تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ماقالە خۇلاسىسى
بۇ ماقالە جورجتاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىخەتەرلىك ۋە يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنولوگىيەلەر مەركىزىنىڭ ئانالىز بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ۋە تەتقىقاتچى ئاندرېۋ مارشال (Andrew W. Marshall) ، ئاتلانتىك ئوكيان كېڭىشى (Atlantic Council) نىڭ غەيرىي رەسمىي ئالىي تەتقىقاتچىسى ئوۋېن ج. دانىيېلس (Owen J. Daniels) بىلەن جورجتاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يۇقىرىقى مەركىزىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك ئانالىزچىسى ۋە ئاتلانتىك ئوكيان كېڭىشىنىڭ غەيرىي رەسمىي تەتقىقاتچىسى ھاننا دومېن (Hanna Dohmen) تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، 2025-يىلى 25-ئىيۇل ئېلان قىلىنغان. بۇ ئىلمىي دوكلاتتا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە ئاساسلىقى ھەربىي ۋە بىخەتەرلىككە دائىر «قاتتىق كۈچ» لەرگە ھەددىدىن زىيادە ئەھمىيەت بېرىپ، بېيجىڭنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى «يۇمشاق كۈچ» قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىپ يەرشارىۋى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئىستراتېگىيەسىگە سەل قارىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. مۇئەللىپلەر خىتاينىڭ «DeepSeek» ۋە «Moonshot AI» قاتارلىق شىركەتلىرىنىڭ ئەرزان، ئېچىۋېتىلگەن ۋە ماسلىشىشچانلىقى يۇقىرى سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى ئارقا-ئارقىدىن ئېلان قىلىشىنىڭ پەقەت تېخنولوگىيە جەھەتتىن ئامېرىكىغا يېتىشىۋېلىشلا ئەمەس، بەلكى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى ئاساس قىلغان ھالدا يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىل ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى ئىگىلەش ۋە خەلقئارادا ئاكتىپ ئوبراز تىكلەشتەك چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
دوكلاتتا ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب ئەللىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى يېپىق ۋە قىممەت سىستېمىلار ئارقىلىق قوغداشقا ئۇرۇنۇشىنىڭ، ئەكسىچە خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن مودېللار ئارقىلىق دۇنيا مىقياسىدا، بولۇپمۇ «يەرشارى جەنۇبى» (Global South) دىكى دۆلەتلەرنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئارقىلىق، ئۆز تېخنىكىسىنى ئۇلارنىڭ رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇشقا شارائىت يارىتىپ بېرىۋاتقانلىقى تەكىتلىنىدۇ. مۇئەللىپلەر ئامېرىكىنى ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن تەڭشەپ، ئېچىۋېتىلگەن مودېللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەبلەغ سېلىشقا ۋە ئېكسپورت كونتروللۇقىنى ئەقلىي تەڭشەش ئارقىلىق خىتاينىڭ بۇ «يۇمشاق كۈچ» ھۇجۇمىغا تاقابىل تۇرۇشقا چاقىرىدۇ، ئەگەر بۇ پۇرسەت قولدىن بېرىلسە، خىتاينىڭ يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىل تەمىنلىگۈچىسىگە ئايلىنىپ، ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەسىر كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىش خەۋپىنىڭ زور ئىكەنلىكىدىن ئاگاھلاندۇرىدۇ.
خىتاي ئېچىۋېتىلگەن مودېللىرىنىڭ كۈتۈلمىگەن يۈكسىلىشى
2025-يىلىنىڭ بېشىدا، خىتاي شىركىتى «DeepSeek» ئۆزىنىڭ R1 ناملىق سۈنئىي ئەقىل مودېلىنى ئېلان قىلىپ، ئامېرىكا ئىستراتېگىيە بەلگىلىگۈچىلىرىنى قاتتىق زىلزىلىگە سالدى. گەرچە ئامېرىكا ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرگە قارىتا ئېكسپورت كونتروللۇقى يولغا قويغان بولسىمۇ، بۇ شىركەت ئامېرىكىنىڭ ئەڭ ئىلغار، ئىگىدارلىق ھوقۇقى قوغدىلىدىغان بەزى مودېللىرى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان، خاسلاشتۇرغىلى بولىدىغان ئېچىۋېتىلگەن تېخنىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ چىقتى. بۇنىڭدىن كېيىن، يەنە بىر خىتاي شىركىتى «Moonshot AI» نىڭ مۇرەككەپ ۋەزىپىلەرنى مۇستەقىل ئورۇندىيالايدىغان «Kimi K2» ناملىق ئىلغار ئېچىۋېتىلگەن مودېلىنى ئېلان قىلىشى، بەزى ئوبزورچىلار تەرىپىدىن يەنە بىر «DeepSeek دەۋرى» نىڭ يېتىپ كەلگەنلىكى دەپ تەرىپلەندى.
بىراق، خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن مودېللىرى پەيدا قىلغان تەھدىت پەقەت خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل مۇسابىقىسىدە ئامېرىكىغا يېتىشىۋېلىشى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. بۇ، تېخىمۇ كەڭ مەنىدىن ئالغاندا، سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەرشارىۋى قوبۇل قىلىنىشىغا مۇناسىۋەتلىك. 2025-يىلى 1-ئايغىچە، «DeepSeek R1» ئەپىنىڭ دۇنيا مىقياسىدىكى ئاكتىپ ئابونتلىرى 33 مىليونغا يەتكەن بولسا، 4-ئايغا كەلگەندە بۇ سان ئۈچ ھەسسىگە يېقىن ئېشىپ 97 مىليونغا يەتتى. ئۇنىڭدىن باشقا، ئېچىۋېتىلگەن مودېللار ئامبىرى «Hugging Face» نىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى R1 نىڭ ئەسلى نۇسخىسىدىن ھاسىل قىلىنغان 500 دىن ئارتۇق تۇغۇندى نۇسخىسىنىڭ 1-ئايدىلا جەمئىي 2.5 مىليون قېتىم چۈشۈرۈلگەنلىكىنى، بۇنىڭ ئەسلى مودېلنىڭ چۈشۈرۈلۈش قېتىم سانىدىن بەش ھەسسە كۆپ ئىكەنلىكىنى، شۇنداقلا ئابونتلارنىڭ R1 مودېلىنىڭ ماسلىشىشچانلىقىغا قانچىلىك يۇقىرى باھا بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتقان. بۇ غايەت زور قىزىقىش شۇنى ئىسپاتلىدىكى، «DeepSeek» ۋە «Moonshot AI» قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرى قوللانغان تۆۋەن تەننەرخلىق، ئېچىۋېتىلگەن مودېل ئۇسۇلى، خىتايغا ئىلغار مودېللارغا بولغان تەتقىقاتچىلارنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشتا، بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەۋزەللىكلىرىگە تەشنا بولغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە غايەت زور ئەۋزەللىك ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
ئەڭ ئېتىبارغا ئېرىشكەن دۆلەت: سۈنئىي ئەقىلنىڭ يۇمشاق كۈچ ئۆلچىمى
قايسى دۆلەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ يەرشارىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىشى بازار رىقابىتى ياكى ھەربىي قوللىنىشتىن ھالقىغان ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىدە، «يۇمشاق كۈچ» باشقا ئاكتورلارنىڭ مايىللىقىغا ئورتاق قىممەت قاراش، مەدەنىيەت جەلپكارلىقى ۋە ئىشەندۈرۈش كۈچىگە ئىگە ئىدىيەلەر ئارقىلىق تەسىر كۆرسىتەلىشىدۇر. «قاتتىق كۈچ» ھەربىي قۇدرەت ۋە كۈچ ئىشلىتىشكە تايانسا، «يۇمشاق كۈچ» تېخنىكا، مائارىپ ۋە سودا قاتارلىق كۆپ خىل مەنبەلەردىن پايدىلىنىپ بىر دۆلەتنىڭ تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىدۇ. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن، ئامېرىكا مەدەنىيىتى ۋە ئىقتىسادىنىڭ يەرشارىۋى جەلپكارلىقى نۇرغۇن دۆلەتلەرنى ۋاشىنگتون بىلەن ھەمكارلىشىشقا ئۈندىگەن.
بۈگۈنكى كۈندە، سۈنئىي ئەقىلنىڭ قوش ئىشلىتىلىش يوشۇرۇن كۈچى ئۇنى «يۇمشاق كۈچ» ئامبىرىدىكى مۇرەككەپ مۈلۈككە ئايلاندۇردى. خىتاي ۋە ئامېرىكىنىڭ ھەر ئىككىلىسىنىڭ ئاپتوماتىك ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان، ئىلغار سانلىق مەلۇمات بىرىكتۈرۈش، قوماندانلىق قىلىش ۋە كونترول قىلىش سىستېمىسى قاتارلىق «قاتتىق كۈچ» قوللىنىشچان پىروگراممىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن رىقابەتلىشىۋاتقانلىقى ھۆججەتلەردە ئېنىق خاتىرىلەنگەن. يېقىنقى يىللاردا، بۇ بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى ۋاشىنگتوننىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىگە ھەددىدىن زىيادە تەسىر كۆرسەتتى. 2022-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئامېرىكا شىركەتلىرى كۈچلۈك ئىجادىيلىق ئىقتىدارىغا ئىگە سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، بايدىن ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ بۇ يېڭى تېخنىكىدىن ھەربىي مەقسەتتە پايدىلىنىشىدىن ئەنسىرەپ، سىياسەتلىرىنى ئاساسلىقى كۈچلۈك سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا كېرەكلىك قاتتىق دېتاللارغا ئېرىشىشنى چەكلەشكە مەركەزلەشتۈردى.
ئەمما بۇ بىخەتەرلىككە بولغان كۆڭۈل بۆلۈش، سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەرشارى ئىقتىسادى، ئەمگەك كۈچى، ساقلىقنى ساقلاش ۋە پۈتكۈل جەمئىيەتنى، جۈملىدىن نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى پايدىلىق شەكىلدە ئۆزگەرتىشتىكى كۆرۈنەرلىك يوشۇرۇن كۈچىنى كۆزدىن يىراقلاشتۇردى. مەسىلەن: ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى بايلىقى كەمچىل دۆلەتلەردە راك كېسىلىنى داۋالاشنىڭ يېڭى ئۇسۇللىرىنى ياكى يېڭىچە دېھقانچىلىق ئەمەلىيىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئىشلىتىلسە، بۇ ئامېرىكا خەلقئارا تەرەققىيات ئىدارىسى (USAID) ئىلگىرى يولغا قويغان تۈرلەرگە ئوخشاش، ئامېرىكىنىڭ ئوبرازىنى ۋە تەسىر كۈچىنى ئاشۇرىدۇ. دەل مۇشۇ پايدىلىق سۈنئىي ئەقىل يوشۇرۇن كۈچىنى بېيجىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئورتاقلىشىشقا ئەھمىيەت بېرىۋاتىدۇ، نەتىجىدە ئۆزىنى يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىل تەسىر كۈچىدە كۈچلۈك ئەۋزەللىككە ئىگە قىلماقتا.
بېيجىڭ بۇ بوشلۇقتىن پايدىلىنىپ، ئېچىۋېتىشنى بىر «سېتىش نۇقتىسى» قىلدى. 2025-يىلى 5-ئايدا خىتايدا ئۆتكۈزۈلگەن سۈنئىي ئەقىل يىغىنىدا، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى ما جاۋشۈ (Ma Zhaoxu) خىتاي سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ ئاچقۇچلۇق ئەۋزەللىكلىرىنى – يەنى ئوچۇق كودلۇق، تۆۋەن تەننەرخلىق ۋە يۇقىرى ئىقتىدارلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. مودېللىرىنىڭ ماسلىشىشچانلىقىدىن پايدىلىنىپ، خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن مودېل ئاچقۇچىلىرى شۇ ئارقىلىق خىتاينى ئۆزىنىڭ كۈچلۈك مودېللىرىنى باشتىن-ئاخىر تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن ئىقتىسادىي ياكى ھېسابلاش بايلىقىغا ئىگە بولمىغان، ئەمما سۈنئىي ئەقىلدە زور ئىلگىرىلەشنى خالايدىغان دۆلەتلەرنىڭ ئاساسلىق تېخنىكىلىق ھەمراھى قىلىپ كۆرسىتەلەيدۇ. مەسىلەن: بىر تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتنىڭ يەرلىك سەھىيە تارمىقى يىراق رايونلاردىكى يەرلىك كېسەللىك ئىستاتىستىكىسىغا ئائىت سانلىق مەلۇماتلار ئامبىرىدا قايتا تەربىيەلەش ئارقىلىق ئېچىۋېتىلگەن مودېلنى ئىنچىكە تەڭشەپ، تېخىمۇ ياخشى داۋالاش مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ. بۇ خىل چوڭقۇر خاسلاشتۇرۇش ئادەتتە يېپىق مودېللاردا مۇمكىن ئەمەس.
رەقەملىك ئىمپېرىيە: خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك ئىستراتېگىيەسى
خىتاينىڭ «يۇمشاق كۈچ» ئارقىلىق سۈنئىي ئەقىل ساھەسىنى كېڭەيتىشى تاشقى دۇنيادىن ئايرىلغان ھالدا يۈز بېرىۋاتقىنى يوق. ئۇنى بېيجىڭنىڭ دۆلەت ئىچىدە ئۆزىنى تەمىنلەشنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە چەتئەلدىكى رەقەملىك تەسىرىنى كېڭەيتىشتەك تېخىمۇ كەڭ تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى دەپ چۈشىنىش كېرەك. 2010-يىللاردىن بۇيان، بېيجىڭنىڭ 2017-يىلى ئېلان قىلىنغان «سۈنئىي ئەقىل تەرەققىيات پىلانى» ۋە 2021-يىلى ئېلان قىلىنغان «14-بەش يىللىق پىلان» قاتارلىق سىياسەت ھۆججەتلىرىدە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئوچۇق كودلۇق تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ دۆلەت ئىچىدىكى يېڭىلىق يارىتىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە خىتاينىڭ غەربكە بولغان تايىنىشچانلىقىنى ئازايتىش ئارزۇسى تەكىتلەنگەن. خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى تەشۋىق قىلىشى، مەسىلەن: «رەقەملىك يىپەك يولى» قۇرۇلۇشى ئارقىلىق تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيانىڭ ئاساسلىق رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە تەمىنلىگۈچىسى بولۇش نىشانىغا ماس كېلىدۇ.
ئۆتكەن ئون يىلدا، خۇاۋېي (Huawei) ۋە جۇڭشىڭ (ZTE) قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرى يەرشارى مىقياسىدا تېلېگراف تورى، دېڭىز ئاستى كابېلى ۋە كۆزىتىش ئۈسكۈنىلىرى قاتارلىق رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىگە يۈزمىليونلىغان دوللار مەبلەغ سالدى. ھازىر، ئەلى بابا بۇلۇت (Alibaba Cloud) ۋە خۇاۋېي بۇلۇت (Huawei Cloud) مالايشىيا، مېكسىكا، فىلىپپىن ۋە تايلاند قاتارلىق دۆلەتلەردە بۇلۇت ھېسابلاش ئۈچۈن چەتئەلدىكى سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى كۈچەيتمەكتە. بۇ مەبلەغلەر، ئەگەر خىتاي كەلگۈسىدە ئامېرىكىنىڭ يېقىنقى ئېكسپورت كونتروللۇقى ئاستىدا ئېرىشەلىگىنىدىن كۆپرەك ئالىي دەرىجىلىك ئۆزەكلەرگە ئېرىشەلىسە، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل قوللىنىشچان پىروگراممىلىرىنى دۇنيا مىقياسىدا كېڭەيتىشىگە ياردەم بېرىدىغان كۈچلۈك ئاساس بىلەن تەمىنلەيدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى يەرشارىۋى تەسىرىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن قەدەم تاشلىماقتا. 2023-يىلدىن بۇيان، بېيجىڭ «يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىلنى باشقۇرۇش تەشەببۇسى» ناملىق كۆپ تەرەپلىك قۇرۇلۇشقا يېتەكچىلىك قىلىپ، مەسئۇلىيەتچان سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى ۋە نازارەت سىستېمىسىنى بەرپا قىلماقتا. گەرچە بۇ تەشەببۇس تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى سۈنئىي ئەقىل سىياسىتىنى تۈزۈشكە كىرگۈزۈشنىڭ مۇھىملىقىنى ھەقلىق ھالدا تەشەببۇس قىلغان بولسىمۇ، ئۇ يەنىلا كونكرېت تەپسىلاتلاردا كەمچىل بولۇپ، خىتاينىڭ باشقىلارنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا بولغان ئىرادىسىنى تەكىتلەيدۇ. بەزى يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىل سانائىتى رەھبەرلىرى خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن ئىلغار سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ خىتاي تارىخى، يەرشارى سىياسىتى ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىگە ئائىت ئۇچۇرلارنى تەكشۈرۈش ياكى بۇرمىلاش ئارقىلىق خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تەشۋىقاتىنى ئابونتلارغا تارقىتىشىدىن ئەندىشە قىلماقتا.
ئوچۇق پۇرسەت: ئامېرىكا ئۈچۈن قايتا تەڭشەش يولى
ئامېرىكا يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىلنى كېڭەيتىش رىقابىتىدە غەلىبە قىلىش پۇرسىتىگە يەنىلا ئىگە. خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاساسلىق تارقاتقۇچىسى بولۇش ئۇرۇنۇشى ھازىردىن باشلاپ بىر قانچە توسالغۇغا دۇچ كەلمەكتە. ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئېكسپورت كونتروللۇقى خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئۈچۈن ئىلغار ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىشقا كېرەكلىك قوراللارغا ئېرىشىشىنى توسۇش ۋە خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئامېرىكا لايىھەلىگەن سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرىگە ئېرىشىشىنى چەكلەش ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئۆز مودېللىرىنى كەڭ كۆلەمدە تارقىتىشىنى توسىيالىشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن باشقا، مودېللارنى ئېلان قىلىش ۋە ئىشلىتىش، يەنى «خۇلاسە چىقىرىش» (inference) ئۈچۈن كېرەكلىك ئۆزەكلەرگە بولغان ئېھتىياج، «خۇلاسە چىقىرىش»قا ھېرىسمەن مودېللار قوللىنىشچان پىروگراممىلارغا كەڭ كۆلەمدە بىرىكتۈرۈلگەنسېرى، تەمىنلەشتىن تېخىمۇ ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن.
بۇ چەكلىمىلەر ئامېرىكىغا تېخىمۇ ياخشى تاللاشلارنى تەمىنلەش ئۈچۈن تار بىر پۇرسەت دېرىزىسىنى ئاچىدۇ، ئەمما ئۇ تېز ھەرىكەت قىلىشى كېرەك. ئېچىۋېتىلگەن مودېللىق سۈنئىي ئەقىل ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئېشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى ئۈچۈن بىرىنچى دەرىجىلىك مۇھىم ۋەزىپە بولۇشى كېرەك. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ يېڭىدىن ئېلان قىلغان «سۈنئىي ئەقىل ھەرىكەت پىلانى»دىن، دۆلەتنىڭ ئېچىۋېتىلگەن مودېللارنىڭ جۇغراپىيەلىك-ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى تونۇپ يەتكەنلىكى كۆرۈنىدۇ ۋە «بىز ئامېرىكىنىڭ ئامېرىكا قىممەت قارىشىغا ئاساسلانغان ئالدىنقى قاتاردىكى ئېچىۋېتىلگەن مودېللارغا ئىگە بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشىمىز كېرەك» دەپ تەۋسىيە بېرىدۇ«Meta». شىركىتى ئامېرىكىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئېچىۋېتىلگەن مودېل تەمىنلىگۈچىسى، ئەمما باشقىلارمۇ مەۋجۇت، ھەمدە «OpenAI» نىڭ ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ئېچىۋېتىلگەن مودېلى توغرىسىدىكى پىلانى يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بىر يۈزلىنىشنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى مودېل ئاچقۇچىلار بىلەن تەتقىقات ئاپپاراتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنى ئىلھاملاندۇرۇش ۋە تەتقىقاتچىلار ھەمدە مائارىپچىلارغا قوشۇمچە بايلىق بىلەن تەمىنلەشكە ياردەم بېرىش ئارقىلىق بۇ ئۆزگىرىشنى تېخىمۇ ئىلگىرى سۈرۈشى كېرەك.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئېكسپورت كونتروللۇقى ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن تەڭشىشى كېرەك. «DeepSeek» ۋە «Moonshot AI» نىڭ يېقىنقى مۇۋەپپەقىيەتلىرى ئېكسپورت كونتروللۇقىنىڭ خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئىلغار ئېچىۋېتىلگەن مودېللارنى ئىشلەپچىقىرىشىنى توسۇپ قالالمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شۇنداقتىمۇ، «خۇلاسە چىقىرىش» قا ئاساسلانغان ھېسابلاشنىڭ كۈنسېرى مۇھىملىشىشى، ئامېرىكىنىڭ ئۆز ئېكسپورت كونتروللۇقىنى سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنىڭ ھازىرقى يۆنىلىشىگە ماسلاشتۇرۇشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەيدۇ. ۋاشىنگتون ئېچىۋېتىلگەن مودېللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە تېخىمۇ ئېھتىياتچانلىق بىلەن بېكىتىلگەن ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى يولغا قويۇش ئارقىلىق، ئامېرىكىنىڭ يۇمشاق كۈچىنىمۇ ئىلگىرى سۈرەلەيدۇ. مەسىلەن، ئامېرىكىدىكى تېخىمۇ كۈچلۈك ئېچىۋېتىلگەن مودېل ئېكولوگىيە سىستېمىسى ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ۋە ھەمكارلاشقۇچىلىرىغا خىتاي مودېللىرىغا قارىغاندا جەلپ قىلارلىق ۋە ئەرزان تاللاشلارنى سۇنۇپ، چەت ئەلدىكى يېڭىلىق يارىتىشنى قوللاپ، ئامېرىكىنىڭ يەرشارىۋى تەسىرىنى مۇستەھكەملىيەلەيدۇ. ئەگەر ۋاشىنگتون خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان «يۇمشاق كۈچ» ئۈستۈنلۈكىگە تېزلىكتە تاقابىل تۇرالمىسا، بۇنىڭ بەدىلى ئېغىر بولۇشى مۇمكىن: خىتاينىڭ ئەرزان، كۈچلۈك سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارىنى تارقىتىشى ۋە ئۇنىڭغا ھەمراھ بولىدىغان يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى ئاخىرىدا ئورنىدىن تەۋرىتىش بەك قىيىنغا توختايدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
