تاشلايدۇ[4, 5].
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى 2022-يىلى ئاۋغۇستتا ئېلان قىلغان شەرقىي تۈركىستانغا ئائىت مەخسۇس باھالاش دوكلاتىدا، خىتاينىڭ رايوندىكى ۋەھشىي قىلمىشلىرىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» تەشكىل قىلىش ئېھتىماللىقىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى ئىكەنلىكى كۆرسىتىلگەن[4, 5]. بۇ دوكلات، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاتالمىش «تېررورلۇققا ۋە ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش» ھەرىكىتى نامى ئاستىدا ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرگە سىستېمىلىق زۇلۇم قىلىۋاتقانلىقىنى خەلقئارا سەۋىيەدە مۇئەييەنلەشتۈردى[4].
لېكىن، يېڭىدىن ئېلان قىلىنغان 2026–2030-يىللىق ھەرىكەت پىلانىدا خىتاي دۆلىتى بۇ خەلقئارالىق تەنقىدلەرنى قىلچىمۇ تىلغا ئالمىغان، ئەكسىچە، شەرقىي تۈركىستاندا قىرغىنچىلىق ئەۋجىگە چىقىۋاتقان بىر پەيتتە، ئۆزىنى «دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق ئىدارە قىلىش ئىشلىرىنىڭ ئىلگىرى سۈرگۈچىسى» قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنغان[1]. خەلقئارا كېچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ 2025-يىللىق باياناتىدا كۆرسىتىلگەندەك، ب د ت دوكلاتى چىقىپ ئۈچ يىل ئۆتكەن بولسىمۇ، خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسىتىدە ھېچقانداق ئىجابىي ئۆزگىرىش بولمىدى، خەلقئارا جەمئىيەتمۇ خىتاينى جاۋابكارلىققا تارتىشتىن ئاجىز كەلدى[2].
خىتاي ئېلان قىلغان ‹دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق ھەرىكەت پىلانى›، بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇقنى ئومۇمىيۈزلۈك قىممەت قاراش سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ سىياسىي مەنپەئەتى ۋە نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىگە بويسۇنىدىغان بىر قورال سۈپىتىدە كۆرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. خەلقئارالىق ئومۇمىي كىشىلىك ھوقۇق پرىنسىپلىرى، پۇقرالار ۋە سىياسىي ھوقۇقلارنىڭ پارچىلانماسلىقىنى ئاساس قىلىپ، شەخسنى دۆلەتنىڭ بېسىمىدىن قوغداشنى يادرو قىلىدۇ. خىتاي بولسا ‹ياشاش ۋە تەرەققىيات ھوقۇقى› نى ئەڭ ئاساسلىق كىشىلىك ھوقۇق دەپ جاكارلاش ئارقىلىق، شەخسىي ئەركىنلىكلەرنى ئىقتىسادىي نىشانلارغا قۇربان قىلىدىغان مۇستەبىت ئەندىزىنى مەجبۇرىي تېڭىۋاتىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) دىكى ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە قاراتقان ھەقلىق تەنقىدلىرىنى ‹كىشىلىك ھوقۇقنى سىياسىيلاشتۇرۇش› ۋە ‹قوش ئۆلچەم› دېگەن نىقاپلار بىلەن رەت قىلماقتا. شۇنداقلا، رايوندىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسەتلىرىنى ‹تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش› ۋە ‹نامراتلىقنى تۈگىتىش› دېگەندەك ئاتالغۇلار بىلەن پەردازلاپ، خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىنى پۈتۈنلەي ئۆزىنىڭ سىياسىي ئىدېئولوگىيەسىگە ماسلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا.
بۇ ماقالىدە، خىتاينىڭ مەزكۇر يېڭى «دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق ھەرىكەت پىلانى» نىڭ ئىچكى قىسىملىرىدىكى ماددىلار بىلەن شەرقىي تۈركىستاندىكى رېئال كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى بىر-بىرلەپ سېلىشتۇرۇلىدۇ. شۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ خەلقئارا قانۇنلارنى ۋە ئىنسانىي ئەخلاقنى تۈپتىن دەپسەندە قىلىپ، پۈتۈن بىر مىللەتكە يۈرگۈزۈۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە، جازا لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە نوپۇس قىرغىنچىلىقىنىڭ ماھىيىتى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
بىرىنچى قىسىم: ئىقتىسادىي ھوقۇقلار ۋە «نامراتلىقنى تۈگىتىش» نىقابىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك جىنايىتى
ھەرىكەت پىلانىنىڭ ئىقتىسادىي ھوقۇقلارنى قوغداش قىسمىدا «مۇۋاپىق تۇرمۇش سەۋىيەسى ھوقۇقى» ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىپ، نامراتلىقنى تۈگىتىش ۋە يېزا-كەنتلەرنى گۈللەندۈرۈشنى داۋاملىق ئىلگىرى سۈرىدىغانلىقى تەكىتلەنگەن[1]. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ ئارقىلىق خەلقنىڭ ياشاش شارائىتىنى ياخشىلىغانلىقىنى دەۋا قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا، شەرقىي تۈركىستاندا خىتاي ھۆكۈمىتى يولغا قويۇۋاتقان ئاتالمىش «نامراتلىقنى تۈگىتىش» ۋە «ئەمگەك كۈچىنى يۆتكەش» پىروگراممىلىرى ئىنتايىن قەبىھ بىر مەقسەتكە مۇلازىمەت قىلماقتا. بۇ، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى ئۆز يۇرتىدىن ۋە ئائىلىسىدىن ئايرىپ، خىتاي ئۆلكىلىرىگە ياكى يېپىق زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي يۆتكەشنى مەقسەت قىلغان دۆلەت پىلانىدۇر[3, 6].
ھەرىكەت پىلانىدا پۇقرالارنىڭ «ئىشلەش ھوقۇقى» نى قوغداش، قەرەللىك ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش، ۋە كەسپىي ماھارەت تەربىيەسى تۈزۈمىنى تاكامۇللاشتۇرۇش ھەققىدە ۋەدىلەر بېرىلگەن[1]. ھالبۇكى، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ (HRW) ئىزچىل ئېلان قىلغان يىللىق دوكلاتلىرىدا ئىسپاتلىنىشىچە، شەرقىي تۈركىستاندا مىليونلىغان كىشىلەر بۇ ئاتالمىش «كەسپىي ماھارەت تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دە جازالىنىپ، ئارقىدىنلا مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنماقتا[3, 6, 7]. بۇ جايلار ئەمەلىيەتتە ئادەتتىكى مەكتەپ ئەمەس، بەلكى يۇقىرى دەرىجىلىك بىخەتەرلىك سىستېمىسى بىلەن قورشالغان يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدۇر[4, 5].
پىلاندا خىتاي دۆلىتى «ئەمگەكچىلەرنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتىنى قوغداش»، ئىش ھەققىنى ۋاقتىدا بېرىش ۋە خىزمەتتە جىنسىي ھەم باشقا كەمسىتىش تۈرلىرىنى تۈگىتىشنى تەكىتلەيدۇ[1]. لېكىن شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ئەمگەكچىلىرى ئۈچۈن بۇ خىل قانۇنىي قوغداش مۇتلەق مەۋجۇت ئەمەس. ئۇلار پاختا ئېتىزلىرى، توقۇمىچىلىق زاۋۇتلىرى، ۋە كۆپ كىرىستاللىق كىرېمنىي (polysilicon) يەنى قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىسى ئىشلەپچىقىرىش ئورۇنلىرىدا ئىنتايىن تۆۋەن ھەق بەدىلىگە، قوراللىق ساقچىلارنىڭ بىۋاسىتە نازارىتى ئاستىدا ئىشلەشكە مەجبۇر قىلىنماقتا[3, 6].
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ دوكلاتلىرى شۇنى ئاشكارىلىدىكى، دۇنياۋى ئاپتوموبىل ماركىلىرىمۇ ئۆزىنىڭ ئاليۇمىن تەمىنلەش زەنجىرىدە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە چېتىلىپ قېلىش خەۋپىگە يۈزلەنمەكتە[6]. مەجبۇرىي ئەمگەك ئېلېكتىرون مەھسۇلاتلىرى، كىيىم-كېچەك، دېڭىز مەھسۇلاتلىرى ۋە ھالقىلىق مىنېرال ماددىلار ساھەسىگە چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەن بولۇپ، خىتاينىڭ خەلقئارالىق سودا بازىرىدىكى ئاساسىي كۈچىگە ئايلانغان[3, 6]. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نى ئىجرا قىلىشى ئارقىلىقلا، 2024-يىلى نەچچە يۈز مىليون دوللارلىق مەھسۇلاتلارنىڭ چېگرادىن كىرىشى توسۇپ قىلىنغان[6].
خىتاينىڭ ھەرىكەت پىلانىدا مۈلۈك ھوقۇقى توغرىسىدا توختىلىپ، دېھقانلارنىڭ يەر-مۈلۈكلىرىنىڭ قانۇنسىز تارتىۋېلىنماسلىقىنى، تارتىۋېلىنغان تەقدىردە تولۇق تۆلەم بېرىلىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[1]. ئەمما، شەرقىي تۈركىستاندا «تەڭ تەرەققىي قىلىش» ياكى «يېزا-كەنتلەرنى گۈللەندۈرۈش» دېگەن سىياسەتلەر ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى مەھەللىلىرىنى چېقىش ۋە ئۇلارنىڭ زېمىنلىرىنى مۇسادىرە قىلىپ، خىتاي كۆچمەنلىرىگە بۆلۈپ بېرىش ۋاسىتىسى بولۇپ قالدى. يۈزمىڭلىغان ئۇيغۇرلار لاگېرغا سولانغاندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ مۈلۈكلىرى دۆلەت تەرىپىدىن ئاساسسىز توڭلىتىلدى ياكى تارتىۋېلىندى.
شۇڭلاشقا، خىتاي دۆلىتىنىڭ ئىقتىسادىي ھوقۇق كاپالىتى دەۋالىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى سىستېمىلىق ئېكولوگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي تالان-تاراجلار ئالدىدا پۈتۈنلەي ئىپلاس بىر كۆز بويامچىلىققا ئايلىنىدۇ. نامراتلىقنى تۈگىتىش ئەمەلىيەتتە بىر مىللەتنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى تۈگىتىشتۇر. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئەندىزىسى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن زامانىۋى قۇللۇق تۈزۈمىنىڭ يېڭىچە شەكلىنى يارىتىپ بەردى.
ئىككىنچى قىسىم: ساغلاملىق، ئاياللار ھوقۇقى ۋە سىستېمىلىق نوپۇس قىرغىنچىلىقى
كىشىلىك ھوقۇق ھەرىكەت پىلانىنىڭ «ساغلاملىق ھوقۇقى» ۋە «ئاياللار ھوقۇقى» غا ئائىت قىسىملىرىدا، كىشىلەرنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمۈر كۆرۈش نىسبىتىنى 80 ياشقا چىقىرىش، ئانا-بالىلارنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداش ۋە ئۆلۈم نىسبىتىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىش قاتارلىق گۈزەل نىشانلار بېكىتىلگەن[1]. خىتاي يەنە ئاياللارنى جىسمانىي ۋە روھىي زوراۋانلىقتىن قوغداش ھەققىدە كۆپلىگەن سىياسەتلەرنى جاكارلىغان[1]. ئەمما، بۇ ئاتالمىش كاپالەتلەر شەرقىي تۈركىستاندا مىللەتنىڭ كەلگۈسىنى ۋەيران قىلىدىغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ قورالى بولۇپ ئىشلىتىلمەكتە[4, 5].
ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتىنىڭ دوكلاتىدا ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلغاندەك، شەرقىي تۈركىستاندا يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تۇغۇلۇش نىسبىتى غايەت زور دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن[4]. 2015-يىلىدىن 2018-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئۇيغۇرلار زىچ ئولتۇراقلاشقان خوتەن ۋە قەشقەر قاتارلىق رايونلاردا تۇغۇلۇش نىسبىتى %60 تىن كۆپرەك تۆۋەنلىگەن[4]. تېخىمۇ ۋەھىمىلىك بولغىنى، پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان مىقياسىدا تۇغۇلۇش نىسبىتى 2019-يىلىلا يەنە %24 تۆۋەنلىگەن بولۇپ، بۇ دۆلەت مىقياسىدىكى %4.2 لىك تۆۋەنلەش نىسبىتى بىلەن سېلىشتۇرغاندا پەۋقۇلئاددە چوڭ پەرقتۇر[4].
بۇ نوپۇس كىرىزىسى تەبىئىي كېلىپ چىققان ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش سىياسەتلىرىنىڭ بىۋاسىتە نەتىجىسىدۇر[4]. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئاياللىرىغا مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش ھالقىسى ئورنىتىش ۋە مەجبۇرىي بالا چۈشۈرۈش ئوپېراتسىيەلىرىنى رەھىمسىزلەرچە ئىجرا قىلماقتا[4, 5]. بۇنىڭدىن سىرت، لاگېرلاردىكى ئۇيغۇر ئاياللىرى سىستېمىلىق جىنسىي تاجاۋۇزچىلىقلارغا دۇچار قىلىنغان بولۇپ، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ گۇۋاھلىق سۆزلىرىنى «تولۇق ئىشەنچلىك» دەپ مۇئەييەنلەشتۈردى[4, 5].
خىتاي دۆلىتىنىڭ ھەرىكەت پىلانىدا ئاياللارنى خىزمەت ئورنىدا، ئائىلىدە ۋە جەمئىيەتتە قوغدايدىغانلىقى تەكىتلەنگەن بىلەن[1]، شەرقىي تۈركىستانلىق ئاياللار ئۈچۈن دۆلەت ئۆزى بىر زوراۋانغا ئايلانغان. ئانا ۋە بالىنىڭ ساغلاملىقىنى قوغدايمىز دېگەن ھۆكۈمەت، يۈزمىڭلىغان بالىلارنى ئاتا-ئانىسىدىن مەجبۇرىي ئايرىپ، دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى يېتىمخانىلار ۋە ياتاقلىق مەكتەپلەرگە سولاپ، ئۇلارنى ئۆز ئائىلىسىنىڭ مېھرىدىن ۋە مىللىي كىملىكىدىن تامامەن مەھرۇم قىلدى[3, 4]. بۇ ئىنسان قېلىپىدىن چىققان قىلمىشلار ئاتالمىش ھەرىكەت پىلانىنىڭ بىر ساختا نىقاب ئىكەنلىكىنى تامامەن ئاشكارىلايدۇ.
بۇ تۈزۈملەشكەن قىلمىشلار ب د ت نىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەھدىنامىسىدىكى «بىر مىللەتنىڭ ئىچىدىكى تۇغۇلۇشنى چەكلەش مەقسىتىدە قەستەن تەدبىر قوللىنىش» ۋە «بالىلارنى مەجبۇرىي يۆتكەش» ماددىلىرىغا تولۇق چۈشىدۇ[4]. خىتاينىڭ ئاتالمىش ئاياللار ۋە ساغلاملىق ھوقۇقى بايانلىرى شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قارىتىلغان قىرغىنچىلىقنى كۆزدىن كەچۈرگەندە، پەقەتلا قەغەز يۈزىدىكى سۆزلەردىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئۈچىنچى قىسىم: مائارىپ، مەدەنىيەت ۋە مىللىي ئاسسىمىلياتسىيە زەربىسى
پىلاننىڭ مائارىپ ۋە مەدەنىيەتكە ئائىت بۆلەكلىرىدە، خىتاي ئۆزىنى «مىللەتلەر باراۋەرلىكى» نى قوغدىغۇچى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆز تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش، راۋاجلاندۇرۇش ھوقۇقىنى ھۆرمەتلەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ[1]. پىلاندا يەنە دۆلەتلىك مائارىپ سىستېمىسىدا ئادىللىقنى ئىلگىرى سۈرىدىغانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ[1]. لېكىن شەرقىي تۈركىستاندىكى مائارىپ ۋە مەدەنىيەت سىياسىتى بىر مىللەتكە بىلىم بېرىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى خىتايلاشتۇرۇش ۋە مىللىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئۈچۈن خىزمەت قىلماقتا[3, 6].
خىتاي دۆلىتى «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭىنى مۇستەھكەملەش» ناملىق سىياسىي لىنىيەنى ئاساس قىلىپ، بارلىق مەكتەپلەردە ئۇيغۇر تىلىدا ئوقۇتۇشنى رەسمىي چەكلىدى. بالىلار كىچىكىدىن باشلاپلا ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلەشتىن مەھرۇم قىلىنىپ، سىستېمىلىق مېڭە يۇيۇش تەربىيەسىگە تېڭىلىدۇ. مىللىي تىل-يېزىق ھوقۇقى پۈتۈنلەي دەپسەندە قىلىنىپ، ھۆكۈمەت ئورگانلىرى، ئىجتىمائىي سورۇنلار، ھەتتا بازارلاردىكى ۋىۋىسكىلاردىن تارتىپ ئۇيغۇر يېزىقى سۈپۈرۈپ تاشلاندى.
دىنىي ئېتىقاد ساھەسىدىمۇ ھەرىكەت پىلانى «دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش» نى ۋەدە قىلىدۇ[1]. ئەمما، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا «ئىسلام دىنىنى خىتايلاشتۇرۇش» شوئارى ئاستىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە باستۇرۇش ئېلىپ بارماقتا[6]. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ (HRW) خاتىرىسىگە ئاساسلانغاندا، رايوندىكى دىنىي پائالىيەتلەر ئاشكارا ھالدا تېررورلۇققا ۋە ئەسەبىيلىككە باغلىنىپ جىنايەت ھېسابلىنىدۇ[3, 6]. 2017-يىلىدىن باشلاپ نەچچە ئون مىڭلىغان مەسچىتلەر ۋە تارىخىي مازارلار چېقىپ تاشلاندى ياكى ئەسلى قىياپىتى ئۆزگەرتىلدى.
ئۇيغۇر زىيالىيلىرى، دىنىي ئۆلىمالار ۋە مەدەنىيەت سەركىلىرى بۇ ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق نىشانى بولدى[3, 6]. دۇنياۋى شۆھرەتكە ئىگە ئۇيغۇر فولكلورشۇناسى، مۇتەپەككۇر دوكتور راھىلە داۋۇت دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك ساختىپەز جىنايەتلەر بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى[6]. داڭلىق ئۇيغۇر ئالىمى، ئىقتىسادشۇناس ئىلھام توختى بولسا «بۆلگۈنچىلىك» بىلەن ئەيىبلىنىپ مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا تاشلانغىلى ئون يىلدىن ئاشتى[6]. خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مەدەنىيەت ۋە مائارىپ سىستېمىسىنى تامامەن پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ، ئۇيغۇر كىملىكىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بارلىق سەرخىللارنى تۈرمىگە تاشلىدى[6].
خىتاينىڭ ھەرىكەت پىلانىدا مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى قوغداش ۋە مەدەنىيەت ئىشلىرىنى روناق تاپقۇزۇش توغرىسىدىكى بايانلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى رېئاللىقنىڭ تەتۈرىدۇر[1]. ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى مەدەنىيەت ئىزلىرى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىنىپ، دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى ساختا بىر ساياھەت نۇقتىسى قىلىپ كۆرسىتىلمەكتە[3]. خىتاينىڭ بۇ يەردە كۆرسىتىۋاتقىنى قوغدالغان بىر مەدەنىيەت ئەمەس، بەلكى قەپەسكە قاپلانغان ۋە سىياسىي تەشۋىقات قورالىغا ئايلاندۇرۇرۇلغان بىر ئۆلۈك گەۋدىدىن ئىبارەتتۇر.
تۆتىنچى قىسىم: پۇقرالارنىڭ سىياسىي ھوقۇقى، ئادىل سوتلىنىش ۋە دۆلەت تېررورىزمى
پۇقرالارنىڭ سىياسىي ھوقۇقلىرىنى بايان قىلغان قىسمىدا، ھەرىكەت پىلانى دېموكراتىك قاتنىشىش، ھۆكۈمەتنى نازارەت قىلىش ۋە سۆز ئەركىنلىكى ھەققىدە ساختا ۋەدىلەرنى بېرىدۇ[1]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، «ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقى» نى تىلغا ئېلىپ، قىيىن-قىستاقنى مەنئى قىلىش، ئادۋوكاتلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ۋە جىنايەتسىزلىك پەرەزىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ[1]. لېكىن شەرقىي تۈركىستانلا ئەمەس، پۈتۈن خىتاي مىقياسىدا سىياسىي ئۆكتىچىلەرگە قاراتقان مۇئامىلە ۋە قانۇن سىستېمىسى پۈتۈنلەي دۆلەت تېررورىزمى خاراكتېرىنى ئالغان.
تەيۋەن دېموكراتىيە ۋەخپى (TFD) ئېلان قىلغان سىياسىي ۋە ئەدلىيە سىستېمىسىغا ئائىت كۆزىتىش دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ ئەدلىيە سىستېمىسى ئەسلىدىنلا كومپارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك كونتروللۇقىدا بولۇپ، مۇستەقىل سوتتىن سۆز ئېچىش مۇمكىن ئەمەس[8]. سوت مەھكىمىلىرى پارتىيە گۇرۇپپىلىرىنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە ئىشلەيدۇ[8]. دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە باغلانغان «سەزگۈر» دېلولاردا ئائىلە تاۋابىئاتلىرى ۋە مۇستەقىل ئادۋوكاتلارنىڭ سوتقا كىرىشى پۈتۈنلەي چەكلىنىدۇ، تۇتقۇنلار قىيىن-قىستاقلار ۋە تەھدىتلەر ئارقىلىق ئۆز گۇناھىنى ئىقرار قىلىشقا مەجبۇرلىنىدۇ[8].
بۇ خىل ئەدلىيە دەپسەندىچىلىكى شەرقىي تۈركىستاندا تېخىمۇ ۋەھىمىلىك دەرىجىگە يەتكەن. ئەلجەزىرە تېلېۋىزىيەسى ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ مەلۇماتىغا كۆرە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تېررورلۇققا قارشى زەربە بېرىش ھەرىكىتى داۋامىدا 2016-يىلىدىن بۇيان 250 مىڭدىن ئارتۇق بىگۇناھ ئۇيغۇر سوتنىڭ ئادىل تەرتىپلىرىدىن ئۆتكۈزۈلمەيلا ئېغىر قاماق جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىندى[6, 7]. يېرىم مىليوندىن ئارتۇق ئادەم ئۇزۇن مۇددەتلىك، ئاساسسىز جازالار بىلەن تۈرمىلەرگە تاشلاندى، بىر مىليوندىن ئارتۇق ئادەم لاگېرلاردا تۇتۇپ تۇرۇلدى[6, 7]. بۇ سوتلار تامامەن مەخپىي، ھېچقانداق ئادۋوكاتسىز ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، ھەرىكەت پىلانىدىكى «ئادىل سوت» ۋەدىلىرىنىڭ نەقەدەر كۈلكىلىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
شەخسىي ئۇچۇر بىخەتەرلىكى مەسىلىسىدىمۇ خىتاي دۆلىتى كىشىلىك ھوقۇق پىلانىدا تور بىخەتەرلىكىنى ۋە شەخسلەرنىڭ مەخپىيەتلىكىنى قوغدايدىغانلىقىنى دەۋا قىلىدۇ[1]. لېكىن، شەرقىي تۈركىستان پۈتۈنلەي يۇقىرى تېخنىكىلىق رەقەملىك تۈرمىگە ئايلانغان بولۇپ، سۈنئىي ئەقىللىك يۈز تونۇش تېخنىكىسى، كامېرالار تورى، ۋە يانفونلارغا ئورنىتىلغان جاسۇسلۇق ئەپلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇرلار كېچە-كۈندۈز كۆزىتىلمەكتە[3]. خىتاي تېخنىكا شىركەتلىرى دۆلەت بىلەن بىرلىشىپ بۇ سىستېمىنى بەرپا قىلغان بولۇپ، خىتاينىڭ ئاتالمىش «ئۇچۇر قوغداش» قانۇنلىرى پەقەت دۆلەتنىڭ پۇقرالار ئۈستىدىن قىلىدىغان نازارىتىنى كۈچەيتىش ئۈچۈنلا ئىشلىتىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا پۇقرالارنىڭ ھېچقانداق شەخسىيىتى ياكى ئەركىنلىكى قالدۇرۇلمىدى.
بەشىنچى قىسىم: خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسى بىلەن «ھەمكارلىشىش» ئويۇنى ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش
ھەرىكەت پىلانىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى «يەرشارى كىشىلىك ھوقۇق ئىدارە قىلىش ئىشلىرىغا ئاكتىپ قاتنىشىش»، ب د ت ۋە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق مېخانىزملىرى بىلەن ھەمكارلىشىش، ھەمدە دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق ئىشلىرىغا «خىتاي ئەقىل-پاراسىتى» قوشۇش ھەققىدە توختىلىدۇ[1]. بۇ تامامەن دىپلوماتىك كۆز بويامچىلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس بولۇپ، خىتاينىڭ خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلەر ئالدىدىكى ئىنكاسى ئۇنىڭ سەمىمىيەتسىزلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
2022-يىلى ب د ت ئالىي كومىتېتى شەرقىي تۈركىستان توغرىسىدىكى مەخسۇس دوكلاتىنى ئېلان قىلغاندا، خىتاي بۇنى قوبۇل قىلىش ياكى تەۋسىيەلەرنى ئىجرا قىلىش تەرەپتە تۇرۇش ئۇياقتا تۇرسۇن، بەلكى بۇ دوكلاتنى «قانۇنسىز، توقۇلما ۋە ئىناۋەتسىز» دەپ رەت قىلدى ھەمدە ب د ت بىلەن بولغان ھەمكارلىقنىڭ تاقالغانلىقىنى جاكارلاپ تەھدىت سالدى[6, 9]. خىتاينىڭ خەلقئارا سىستېمىغا قاتنىشىش مەقسىتى كىشىلىك ھوقۇقنى ياخشىلاش ئەمەس، بەلكى ب د ت سەھنىسىدە ئۆزىنىڭ جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇش، دىپلوماتىك ۋېتو ھوقۇقىنى كېڭەيتىش ۋە خەلقئارا تەكشۈرۈشلەرنى توسۇشتۇر[9].
خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ لوندوندىكى ب د ت ئىشخانىسى مۇدىرى سارا برۇكس ب د ت دوكلاتىنىڭ ئۈچ يىللىق مۇناسىۋىتى بىلەن قىلغان سۆزىدە: «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شىنجاڭدىكى جىنايەتلەر ئالدىدا سۈكۈت قىلىشى شەرمەندىلىكتۇر. كىشىلەرنىڭ ھاياتى ۋەيران قىلىندى، ئائىلىلەر پارچىلاندى» دەپ كۆرسەتتى[2]. لاگېرغا قاپسىلىپ قالغانلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىدىن پاتىمە ۋە مەدىنە نازىمى قاتارلىقلار ئۆزلىرىنىڭ 2018-يىلىدىن بۇيان تۇغقانلىرىدىن قىلچىمۇ ئۇچۇر ئالالمىغانلىقىنى، بۇ خىل ئالاقە ئۈزۈشنىڭ دۆلەتنىڭ مەخسۇس قىيناش ئۇسۇلى ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى[2]. شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار پەقەتلا بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى ئىنسانىيەت كىرىزىسىدۇر[2].
تېخىمۇ قورقۇنچلۇق بولغىنى، خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش كۈچىدۇر. دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇقنى قوغدايمىز دېگەن خىتاي، شەرقىي تۈركىستاندىن قېچىپ چىققان ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا تەقىب قىلىپ، دۆلەت ئىچىدىكى ئائىلىسى ئارقىلىق تەھدىت سېلىپ جىم تۇرۇشقا ياكى قايتىپ كېلىشكە قىستىماقتا[3]. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرى ئاستىدا بىر قىسىم دۆلەتلەر، خۇسۇسەن بىر قىسىم مۇسۇلمان دۆلەتلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشقا كۆز يۇمۇپلا قالماي، ئۆز تېررىتورىيەسىدىكى ئۇيغۇرلارنى خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بېرىش دەرىجىسىگە يەتتى[3, 5, 9]. بۇ، خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىكى خەلقئارالىق «ھەمكارلىقى» نىڭ قانچىلىك رەزىل بىر تەشۋىقات ئويۇنى ئىكەنلىكىنى ئېنىق يورۇتۇپ بېرىدۇ.
خۇلاسە
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ «دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق ھەرىكەت پىلانى (2026–2030)» ئىنتايىن پۇختا ئورۇنلاشتۇرۇلغان، خەلقئارا جەمئىيەت ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلار ياخشى كۆرىدىغان سۆزلەر بىلەن بېزەلگەن يالغان سىياسىي ھۆججەتتۇر[1, 2]. بۇ ھۆججەت، كومپارتىيەنىڭ ئۆزىنى پەردازلاپ، خەلقئارادىكى «كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىسى» دېگەن سەت ئوبرازىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ياساپ چىققان ساختا نىقاۋىدۇر.
شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان قېلىپىدىن چىققان رېئاللىق يىغىۋېلىش لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك كۈچى تەمىنلەش زەنجىرلىرى، تۇغۇت چەكلەش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىۋاتقان نوپۇس قىرغىنچىلىقى، ۋە تىل-مەدەنىيەتنىڭ سىستېمىلىق ۋەيران قىلىنىشى ھۆكۈمەتنىڭ بۇ ساختا شوئارلىرىنىڭ قىلچىمۇ قىممىتى يوقلۇقىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ[3, 4, 6, 7]. خىتاي نەچچە قېتىم «كىشىلىك ھوقۇق پىلانى» ئېلان قىلسىمۇ، شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىق توختىمىغۇچە ئۇنىڭ دۇنيا ئالدىدىكى جىنايەتچى دۆلەت ئوبرازى قەتئىي ئۆزگەرمەيدۇ.
دۇنياۋى جامائەتچىلىك، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئاپپاراتلىرى خىتاينىڭ بۇ خىل يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ھەرگىز ئالدىنىپ قالماسلىقى كېرەك[2]. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتى ئېلان قىلغان دوكلاتنىڭ تەۋسىيەلىرىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈپ، خىتاينى ئۆز جىنايەتلىرى ئۈچۈن دەرھال جاۋابكارلىققا تارتىش ھازىرقى ئەڭ جىددىي ۋەزىپىدۇر[4, 5]. شەرقىي تۈركىستاندىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرى تاقالمىغۇچە ۋە مىليونلىغان بىگۇناھ خەلق قويۇپ بېرىلمىگۈچە، خىتاينىڭ ھەر قانداق كىشىلىك ھوقۇق ۋەدىسىنىڭ قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي قىممىتى يوقتۇر. دۇنيا چوقۇم سۆزدىكى ساختا ۋەدىلەرگە ئەمەس، قانلىق رېئاللىققا يۈزلىنىپ، زۇلۇمغا قارشى ئەمەلىي تەدبىر قوللىنىشى لازىم.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Xinhua News / The State Council Information Office of the People’s Republic of China, «National Human Rights Action Plan of China (2026-2030)», Xinhua Net, June 11, 2026 1-3.
- Amnesty International, «China: Still no accountability for crimes against humanity in Xinjiang, three years after major UN report», Amnesty International, August 28, 2025 4, 5.
- Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR), «OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China», United Nations / Wikipedia, August 31, 2022 6, 7.
- Human Rights Watch, «World Report 2026: China», Human Rights Watch, 2026 8, 9.
- Human Rights Watch, «World Report 2025: China», Human Rights Watch, 2025 10, 11.
- Al Jazeera, «China rejects growing Western and human rights criticism regarding Uyghur Muslims», Al Jazeera, February 24, 2021 12, 13.
- UN News, «China responsible for ›serious human rights violations‹ in Xinjiang province: UN human rights report», UN News, August 31, 2022 14, 15.
- Taiwan Foundation for Democracy (TFD), «Observation on Judicial Human Rights: The Ideologization of the Political and Legal System», Taiwan Foundation for Democracy, 2021 16, 17.
- Al Jazeera, «China upset over UN report on ›violations‹ against Uyghur Muslims in Xinjiang», Al Jazeera, September 9, 2022 18, 19.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
