ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى | مۇھەررىر: دوكتور ئابدۇرېھىم دۆلەت
يەر شارىۋى سىياسىي تەرتىپنىڭ ئۆتكۈنچى باسقۇچىدا تۇرۇۋاتقان، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ بارغانسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان بۈگۈنكى شارائىتتا، خىتاينىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى رولى ۋە تەسىر كۈچى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشماقتا. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ كۈچىيىۋاتقان ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە تېخنولوگىيەلىك ئىقتىدارىغا تايىنىپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە تېخىمۇ ھەل قىلغۇچ ئورۇننى ئىگىلەشكە، ھەتتا دۇنياۋى قائىدىلەرنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنماقتا. گەرچە خىتاينىڭ كۈچىيىشى بەزى دۆلەتلەر ئۈچۈن قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي پۇرسەتلەرنى ياراتقاندەك تۇيۇلسىمۇ، ئۇنىڭ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپكە قارشى ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈك تالىشىشى، خەلقئارا مۇقىملىق، دېموكراتىك قىممەت قاراشلار ۋە قائىدىگە ئاساسلانغان سىستېمىغا نىسبەتەن كۆپ قاتلاملىق ۋە ئېغىر خەۋپ-خەتەرلەرنى شەكىللەندۈرمەكتە. بۇ ماقالىدە، يېقىنقى مەزگىلدىكى نوپۇزلۇق تەتقىقات نەتىجىلىرىگە ئاساسەن، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ بۇ جەريانىدا خىتايدىن كېلىۋاتقان ئاساسلىق خەۋپلەر ھەمدە ئۇلارنىڭ يوشۇرۇن تەسىرلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ.
- ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىستېمىلىق رىقابەتنىڭ كۈچىيىشى ۋە خەۋپى
شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاي كومپارتىيەسى، ئۆزىنىڭ ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ۋە خەلقئارادىكى تەسىرىنى كېڭەيتىش يولىدا، غەربنىڭ لىبېرال دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرى ۋە سىياسىي تۈزۈملىرىگە ئوچۇق-ئاشكارا رەقىبلىك پوزىتسىيەسىنى قوللانماقتا. ئۇلار «خىتايچە زامانىۋىلاشتۇرۇش» نامىدىكى تەرەققىيات مودېلىنى ۋە ئۇنىڭغا ئاساسلانغان دۆلەت ئىدارە قىلىش ئۇسۇلىنى دۇنياغا، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە جەلپ قىلارلىق بىر تاللاش سۈپىتىدە تەشۋىق قىلماقتا. بۇ ھەرىكەت پەقەت ئىقتىسادىي تەرەققىيات يولىدىكى پەرقلىق تاللاش مەسىلىسى بولۇپلا قالماستىن، تېخىمۇ مۇھىمى، تۈپ قىممەت قاراش، سىياسىي تۈزۈم ۋە خەلقئارا تەرتىپنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى ھەققىدىكى بىر چوڭقۇر ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىستېمىلىق رىقابەت ھېسابلىنىدۇ. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى تەشەببۇس قىلىۋاتقان دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى قاتارلىق پىرىنسىپلارغا قارىمۇقارشى ھالدا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى دۆلەتنىڭ مۇتلەق كونتروللۇقى، پارتىيەنىڭ يېتەكچىلىكى ۋە كوللېكتىپ مەنپەئەتنىڭ شەخسىي ئەركىنلىكتىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
بېيجىڭنىڭ ئۆز سىياسىي تۈزۈمى ۋە ئىدارە قىلىش تەجرىبىلىرىنى باشقا دۆلەتلەرگە ئاكتىپلىق بىلەن «ئېكسپورت» قىلىشقا ئۇرۇنۇشى (مەسىلەن: پارتىيە كادىرلىرىنى تەربىيەلەش، مېدىيا ھەمكارلىقى، تېخنولوگىيە ياردىمى ئارقىلىق)، يەرشارى مىقياسىدا دېموكراتىك بوشلۇقنى تارايتىپ، دىكتاتورالىقنىڭ يېيىلىش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. بەزى دۆلەتلەر خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ياردىمىگە ئېرىشىش ياكى سىياسىي قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ سىياسىي تەلىپىگە بويسۇنۇپ، ئۆز دۆلىتىدىكى دېموكراتىك جەريانلارنى ئاجىزلىتىشى ياكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىنى ناچارلاشتۇرۇشى مۇمكىن. بۇ خىل ئىدېئولوگىيەلىك كېڭەيمىچىلىك ۋە سىستېمىلىق رىقابەت، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىنىڭ ئۇنىۋېرساللىقىغا، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكىگە ۋە دېموكراتىك ئىدارە قىلىش پىرىنسىپلىرىغا ئېغىر تەھدىت پەيدا قىلىپ، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسىنى ئاستا-ئاستا يىمىرىشكە ئۇرۇنىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىشقا قارشى تۇرۇش» پىرىنسىپىنى قالقان قىلىپ، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى كىشىلىك ھوقۇقتىن ئۈستۈن قويۇشى، ب د ت ۋە باشقا خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش مېخانىزملىرىنى ئاجىزلىتىشقا خىزمەت قىلىدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستان، شياڭگاڭ ۋە تىبەتتىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى» ۋە «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دەپ ئاقلاپ، خەلقئارا تەنقىدلەرنى رەت قىلىدۇ ۋە ئوخشاش خىلدىكى ھاكىممۇتلەق دۆلەتلەر بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ، كىشىلىك ھوقۇقنى خەلقئارا كۈنتەرتىپتىن چىقىرىۋېتىشكە ئۇرۇنىدۇ. بۇ، ئامېرىكا ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان تەشەببۇس قىلىپ كېلىۋاتقان قىممەت قاراشلىرىغا بىۋاسىتە زىت بولۇپ، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك زىددىيەتنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.
- ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە رايونلۇق كۈچ كۆرسىتىشنىڭ خەۋپى
خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان مىسلى كۆرۈلمىگەن سۈرئەتتە ۋە كۆلەمدە زامانىۋىلىشىشى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىدىكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك ۋە ئەڭ خەتەرلىك تەرەپلەرنىڭ بىرى بولماقتا. بولۇپمۇ خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ كېڭىيىشى (ئۇچقۇ توشۇغۇچىلار، يادرو سۇ ئاستى كېمىلىرى، چوڭ تىپتىكى پاراخوتلار)، ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ يېڭىلىنىشى (بەشىنچى ئەۋلاد كۈرەشچى ئايروپىلانلار، ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلانلار)، راكېتا قىسىملىرىنىڭ كۈچىيىشى (يۇقىرى ئاۋاز دولقۇنىدىن تېز ئۇچىدىغان قوراللار، يادرو قوراللىرىنىڭ كۆپىيىشى) ھەمدە تور ئۇرۇشى، ئالەم قاتنىشى ۋە سۈنئىي ئىدراك قاتارلىق يېڭى ساھەلەردىكى ئىقتىدارىنىڭ ئېشىشى، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇقنى ئۆزگەرتىپ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا بىۋاسىتە خىرىس شەكىللەندۈرمەكتە. خىتاينىڭ «رايونغا كىرىشنى چەكلەش/ رايوندا ھەرىكەت قىلىشنى چەكلەش» [A2/AD] ئىستراتېگىيەسى ئامېرىكانىڭ كىرىزىس ئەھۋالىدا رايونغا ھەربىي ئارىلىشىش ئىقتىدارىغا تەھدىت سالماقتا.
خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، ئۇنىڭ رايوندا ئۆز مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن تېخىمۇ تەۋەككۈلچىل ۋە كۈچلۈك پوزىتسىيە تۇتۇشى كۈچەيدى. جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا سۈنئىي ئاراللارنى ياساش ۋە ھەربىيلەشتۈرۈش، خەلقئارا قانۇنلارغا ۋە دېڭىز يوللىرىنىڭ ئەركىنلىكىگە ئېغىر خىلاپلىق قىلمىشتۇر. تەيۋەن بوغۇزىدا ھەربىي مانېۋىرلارنى دائىملاشتۇرۇش ۋە ھەربىي بېسىمنى كۈچەيتىش، رايوننىڭ ئەڭ سەزگۈر نۇقتىسىدىكى توقۇنۇش خەۋپىنى ئىنتايىن يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرمەكتە. شەرقىي خىتاي دېڭىزىدا ياپونىيە بىلەن بولغان سېنكاكۇ/دياۋيۈ ئاراللىرى تالاش-تارتىشىدا كۈچ كۆرسىتىشى ۋە ھىمالايا تاغلىرىدا ھىندىستان بىلەن چېگرا توقۇنۇشلىرىنى پەيدا قىلىشى، خىتاينىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى زۆرۈر تېپىلغاندا ھەربىي ۋاسىتىلەر ئارقىلىق قوغدايدىغانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر. بۇ خىل كۈچ كۆرسىتىش سىياسىتى تاسادىپىي توقۇنۇش ياكى خاتا ھۆكۈم سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان كىرىزىس خەۋپىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ.
خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ كېڭىيىشىگە جاۋابەن، ئامېرىكا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتىپ، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن قاتارلىق ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا. AUKUS (ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە، ئامېرىكا) ۋە Quad (تۆت تەرەپ بىخەتەرلىك دىيالوگى: ئامېرىكا، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە، ھىندىستان) قاتارلىق يېڭى بىخەتەرلىك مېخانىزملىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىمۇ ئاساسلىقى خىتاينىڭ ئېشىۋاتقان ھەربىي تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، رايوندا يېڭى بىر قوراللىنىش مۇسابىقىسىنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىمسىزلىققا ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچسىزلىككە يول ئېچىشى مۇمكىن. خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنىڭ ئۈزلۈكسىز ئېشىشى ۋە ئۇنى ئىشلىتىشتىكى تەۋەككۈلچىلىكى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىنىشىغا ئېغىر كۆلەڭگە چۈشۈرمەكتە.
- ئىقتىسادىي بېقىندىلىق يارىتىش ۋە سىياسىي مەجبۇرلاش تاكتىكىسى
خىتاي دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە ۋە نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۆزىنىڭ غايەت زور ئىقتىسادىي كۈچىنى سىياسىي مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشتىن يانماي كەلمەكتە. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى قاتارلىق كەڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى پىلانلىرى ئارقىلىق نۇرغۇن دۆلەتلەرنى، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى، ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئۆزىگە بارغانسېرى بېقىندى قىلىۋالماقتا. گەرچە بۇ ھەمكارلىقلار دەسلەپتە بەزى دۆلەتلەرنىڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىغا ياردەم بەرگەندەك قىلسىمۇ، ئۇلار دائىم دېگۈدەك قەرز قاپقىقى، مۇھىت بۇلغىنىشى، ئىشچىلار ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشى ۋە چىرىكلىك قاتارلىق ئېغىر مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. ئەڭ مۇھىمى، بۇ ئىقتىسادىي بېقىندىلىق بېيجىڭغا شۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتىگە ئارىلىشىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ.
بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ سىياسىي ئىرادىسىگە قارشى چىققان ياكى ئۆزىنىڭ «يادرولۇق مەنپەئەتلىرى»گە (مەسىلەن: تەيۋەن، شىنجاڭ، شياڭگاڭ، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مەسىلىلىرى) خىلاپ ھەرىكەت قىلغان دۆلەتلەرگە قارشى ئوچۇق-ئاشكارا «ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش» تاكتىكىسىنى قوللىنىپ كەلدى. بۇنىڭ مىساللىرى كۆپ: نورۋېگىيەلىك دېموكراتىيە پائالىيەتچىسىگە نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتى بېرىلگەندىن كېيىن نورۋېگىيەنىڭ لوسون بېلىقى ئىمپورتىنى چەكلەش؛ جەنۇبىي كورېيە ئامېرىكانىڭ THAAD راكېتا مۇداپىئە سىستېمىسىنى ئورۇنلاشتۇرغاندىن كېيىن كورېيە شىركەتلىرىگە ۋە ساياھەتچىلىككە زەربە بېرىش؛ ئاۋسترالىيە COVID-19 نىڭ مەنبەسىنى خەلقئارالىق تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلغاندىن كېيىن ئاۋسترالىيەنىڭ ئارپا، شاراب، كۆمۈر قاتارلىق مەھسۇلاتلىرىغا يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇش؛ لىتىۋا تەيۋەنگە ئۆز نامىدا ۋەكالەتخانا ئېچىشقا رۇخسەت قىلغاندىن كېيىن لىتىۋاغا ئىقتىسادىي بېسىم ئىشلىتىش قاتارلىقلار. بۇ خىل قىلمىشلار خەلقئارا سودا قائىدىلىرىگە، دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ پىرىنسىپلىرىغا ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئېغىر خىلاپلىق قىلىشتۇر.
بۇ ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش تاكتىكىسى يەر شارىۋى ئىقتىسادىي سىستېمىنىڭ مۇقىملىقى ۋە ئىشەنچلىكلىكىگە ئېغىر زىيان سالماقتا. ئۇ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئىشەنچنى بۇزىدۇ، سودا مۇناسىۋەتلىرىنى سىياسىيلاشتۇرىدۇ ۋە يەر شارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. بۇنىڭغا قارىتا، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتارلىق كۈچلەر «خەۋپ-خەتەرنى ئازايتىش» [de-risking] ئىستراتېگىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ھالقىلىق ساھەلەردە خىتايغا بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتىشقا، تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا ۋە ئىقتىسادىي مەجبۇرلاشقا قارشى تۇرۇش مېخانىزملىرىنى قۇرۇشقا تىرىشماقتا. قانداقلا بولمىسۇن، خىتاينىڭ يەر شارىۋى ئىقتىسادىكى چوڭقۇر يىلتىز تارتقانلىقىنى نەزەردە تۇتقاندا، بۇ جەريان ئۇزۇن، مۇرەككەپ ۋە قىممەت بولىدىغانلىقى ئېنىق. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى سىياسىي قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ ئىقتىسادىي ساھەدىكى ئەڭ مۇھىم خىرىسلىرىنىڭ بىرى بولۇپ قېلىۋېرىدۇ.
- تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈك تالىشىش ۋە رەقەملىك دىكتاتورىلىقنىڭ كېڭىيىشى
21-ئەسىردىكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ يادروسى بارغانسېرى تېخنولوگىيە ساھەسىگە مەركەزلىشىۋاتىدۇ، بۇ جەھەتتە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت ئىنتايىن كەسكىن. خىتاي ھۆكۈمىتى دۆلەتنىڭ پۈتۈن كۈچىنى ئىشقا سېلىپ، سۈنئىي ئەقىل [AI]، 5G ۋە كەلگۈسىدىكى 6G تور تېخنىكىسى، كىۋانت ھېسابلاش، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ [ئۆزەك]، بىيو-تېخنولوگىيە ۋە يېشىل ئېنېرگىيە قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم تېخنولوگىيە ساھەلىرىدە دۇنياۋى ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈشنى نىشان قىلماقتا. بۇنىڭ ئۈچۈن غايەت زور مەبلەغ سېلىپ، تەتقىقات ۋە تەرەققىياتنى قوللاپ، دۆلەت كارخانىلىرى ۋە خۇسۇسىي تېخنولوگىيە شىركەتلىرىنى (مەسىلەن: خۇاۋېي، تېنسېنت، ئەلى بابا) دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلىرىگە خىزمەت قىلدۇرماقتا. خىتاينىڭ بۇ ساھەلەردىكى تېز ئىلگىرىلىشى، ئامېرىكا ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان ساقلاپ كەلگەن تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈكىگە ئېغىر خىرىس ئېلىپ كەلدى.
بۇ تېخنولوگىيەلىك رىقابەتنىڭ خەۋپى پەقەت ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ساھەلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. تېخىمۇ ئەندىشىلىك يېرى، خىتاي كومپارتىيەسى بۇ ئىلغار تېخنولوگىيەلەرنى، بولۇپمۇ سۈنئىي ئىدراك، چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە يۈز تونۇش تېخنىكىلىرىنى، دۆلەت ئىچىدە ئۆز پۇقرالىرىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كەڭ كۆلەملىك كۆزىتىش، نازارەت قىلىش ۋە ئىجتىمائىي كونترول قىلىش ئۈچۈن ئىشلەتمەكتە. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك باستۇرۇش سىستېمىسى بۇنىڭ ئەڭ ۋەھىمىلىك مىسالىدۇر. بۇ خىل «رەقەملىك دىكتاتورىلىق» مودېلى دۆلەت ئىچىدىكى ھەرقانداق ئۆكتىچىلىك ۋە پەرقلىق ئاۋازنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
تېخىمۇ خەتەرلىكى، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ بۇ كۆزىتىش ۋە كونترول قىلىش تېخنولوگىيەلىرىنى (مەسىلەن: «بىخەتەر شەھەر» قۇرۇلۇشى، تور مەزمۇنىنى تەكشۈرۈش سىستېمىلىرى) ۋە ئۇنىڭغا ئاساسلانغان ئىدارە قىلىش ئۇسۇللىرىنى «بىر بەلباغ، بىر يول» قاتارلىق يوللار بىلەن باشقا دۆلەتلەرگە، بولۇپمۇ مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرگە ئاكتىپلىق بىلەن ئېكسپورت قىلماقتا. بۇ ھەرىكەت دۇنيا مىقياسىدا شەخسىي مەخپىيەتلىكنىڭ قوغدىلىشىغا، پىكىر ۋە ئىنتېرنېت ئەركىنلىكىگە ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىپ، دېموكراتىك قىممەتلەرنىڭ ئاساسىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا. بۇنىڭغا قارىتا، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى دېموكراتىك دۆلەتلەر «تېخنولوگىيە ئۇرۇشى» دەپ ئاتالغان بىر قاتار تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، خىتاينىڭ ئىلغار تېخنولوگىيەلەرگە، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرگە ئېرىشىشىنى چەكلەشكە، خۇاۋېي قاتارلىق شىركەتلەرنى 5G تور قۇرۇلۇشىدىن چەتكە قېقىشقا ۋە تېخنولوگىيە ئۆلچەملىرىنى بېكىتىشتە خىتايغا رىقابەتلىشىشكە تىرىشماقتا. بۇ تېخنولوگىيەلىك رىقابەتنىڭ نەتىجىسى كەلگۈسىدىكى يەر شارىۋى ئىقتىساد، بىخەتەرلىك ۋە ئىدارە قىلىشنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىل بولۇپ قالىدۇ.
- كېڭىيىۋاتقان يەر شارىۋى تەسىر ۋە رايونلۇق تەرتىپكە خىرىس قىلىش
ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى پەقەت ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى ئىش بولۇپلا قالماستىن، ئۇ پۈتكۈل يەر شارىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپماقتا. خىتاي ئۆزىنىڭ كۈچىيىۋاتقان ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ھەربىي تەسىرىنى پەقەت شەرقىي ئاسىيادىكى ئەنئەنىۋى تەسىر دائىرىسى بىلەنلا چەكلەپ قالماي، ئوتتۇرا شەرق، ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكاسى، ھەتتا ياۋروپاغىمۇ پائال كېڭەيتمەكتە. بۇ جەرياندا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ دىپلوماتىك تورىنى كېڭەيتىپ، ئىقتىسادىي ياردەم ۋە مەبلەغ سېلىشنى سىياسىي تەسىرگە ئايلاندۇرۇپ، ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارا ئورگانلاردا ئۆز ئاۋازىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ئامېرىكا ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان ھۆكۈمرانلىق قىلىپ كەلگەن يەر شارىۋى تەرتىپكە خىرىس قىلماقتا.
مەسىلەن: ئوتتۇرا شەرقتە، خىتاي ئەنئەنىۋى ھالدا ئېنېرگىيە مەنبەسى سۈپىتىدە قاراپ كەلگەن بۇ رايوندا، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تېخىمۇ ئاكتىپ سىياسىي رول ئويناشقا باشلىدى. سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە ۋاسىتىچىلىك قىلىشى، خىتاينىڭ رايوندا ئامېرىكانىڭ تەسىرىگە رىقابەتلىشەلەيدىغان بىر كۈچ سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقانلىقىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. سۈرىيە قاتارلىق توقۇنۇش ئىچىدىكى دۆلەتلەردە، خىتاي ھازىرقى ھاكىمىيەتلەرنى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاپ، كەلگۈسىدىكى قايتا قۇرۇش جەريانىدا ئۆزىنىڭ مەنپەئەتلىرىنى كاپالەتلەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇشى، ئامېرىكانىڭ رايوندا دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى ئىلگىرى سۈرۈش نىشانلىرىغا زىت كېلىدۇ. ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكاسىدا، خىتاي كەڭ كۆلەملىك مەبلەغ سېلىش ۋە قەرز بېرىش ئارقىلىق تەبىئىي بايلىقلارغا ئېرىشىش بىلەن بىرگە، سىياسىي قوللاشقا ئېرىشىپ، بۇ رايونلاردىكى دۆلەتلەرنىڭ ب د ت دا خىتاينى قوللاپ بېلەت تاشلىشىنى قولغا كەلتۈرمەكتە.
خىتاينىڭ خەلقئارا تەشكىلاتلار، بولۇپمۇ ب د ت ۋە ئۇنىڭ قارمىقىدىكى ئورگانلار (مەسىلەن: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى، خەلقئارا تېلېگراف ئىتتىپاقى) ئىچىدىكى تەسىرىنى كۈچەيتىشى، خەلقئارا قائىدىلەر ۋە ئۆلچەملەرنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشىمۇ مۇھىم بىر خىرىستۇر. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئەمەلدارلىرىنى بۇ تەشكىلاتلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئورۇنلىرىغا ئورۇنلاشتۇرۇشقا، ئۆزىنىڭ «دۇنياۋى ئىدارە قىلىش» قاراشلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە ۋە غەربنىڭ تەشەببۇسلىرىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن باشقا مۇستەبىت دۆلەتلەر بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈشكە تىرىشماقتا. بۇ خىل ھەرىكەتلەر، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسى بولغان قائىدىلەر، قىممەت قاراشلار ۋە ئورگانلارنىڭ ئىقتىدارىنى ئاجىزلىتىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. خىتاينىڭ يەر شارىۋى كۈنتەرتىپى ۋە كېڭىيىۋاتقان تەسىرى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ پەقەت ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل دۇنياۋى تەرتىپنىڭ كەلگۈسىگە مۇناسىۋەتلىك بىر كۈرەش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خۇلاسە
ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى ھازىرقى دەۋردىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ يىراققا سوزۇلىدىغان ئالاھىدىلىكى بولماقتا. خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىش يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرى كۆپ قىرلىق ۋە مۇرەككەپ خاراكتېرگە ئىگە بولۇپ، ئۇ بىر قاتار ئېغىر خەۋپ-خەتەرلەرنى ئېلىپ كەلمەكتە. بېيجىڭنىڭ ھاكىممۇتلەق ئىدېئولوگىيەسىنى كېڭەيتىشى، ھەربىي كۈچىنى تېز سۈرئەتتە زامانىۋىلاشتۇرۇشى ۋە رايوندا كۈچ كۆرسىتىشى، ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنى سىياسىي مەجبۇرلاش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى، ھالقىلىق تېخنولوگىيە ساھەلىرىدە ئۈستۈنلۈك تالىشىشى ۋە رەقەملىك دىكتاتوراسىنى ئېكسپورت قىلىشى، ھەمدە يەر شارىۋى تەسىرىنى كېڭەيتىپ، ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپكە خىرىس قىلىشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى، شۇنداقلا پۈتكۈل خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان خىرىسلاردۇر.
بۇ خەۋپ-خەتەرلەرگە قارىتا، خىتاينىڭ ئىقتىدارىنى تۆۋەن مۆلچەرلەش ياكى ئۇنىڭ نىيىتىنى ئاددىيلاشتۇرۇپ چۈشىنىش ئىنتايىن خەتەرلىكتۇر. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ رىقابەتنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكىگە ئوخشاش نۆل يىغىندىلىق ئويۇن دەپ قاراشمۇ توغرا ئەمەس، چۈنكى ئىككى دۆلەت ئىقتىسادىي جەھەتتە ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى، يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش قاتارلىق يەر شارىۋى مەسىلىلەردە يەنىلا بىر-بىرىگە چوڭقۇر باغلانغان. شۇڭلاشقا، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى خىتايغا قارىتا بىر تەرەپتىن رىقابەتلىشىش (بولۇپمۇ ھەربىي، تېخنولوگىيە ۋە ئىدېئولوگىيە ساھەلىرىدە)، يەنە بىر تەرەپتىن كېرەكلىك بولغاندا ھەمكارلىشىش (مەسىلەن: يەر شارىۋى مەسىلىلەردە) ۋە توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن دىيالوگنى ساقلاپ قېلىشتىن ئىبارەت كۆپ قىرلىق ۋە ئىنچىكە تەڭشەلگەن بىر ئىستراتېگىيەنى يولغا قويۇشى زۆرۈر. بۇنىڭ ئۈچۈن، دېموكراتىك دۆلەتلەر ئۆز ئىچىدە ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىشى، ئۆزلىرىنىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇشى، خەلقئارا قائىدىلەر ۋە ئورگانلارنى قوغداش ۋە ئىسلاھ قىلىش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. كەلگۈسىدىكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى، كۆپ جەھەتتىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ قانداق باشقۇرۇلىدىغانلىقىغا باغلىق بولىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
