خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى

 

 

دوكلات خۇلاسىسى

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

 

بۇ تەتقىقات دوكلاتى ئامېرىكانىڭ دۇنيا سىياسەت تەتقىقاتى ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان RAND شىركىتى تەرىپىدىن 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان بولۇپ، «خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى» دېگەن تېمىدا، تەتقىقاتچىلار ئولۇۋاتىمىلېخىن سوتۇبو (Oluwatimilehin Sotubo) ۋە كورتېز ئا. كوپېر III (Cortez A. Cooper III) تەرىپىدىن تەييارلانغان. مەزكۇر دوكلاتتا، 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن ھازىرغىچە بولغان جەرياندا خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن ئافرىقا دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى ۋە كۆپ قاتلاملىق ماھىيىتى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرىلگەن. ئاپتورلار بۇ دائىرىدە، ئىقتىسادىي، ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە سىياسىي قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك مۇناسىۋەتلەرنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىپ، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى سودا-سېتىق ۋە مەبلەغ ئېقىمىنىڭ ئاساسلىق يۆنىلىشلىرىنى گەۋدىلەندۈرگەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ئافرىقا قىتئەسىگە قاراتقان داۋالاش ۋە ھەربىي ياردەم سىياسەتلىرىنى خۇلاسىلەپ، خىتاينىڭ ئافرىقادىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى ۋە بۇنىڭغا قارىتا ئافرىقا دۆلەتلىرىدە شەكىللەنگەن ئەندىشىلەرنى سىستېمىلىق مۇلاھىزە قىلغان. دوكلاتتا يەنە ئۈچ ئافرىقا دۆلىتى ئۈلگىلىك مىسال قىلىنىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ مۇداخىلە سىياسىتىنىڭ ھەر قايسى دۆلەتلەردە ئوخشىمىغان شەكىللەردە ئىپادىلىنىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. دوكلاتنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا، دۇنياۋى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرگە ئەمەلىي تەۋسىيەلەر سۇنۇلۇپ، بۇ ساھەدىكى كەلگۈسى تەتقىقاتلار ئۈچۈن يېڭى يۆنىلىشلەر كۆرسىتىپ بېرىلگەن.

بۇ دوكلاتنىڭ ئىلمىي قىممىتى، ئۇنىڭ خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنىڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ ئۆلچەملىك خاراكتېرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن بىر مۇكەممەل نەزەرىيەۋى رامكا بىلەن تەمىنلىگەنلىكىدە ياتىدۇ. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئافرىقا دۆلەتلىرىدىكى دېموكراتىك بولمىغان ئەمەلىيەتلەر ھەمدە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى سەۋەبلىك غەربنىڭ قوللىشىنىڭ سۇسلىشىشى، خىتاينىڭ بۇ قىتئەدىكى تەسىرىنى كېڭەيتىشى ئۈچۈن مىسلىسىز ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇق يارىتىپ بەردى. غەربنىڭ قەرز ۋە ياردەملىرىگە قاتتىق سىياسىي شەرتلەرنى قويۇشىغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي «ھېچقانداق شەرتسىز» ياردەم بېرىشنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، پەقەت ئافرىقا دۆلەتلىرىدىن ئۆزىنىڭ «يادرولۇق دۆلەت مەنپەئەتى»گە ھۆرمەت قىلىشىنى تەلەپ قىلدى. بۇ ئەھۋال، غەرب شىركەتلىرىنىڭ ئافرىقادىن مەبلەغلىرىنى قايتۇرۇۋېلىشىغا ئەگىشىپ، خىتاينىڭ مەبلەغ سېلىشىنى زور دەرىجىدە ئاشۇردى. گەرچە 2010-يىللاردىن كېيىن خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئارىلىشىشىدا بىر ئاز ئاستىلاش كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ھازىر قايتىدىن جانلىنىش باسقۇچىغا كىردى. بۇ خىل ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت، كېيىنچە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقلىرىغا زېمىن ھازىرلىدى. شۇڭلاشقا، بۇ دوكلات مەزكۇر مۇناسىۋەتلەرنىڭ تارىخىي يىلتىزى، نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ۋە كەلگۈسى يۈزلىنىشلىرىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، بۇ ساھەدىكى تەتقىقاتچىلار، سىياسەت مۇتەخەسسىسلىرى ۋە ئاۋام ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك پايدىلىنىش مەنبەسى بولالايدۇ.

1. دوكلات ھەققىدە

بۇ دوكلات، 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا شەكىللىنىشكە باشلىغان ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى ۋە نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى ئومۇملاشتۇرۇپ بايان قىلىدۇ. بۇ ئومۇمىي ئانالىزدا، بىز ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ ئىقتىسادىي، ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە سىياسىي قاتارلىق جەھەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا، سودا ۋە مەبلەغ ئېقىمىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرىنى گەۋدىلەندۈرىمىز؛ شۇنداقلا خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان داۋالاش ۋە ھەربىي ياردەم سىياسەتلىرىنى خۇلاسىلەيمىز. بىز يەنە خىتاينىڭ ئافرىقادىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى ۋە ئافرىقالىقلارنىڭ خىتاينىڭ قىتئەدىكى كېڭەيمىچىلىك پائالىيەتلىرىگە قاراتقان ئەندىشىلىرىنىمۇ چوڭقۇر مۇلاھىزە قىلىمىز. بۇنىڭدىن سىرت، ئۈچ دۆلەتنى ئۈلگىلىك مىسال قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئافرىقادىكى ئارىلىشىش سىياسىتىنىڭ ھەر قايسى دۆلەتلەردە قانداق پەرقلىق شەكىللەردە نامايان بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىمىز. ئاخىرىدا، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن ئەمەلىي تەۋسىيەلەرنى بېرىپ، كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلار ئۈچۈن يېڭى يۆنىلىشلەرنى ئوتتۇرىغا قويىمىز.

بۇ تەتقىقات تۈرىنىڭ مالىيە مەنبەسى RAND شىركىتىنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان سىياسەت مەركىزى (CAPP) مەسلىھەتچىلەر قوللىشىدىن كەلدى. بىز بۇ تەتقىقات دوكلاتىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى جەريانىدا قىممەتلىك ياردەم ۋە قوللاش كۆرسەتكەن رافىق دوسسانىغا ھەمدە CAPP مەسلىھەتچىلەر ھەيئىتىنىڭ مالىيە جەھەتتىكى كۈچلۈك قوللىغانلىقىغا چىن كۆڭلىمىزدىن رەھمەت ئېيتىمىز. شۇنداقلا، دوكلاتىمىزنى چوڭقۇر تەكشۈرۈپ، ئىنتايىن قىممەتلىك تۈزىتىش پىكىرلىرىنى بەرگەن جېننىفېر بوئېي، باش ئەلچى داۋىد شىنن ۋە تىموتىي خىس قاتارلىق مۇتەخەسسىسلەرگە چوڭقۇر مىننەتدارلىقىمىزنى بىلدۈرىمىز.

1. II. خۇلاسە

خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان ھازىرقى زامان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يىلتىزىنى 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا تۇتاشتۇرۇشقا بولىدۇ. بۇ دوكلاتتا، بىز ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي، ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە سىياسىي جەھەتلىرىنى خۇلاسىلەپ، سودا-سېتىق ۋە مەبلەغ ئېقىمىنى، شۇنداقلا خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان داۋالاش ۋە ھەربىي ياردەملىرىنى ئومۇملاشتۇرىمىز. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۈچ دۆلەتنى ئۈلگىلىك مىسال قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئافرىقادىكى پائالىيەتلىرىنىڭ قىتئەدىكى ھەر قايسى دۆلەتلەردە قانداق پەرقلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىمىز. تۆۋەندىكىلەر بۇ دوكلاتنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرىدۇر:

• خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئالاقىسى، يېقىنقى ئون يىلدا خىتاينىڭ كۈچى ۋە تەسىرىنىڭ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئېشىشىغا ئەگىشىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كەڭ كۆلەملىك دىققىتىنى قوزغىدى.
• تارىخىي نۇقتىدىن ئالغاندا، خىتاينىڭ ئافرىقادىكى مەنپەئەتى ئاساسلىقى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ساھەلەرگە مەركەزلەشكەن بولسا، ھازىر بىخەتەرلىك مەنپەئەتىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان دەرىجىدە كېڭەيدى. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى، ھالقىلىق مىنېرال بايلىقلارغا ئېرىشىش ۋە ئۆزىنىڭ تەييار مەھسۇلاتلىرى ئۈچۈن بازار تېپىشقا مەركەزلەشكەن. سىياسىي جەھەتتە، خىتاي ئۆزىنىڭ يادرولۇق زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن خەلقئارالىق قوللاشقا ئېرىشىش ۋە يەرشارىۋى سەھنىدىكى رەھبەرلىك ئورنىنى مۇستەھكەملەشنى نىشان قىلىدۇ. بىخەتەرلىك مەنپەئەتى بولسا، ئافرىقادىكى خىتاي پۇقرالىرى ۋە مەبلەغلىرىنى قوغداش ئېھتىياجىنى ئاساس قىلىپ، ئالدىنقى سەپتىكى ھەربىي ئۇل-ئەسلىھەلەر ۋە قىسىملارنى قوللاشنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا.
• خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى جىبۇتىدا تۇنجى چەت ئەل ھەربىي بازىسىنى قۇرغان بولۇپ، بۇنىڭدىن سىرت يەنە ھەربىي ۋە پۇقراۋى مەقسەتلەردە قوش ئىشلىتىلىدىغان يەر يۈزى سۈنئىي ھەمراھ ئىز قوغلاش ئەسلىھەلىرى قاتارلىق قوشۇمچە ئىستراتېگىيەلىك ئۇل-ئەسلىھەلەرگە ئىگە. كەلگۈسىدە خىتاينىڭ ئافرىقادا تېخىمۇ كۆپ ھەربىي بازىلارنى قۇرۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. بۇنىڭدىن ئىلگىرى، ئۇ ئۆزى سالغان سودا پورتلىرىدىكى قوش ئىشلىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەسلىھەلەردىن ھەربىي مەقسەتلەردە پايدىلىنالايدۇ. ھازىر خىتاينىڭ 30 ئافرىقا دۆلىتىدىكى پورتلاردا بىر ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ تېرمىنالدا شېرىكچىلىكى بار.
• ئافرىقا رەھبەرلىرى ئادەتتە خىتاينىڭ ئارىلىشىشىنى ئىجابىي قوبۇل قىلىدۇ. چۈنكى خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىغا بىۋاسىتە ئارىلىشىۋالمايدىغانلىقى، ھەمدە ياردەملىرىنى دېموكراتىك تۈزۈلمىلەرنى كۈچەيتىش ياكى كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش قاتارلىق شەرتلەرگە باغلىمايدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. لېكىن، خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان ئالاقىسى ئەمەلىيەتتە ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ سىياسەت قارارلىرى ۋە تاللاشلىرىغا كۆرۈنەرلىك تەسىر كۆرسەتمەكتە. مەسىلەن: بىر قانچە دۆلەت بېيجىڭنىڭ بېسىمى ئاستىدا تەيۋەن بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈشكە مەجبۇر بولدى.
• خىتايدىن ئىمپورت قىلىنغان مەھسۇلاتلار يەرلىك ئىشلەپچىقىرىش بىلەن شىددەتلىك رىقابەتلىشىپ، بەزىدە يەرلىك كارخانىلارنى ۋەيران قىلىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان سودا قىزىل رەقىمىنى ئېغىرلاشتۇرۇۋەتمەكتە. شۇنداقتىمۇ، خىتاي-ئافرىقا سودىسىنىڭ ئومۇمىي ھەجىمى داۋاملىق كېڭىيىۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاينىڭ باشقا ئىقتىسادىي ئارىلىشىشلىرى، مەسىلەن: قەرز بېرىش، قۇرۇلۇش توختاملىرى ۋە چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغى يۇقىرى پەللىدىن تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ، ھازىر قايتىدىن جانلىنىش ئالامەتلىرىنى كۆرسىتىۋاتىدۇ.
• ئافرىقا خەلقى خىتاينىڭ ئارىلىشىشىغا ئىنتايىن سەزگۈر قارايدۇ، بۇ خىل ئەندىشىلەر دائىم دۆلەت رەھبەرلىرى سايلاملىرىدا مۇھىم مۇنازىرە تېمىسىغا ئايلىنىدۇ. خىتايمۇ ئۆزىنىڭ قىتئەدىكى ئوبرازىغا يۈكسەك دەرىجىدە كۆڭۈل بۆلىدىغان بولۇپ، ئافرىقا رەھبەرلىرى ۋە سايلىغۇچىلىرىنىڭ ئىشەنچىسىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، ئۆز سىياسەتلىرىنى داۋاملىق تەڭشەپ تۇرىدۇ.

III. دوكلاتنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە تەپسىلىي خۇلاسىسى

1. 1. كىرىش سۆز ۋە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش

دوكلاتنىڭ بۇ بۆلىكىدە، خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنىڭ 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا باشلانغان زامانىۋى تارىخى ئانالىز قىلىنىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتى ماۋ زېدۇڭنىڭ «ئۈچ دۇنيا نەزەرىيەسى»گە ئاساسلانغان بولۇپ، بۇ نەزەرىيە ئىمپېرىيالىزمغا قارشى تۇرۇش، مىللىي مۇستەقىللىقنى قوللاش ۋە «يەرشارى جەنۇبى»دىكى دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈشنى نىشان قىلغان. بېيجىڭ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆزى «ئىمپېرىيالىستىك غەرب ۋە سوۋېت كۈچلىرى» دەپ قارىغان دۈشمەنلىك سىياسەتلىرىنىڭ تەسىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ئۈچۈن خەلقئارالىق دىپلوماتىك ئېتىراپقا ئېرىشىشنى كۆزلىگەن. مەسىلەن: چوڭ قۇرۇقلۇقنىڭ «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى» دەپ ئېلان قىلىنىشى ۋە تەيۋەن ئارىلىنىڭ «خىتاي جۇمھۇرىيىتى» بولۇپ قېلىشىدىن كېيىن، ئامېرىكا خىتاي جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنى داۋاملىق ئېتىراپ قىلغان. بۇ خىل سىياسىي زۆرۈرىيەت، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنى باشقا دۆلەتلەردىن جىددىي ھالدا دىپلوماتىك ئېتىراپقا ئېرىشىشكە ئىتتىرگەن.

ئافرىقا بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى تۇنجى رەسمىي ئالاقە 1955-يىلىدىكى باندۇڭ يىغىنىدا ئەمەلگە ئاشقان. مىسىر، ئېفىئ‍وپىيە، گانا، لىبېرىيە، لىۋىيە ۋە سۇداندىن كەلگەن رەھبەرلەر خىتاي باش مىنىستىرى جۇ ئېنلەي بىلەن كۆرۈشكەن. باندۇڭ يىغىنىنىڭ نىشانلىرى خىتاينىڭ تاشقى سىياسەت مەقسەتلىرى بىلەن ماس كەلگەنلىكى ئۈچۈن، يىغىنغا قاتناشقان 29 دۆلەتنىڭ ھەممىسى خىتاي ۋە ھىندىستان 1954-يىلى ئورتاق ئوتتۇرىغا قويغان «تىنچ بىللە ياشاشنىڭ بەش پىرىنسىپى»نى قوبۇل قىلغان. بۇ بەش پىرىنسىپ: زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئۆز-ئارا ھۆرمەت قىلىش، ئۆز-ئارا تاجاۋۇز قىلماسلىق، بىر-بىرىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق، باراۋەرلىك ۋە ئۆز-ئارا مەنپەئەت ئاساسىدىكى ھەمكارلىق، ھەمدە تىنچ بىللە ياشاشتىن ئىبارەت ئىدى.

ئەينى دەۋردىكى ئافرىقا رەھبەرلىرىنىڭ ئاساسلىق ئارزۇسى مۇستەملىكىچى كۈچلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىن قۇتۇلۇپ، سىياسىي مۇستەقىللىققا ئېرىشىش ئىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئىمپېرىيالىستىك كۈچلەرگە قارشى تۇرۇش ۋە خىتاينىڭ بىردىنبىر قانۇنلۇق ھۆكۈمىتى سۈپىتىدە خەلقئارالىق ئېتىراپقا ئېرىشىش ئۈچۈن كەڭ كۆلەملىك دىپلوماتىك قوللاشقا موھتاج ئىدى. بېيجىڭ ئافرىقانىڭ بۇ جەھەتتىكى كېرەكلىك دىپلوماتىك ياردەمنى بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىپ، بىر قاتار ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتلىرىنى ئاكتىپلىق بىلەن قوللىدى. بېيجىڭ زىمبابۋې ئافرىقا مىللىي ئىتتىپاقى، ئالجىرىيە مىللىي ئازادلىق فىرونتى، جەنۇبىي ئافرىقا ئافرىقا مىللىي قۇرۇلتىيى (ANC)، جەنۇبىي ئافرىقا پان-ئافرىقاچىلار قۇرۇلتىيى، موزامبىك ئازادلىق فىرونتى، ئانگولا ئازادلىق خەلق ھەرىكىتى، ئانگولانىڭ تولۇق مۇستەقىللىقى ئۈچۈن مىللىي ئىتتىپاقى ۋە ئانگولا ئازادلىق مىللىي فىرونتى (FNLA) قاتارلىق تەشكىلاتلارغا ھەربىي تەلىم-تەربىيە ۋە ماددىي بايلىق ياردىمى بەردى.

مەسىلەن: خىتاي 1974-يىلى زايىرغا (ھازىرقى كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى) 59-تىپلىق تانكا ۋە 112 نەپەر ھەربىي يېتەكچى ئەۋەتىپ، ئانگولا ئازادلىق مىللىي فىرونتىنى تەربىيەلىگەن. ئافرىقا بىلەن بولغان بۇ دەسلەپكى تارىخىي ئالاقىلەر، بۈگۈنكى كۈندىكى كەڭ كۆلەملىك خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ مۇھىم ئاساسىنى سالغان. 1950-يىللاردىن 1970-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە، خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاساسلىقى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي مەقسەتلەر تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن. خىتاي «يەرشارى جەنۇبى»دىكى دۆلەتلەرنى يېتەكلەپ، ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى جاھانگىر كۈچلەرگە قارشى بىر ئىتتىپاق قۇرۇشنى كۆزلىگەن. بۇ دەسلەپكى مەزگىلدە، ئىقتىسادىي ۋە تەرەققىيات مەسىلىلىرى خىتاي ۋە ئافرىقا مەنپەئەتلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈشتە پەقەت قوشۇمچە رول ئوينىغان. ئەينى ۋاقىتتىكى باش مىنىستىر جۇ ئېنلەي 1963-يىلى 12-ئايدىن 1964-يىلى 2-ئايغىچە ئون ئافرىقا دۆلىتىنى (ئالجىرىيە، مىسىر، ئېفىئ‍وپىيە، گانا، گىۋىنېيە، مالى، ماراكەش، سومالى، سۇدان ۋە تۇنىس) زىيارەت قىلىپ، خىتاينىڭ تاشقى ياردەم سىياسىتىگە يېتەكچىلىك قىلىش ئۈچۈن «تاشقى ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ياردەمنىڭ سەككىز پىرىنسىپى»نى ئېلان قىلغان.

بۇ پىرىنسىپلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى:

• ياردەم يەككە تەرەپلىك ھەدىيە ئەمەس، بەلكى ئۆز-ئارا ياردەملىشىش دەپ قارىلىشى كېرەك.
• ياردەمگە ھېچقانداق سىياسىي شەرت ياكى ئالاھىدە ئىمتىياز قوشۇلماسلىقى كېرەك.
• ئۆسۈمسىز ياكى تۆۋەن ئۆسۈملۈك قەرزلەرنىڭ قايتۇرۇش مۇددىتىنى ئۇزارتىش ئارقىلىق، ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي يۈكىنى يېنىكلىتىش كېرەك.
• ياردەمنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىل تەرەققىي قىلىش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈش.
• ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتلەرنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي تۈرلىرى ئاز مەبلەغ سېلىپ، تېخىمۇ تېز ۋە ئەمەلىي نەتىجە يارىتىشى كېرەك.
• خىتاي ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتلەرنى ئەڭ سۈپەتلىك ئۈسكۈنىلەر ۋە ماتېرىياللار بىلەن تەمىنلەيدۇ ھەمدە سۈپىتى كېلىشىمدە بەلگىلەنگەن ئۆلچەمگە يەتمىسە، ئۇنى ئالماشتۇرۇشقا ۋەدە بېرىدۇ.
• خىتاي تېخنىكىلىق ياردەم بېرىش جەريانىدا ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتلەردىكى تېخنىكلارنىڭ مۇناسىۋەتلىك تېخنىكىلارنى تولۇق ئىگىلىشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ.
• خىتايدىن كەلگەن مۇتەخەسسىسلەر ھەرگىزمۇ ئالاھىدە ئىمتىيازدىن بەھرىمەن بولماستىن، يەرلىك مۇتەخەسسىسلەر بىلەن ئوخشاش مۇئامىلىگە ئېرىشىشى كېرەك.

بۇ پىرىنسىپلارغا ئاساسەن، خىتاينىڭ ياردىمى كەڭ قورساق قايتۇرۇش شەرتلىرى بىلەن تەمىنلەنگەن ئۆسۈمسىز ياكى تۆۋەن ئۆسۈملۈك قەرز شەكلىدە بولغان. گەرچە خىتاي ئۆزىمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەت بولسىمۇ، ئۇنىڭ رەھبەرلىرى تاشقى ياردەمنىڭ بىر مۇھىم تاشقى سىياسەت قورالى ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر تونۇپ يەتكەن. خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان تۇنجى داۋالاش ياردىمىمۇ دەل مۇشۇ مەزگىلدە ئالجىرىيەگە ئەۋەتىلگەن بولۇپ، 1962-يىلى مۇستەقىل بولغان ئالجىرىيەگە 100 نەپەر خىتاي سەھىيە خادىمى ياردەمگە بارغان.

2. 2. خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆزگىرىشى

خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىدا، خىتاي ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويمىغان ئىدى. 1950-يىلى خىتاي-ئافرىقا سودا ھەجىمى ئاران 25.4 مىليون دوللار بولۇپ، 1960-يىلغا كەلگەندە بۇ رەقەم ئاران 127.7 مىليون دوللارغا (2010-يىلدىكى دوللار قىممىتى بويىچە) يەتكەن. بۇ دەۋردە، خىتاينىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئىقتىسادىي ئالماشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئەمەس، بەلكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنى كۈچەيتىش ۋە بېيجىڭنى ئۈچىنچى دۇنيانىڭ رەھبىرى قىلىپ تىكلەش ئىدى،. ئەمما، بۇ ئەھۋال مەدەنىيەت ئىنقىلابى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن تۈپتىن ئۆزگەردى؛ دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر خىتاينىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي نىشانلىرىغا خىزمەت قىلدۇرۇلۇشقا باشلىدى.

غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ياردىمى ئادەتتە يۇقىرى ئۆسۈم بىلەن بېرىلىپ، قەرزنى قايتا تەڭشەش قىيىن بولۇپلا قالماي، دائىم ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىشنىڭ بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلەتتى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئافرىقا رەھبەرلىرى خىتاينىڭ «سەككىز پىرىنسىپ»ىغا ئاساسلانغان ياردەم شەرتلىرىنى تېخىمۇ پايدىلىق دەپ قارايتتى. خىتاي تاشقى ياردەملىرىنى ئىستراتېگىيەلىك بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىنى تەيۋەن بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، ئۆزىگە جەلپ قىلىشقا ئۇرۇندى.

خىتاي گەرچە «شەرتسىز ئارىلىشىش»نى ۋەدە قىلغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە تەيۋەن بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان دۆلەتلەر بىلەن ئالاقە قىلمايدۇ. ئېسۋاتىنى پادىشاھلىقى (ئىلگىرىكى سىۋېزىلاند) تەيۋەن بىلەن بولغان سىياسىي مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈشنى رەت قىلغانلىقى ئۈچۈن، خىتاينىڭ ياردىمىدىن مەھرۇم قالغان بىردىنبىر ئافرىقا دۆلىتىدۇر. خىتاي ھەمكارلاشقۇچىلىرىنىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە ئارىلىشىپلا قالماي، يەنە ئىقتىسادىي شەرتلەرنىمۇ قويىدۇ. ئۇنىڭ ئافرىقادىكى ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشى ئۈچۈن بەرگەن قەرزلىرى رىقابەت خاراكتېرلىك خېرىدار چاقىرىشقا ئوچۇق بولماستىن، قۇرۇلۇشنى چوقۇم خىتاي شىركەتلىرى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاي ھۆكۈمىتى تەنقىدكە چىدامسىز بولۇپ، ئىقتىسادىي كۈچىنى ئىشلىتىپ تەنقىدنى باستۇرىدۇ. مەسىلەن: 2006-يىلدىكى زامبىيە پىرېزىدېنتلىق سايلىمىدا، پىرېزىدېنت نامزاتى مايكىل ساتا خىتايغا قارشى سۆزلەرنى قىلغاندىن كېيىن، خىتاي سايلام نەتىجىسى چىققۇچە مەبلىغىنى توختىتىپ، ساتا غەلىبە قىلغان تەقدىردە زامبىيەدىن چېكىنىپ چىقىدىغانلىقىنى ئېيتىپ تەھدىت سالغان. خىتاينىڭ شياڭگاڭ، كىشىلىك ھوقۇق، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى، تەيۋەن، تىبەت ۋە شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق يادرولۇق مەنپەئەتلىرىگە چېتىلىدىغان ھەر قانداق تەنقىد كۈچلۈك ئىنكاس قوزغايدۇ، بۇ ئامىل ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ سىياسەت تاللىشىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان بىر توسالغۇغا ئايلانغان. شۇڭا، خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان ئالاقىسى گەرچە «شەرتسىز» دەپ ئاتالسىمۇ، يىللارنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىتى ۋە قارارلىرىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىپ كەلدى.

1960-يىللاردا خىتاينىڭ تاشقى ياردەم پىروگراممىسى كېڭىيىپ، قارا قۇرۇم تاشيولى ۋە تانزانىيە-زامبىيە (TANZAM) تۆمۈر يولى قاتارلىق ئۇزۇن مۇددەتلىك، زور مەبلەغ تەلەپ قىلىدىغان تۈرلەرنى ئۈستىگە ئالدى. تانزام تۆمۈر يولى ئەينى ۋاقىتتا سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقادىكى ئەڭ ئۇزۇن تۆمۈر يول بولۇپ، غەرب دۆلەتلىرى «چىقىم ۋە ئەشيا ئوبوروتىنىڭ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولماسلىقى»نى باھانە قىلىپ، بۇ تۈرنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەشنى رەت قىلغان ئىدى. غەرب دۆلەتلىرى ياردەم بېرىشنى خالىمىغاندا خىتاينىڭ ياردەم قولىنى سۇنۇشى، ئۇنىڭ ئافرىقا نەزىرىدە «ھەر قانداق شارائىتتا سادىق بولىدىغان دوست» ۋە ئىشەنچلىك ھەمراھ سۈپىتىدە گەۋدىلىنىشىدىكى مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولدى. 1977-يىلغا كەلگەندە، خىتاي ئافرىقاغا 2.476 مىليارد دوللارلىق ئىقتىسادىي ياردەم (بۇ ئۇنىڭ ئومۇمىي تاشقى ياردىمىنىڭ 58% ىنى ئىگىلەيتتى) بەرگەن بولۇپ، خىتاي-ئافرىقا سودا ھەجىمىمۇ 720 مىليون دوللارغا يەتكەن.

ئىقتىسادىي ياردەمدىن باشقا، خىتاي ھەربىي ياردەممۇ قىلدى. مەسىلەن: ئەينى ۋاقىتتىكى تانگانىيكانىڭ (ھازىرقى تانزانىيە) ئەنگلىيە تەربىيەلىگەن ئارمىيەسى ئىسيان كۆتۈرگەندىن كېيىن، پىرېزىدېنت جۇلىيۇس نيېرېرې ئارمىيەنى قايتا قۇرۇش ۋە قورال-ياراغ بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن خىتايدىن ياردەم سورىدى. خىتاي بۇ دۆلەتتە دېڭىز ئارمىيە بازىسى ۋە ھەربىي ئايرودۇرۇم قۇرۇپ بېرىپ، تانزانىيە قوراللىق قىسىملىرىنىڭ بارلىق قىسىملىرىدىكى ئەسكەرلەرنى تەربىيەلىدى ۋە دۆلەتكە ئۈزلۈكسىز قورال-ياراغ يەتكۈزدى. گەرچە خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىگە قىلغان ھەربىي ياردىمى كۆلەم جەھەتتە كىچىك بولسىمۇ، ئۇنىڭ تانزانىيە ئۈچۈن ئەھمىيىتى زور بولدى. بۇ يەردە خىتاينىڭ قورال-ياراغ يەتكۈزۈش مىقدارى سوۋېت ئىتتىپاقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان باشقا بارلىق تەمىنلىگۈچىلەرنىڭكىدىن ئېشىپ كەتتى. 1950-يىلدىن 1979-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاي تانزانىيەگە 12 MiG-17، 16 F-6 كۈرەشچى ئايروپىلانى، 2 MiG-15UTI مەشىق ئايروپىلانى، 1 An-2 يېنىك توشۇغۇچى ئايروپىلان، 45 بىرونېۋىك، 60 62-تىپلىق ۋە 63-تىپلىق يېنىك تانكا، 30 59-تىپلىق تانكا، 4 تورپېدا كېمىسى، 6 زەمبىرەكلىك كېمە ۋە 30 سۆرەلمە زەمبىرەك قاتارلىق ھەربىي ئۈسكۈنىلەرنى يەتكۈزگەن. ماۋ دەۋرىدە خىتاي ئافرىقا ھۆكۈمەتلىرىگە قورال-ياراغ سوۋغا قىلغان بولسا، كېيىنچە بۇ ئالاقە سودا ئاساسىدىكى سېتىشقا ئۆزگەردى.

3. 3. سىياسىي ئالماشتۇرۇش ۋە ئىسلاھات دەۋرى

ئىقتىسادىي ۋە باشقا ياردەملەرگە جاۋابەن، ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتلەر بېيجىڭغا سىياسىي قوللاش بىلەن جاۋاب قايتۇردى. بۇ ئەھۋال 1971-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش جەريانىدا ئالاھىدە گەۋدىلەندى. خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا قايتا كىرىشىنى قوللاپ قارار لايىھەسى سۇنغان 23 دۆلەتنىڭ 22 سى خىتايدىن تاشقى ياردەم ئېلىۋاتقان دۆلەتلەر ئىدى. ئاۋاز بېرىشتە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ خىتاي جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئورنىنى ئېلىشىغا ماقۇل بولغان 76 دۆلەتنىڭ 26 سى ئافرىقا دۆلەتلىرىدىن ئىدى. ئافرىقانىڭ بۇ كۈچلۈك قوللىشى نەتىجىسىدە، ماۋ زېدۇڭنىڭ: «بىزنى (ب د ت غا) قايتۇرۇپ كىرگەنلەر قارا تەنلىك ئافرىقالىق دوستلىرىمىز بولدى» دېگەنلىكى تارىختا خاتىرىلەنگەن.

1970-يىللارنىڭ ئاخىرىدا خىتاي مەدەنىيەت ئىنقىلابى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، خىتاينىڭ دۆلەت سىياسىتى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويدى. خىتاي ئىقتىسادى ئۇنى سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىگە يۈزلەندۈرۈشنى مەقسەت قىلغان «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» جەريانىنى باشتىن كەچۈردى. 1980-يىللارنىڭ بېشىدا، خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان ياردىمى، سودىسى ۋە داۋالاش ياردىمى كۆرۈنەرلىك ئازايدى. بۇ چېكىنىشنىڭ ئارقىسىدىكى سەۋەبلەر قاتارىدا، مەدەنىيەت ئىنقىلابى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىچكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئىقتىسادىي نىشانلىرىغا يېتىش ئۈچۈن بايلىققا بولغان ئېھتىياجىنىڭ ئېشىشى، ھەمدە خىتاي ياردىمىنىڭ ئاساسلىق قوبۇل قىلغۇچىلىرى بولغان ئالبانىيە ۋە ۋىيېتنام بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ناچارلىشىشى قاتارلىقلار بار ئىدى.

خىتاي ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار تاشقى ياردەم پىروگراممىلىرىنىڭ ئەمەلىي پايدىسى ھەققىدە ئىختىلاپقا چۈشكەن. بەزى ئەمەلدارلار بۇنىڭ دۆلەتكە ئېلىپ كېلىدىغان ئىقتىسادىي يۈكىدىن ئەنسىرىگەن بولسا، ياردەمنى قوللىغۇچىلار ئۇنىڭ خىتاينىڭ سىياسىي مەنپەئەتلىرىگە خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى ۋە داۋاملاشتۇرۇلۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن. مەدەنىيەت ئىنقىلابى ئاخىرلىشىش ئالدىدا، تاشقى ياردەم خىتاي ھۆكۈمەت خامچوتىنىڭ زور بىر قىسمىنى ئىگىلەپ، 1973-يىلى 6.9% گە يەتكەن. يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي ياردىمىنى ئالغان دۆلەتلەر خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى ئورنىنى قايتۇرۇۋېلىشىغا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغان. ئاخىرىدا، خىتاي رەھبەرلىكى ياردەمنىڭ تاشقى سىياسەت نىشانلىرىغا يېتىشتە مۇھىم رولى بارلىقىنى، ئەمما كەلگۈسىدە چوڭ كۆلەملىك ياردەم تۈرلىرىنىڭ ئورنىغا، ياردەمنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى بىلەن تېخىمۇ زىچ باغلىنىدىغانلىقىنى قارار قىلدى. بۇ ئۆزگىرىش تاشقى سىياسەتنىڭ يۆنىلىشىنى سىياسىي ئېتىبار بېرىشتىن ئۆز-ئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈشكە قاراپ بۇرىدى. نەتىجىدە، ھۆكۈمەت «خىزمەت كۆرسىتىش توختاملىرى، مەبلەغ سېلىش ۋە سودىنى ئىلگىرى سۈرۈش» ئارقىلىق تاشقى ياردەم چىقىمىنى ئازايتتى. 1970-1975-يىللىرى ئارىسىدا، خىتاينىڭ ئافرىقاغا قىلغان ياردىمى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 319 مىليون دوللار بولغان بولسا، 1976-1980-يىللىرى ئارىسىدا بۇ رەقەم يىللىق ئوتتۇرىچە 94 مىليون دوللارغا چۈشۈپ قالدى.

4. 4. 1980 -يىللاردىكى يېڭى سىياسەت ۋە ھەمكارلىق

1980-يىللارنىڭ بېشىدا، باش مىنىستىر جاۋ زىياڭ 11 ئافرىقا دۆلىتىنى زىيارەت قىلىپ، كەلگۈسىدە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ھەمكارلىقىغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان تۆت يېڭى پىرىنسىپنى ئېلان قىلدى:

• باراۋەرلىك ۋە ئۆز-ئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش
• ئەمەلىي نەتىجىگە ئەھمىيەت بېرىش
• ھەمكارلىق شەكلىنىڭ كۆپ خىللىقى
• ئورتاق تەرەققىياتنى ئىشقا ئاشۇرۇش

ئۆز نۇتقىدا، باش مىنىستىر جاۋ «ياردەم» سۆزىنىڭ ئورنىغا «ھەمكارلىق»نى ئىشلىتىپ، مۇناسىۋەتنىڭ ماھىيىتىدە ئۆزگىرىش بولغانلىقىنى بىلدۈردى. شۇنىڭ بىلەن خىتاينىڭ ئافرىقاغا قىلغان ياردىمى 1980-يىلى 89.5 مىليون دوللارغا چۈشۈپ قالدى. لېكىن، خىتاي رەھبەرلىرى تاشقى مۇناسىۋەتتە ياردەمنىڭ مۇھىملىقىنى داۋاملىق تەكىتلىگەچكە، ئافرىقاغا قىلىنغان ياردەم 1984-يىلغا كەلگەندە قايتىدىن 289 مىليون دوللارغا ئۆرلىدى. ئەمما بۇ يېڭى دەۋردە، ياردەم ئاساسلىقى خىتاي سانائىتىنى قوللاش ۋە خىتاي مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئېكسپورتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلدى.

1980-يىللاردا، خىتاي ئۆزىنىڭ باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق سىياسىتىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇر بولدى. چۈنكى، ياردەم تۈرلىرىنى قوبۇل قىلغۇچى دۆلەتلەرگە تاپشۇرۇپ بەرگەندىن كېيىن، نۇرغۇن تۈرلەر تېخنىكىلىق مەسىلىلەر تۈپەيلىدىن خىتاي تەرىپىدىن قايتا رېمونت قىلىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ ئەھۋال خىتاينى قىيىن ئەھۋالدا قالدۇردى: بىر تەرەپتىن تۈرلەرنى باشقۇرۇش (بۇنى ئارىلىشىش دەپ قارايتتى)، يەنە بىر تەرەپتىن تۈرنى تاماملاپلا تاپشۇرۇپ بېرىش ئوتتۇرىسىدا ئىككىلىنىپ قالدى. جاۋ زىياڭ بۇ مەسىلىگە قارىتا، تاماملاپ بولغان تۈرلەرگە باشقۇرۇش ۋە تېخنىكىلىق ياردەم بېرىشنىڭ قارشى تەرەپنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش ھېسابلانمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئۇلارنىڭ «ئۆز كۈچىگە تايىنىپ تەرەققىي قىلىشىغا ياردەم بېرىش» ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈردى.

5. 5. 1990-يىللاردىكى ئەمەلىيەتچىل سىياسەت ۋە «سىرتقا چىقىش» ئىستراتېگىيەسى

1990-يىللاردا، خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى سىياسىي ئىدېئولوگىيەدىن كۆرە تېخىمۇ كۆپ ئەمەلىيەتچىللىككە يۈزلەنگەن ئىدى. مەسىلەن: بېيجىڭ تەيۋەن بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى بولغان لىبېرىيە ۋە ئېسۋاتىنى بىلەن مەلۇم مەزگىل ئىقتىسادىي ئالاقىنى داۋاملاشتۇرغان. بۇ مەزگىلدە، خىتاي «ئىككى بازار، ئىككى بايلىق» سىياسىتىنى ئومۇميۈزلۈك يولغا قويدى. بۇ سىياسەتنىڭ يادروسى، بىر تەرەپتىن تاشقى بازارلارغا سىڭىپ كىرىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ ئىچكى بازىرىنى قوغداش؛ شۇنداقلا تاشقى بايلىقلاردىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش بىلەن بىرگە، دۆلەتنىڭ ئىچكى بايلىقلىرىنى ئاسراش ئىدى. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ نەتىجىسىدە، خىتاي 1990-يىللارنىڭ ئاخىرىدا «سىرتقا چىقىش» ئىستراتېگىيەسىنى قوبۇل قىلدى ۋە شۇنىڭدىن ئېتىبارەن خىتاينىڭ خەلقئارالىق سودىدىكى ئورنى ئۈزلۈكسىز كېڭەيدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن غەرب ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئافرىقاغا بولغان قىزىقىشىنىڭ ئاجىزلىشىشىمۇ دەل مۇشۇ مەزگىلگە توغرا كەلدى. خىتاي بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئىقتىسادىي ئارىلىشىشنى ئاساس قىلىپ، ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى زور دەرىجىدە كۈچەيتتى. 1980-يىلدىن 1999-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا خىتاي-ئافرىقا سودا ھەجىمى ئالتە ھەسسىگە يېقىن ئاشتى.

1990-يىللاردا، خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىگە ساتقان قورال-ياراغلىرىنىڭ قىممىتى 1980-يىللارغا سېلىشتۇرغاندا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشتى. ئەمما، بۇ سېتىش مىقدارى يەنىلا سوۋېت-رۇسىيە ۋە ئامېرىكانىڭ ئافرىقادىكى قورال-ياراغ بازىرىدىكى ئۈلۈشىدىن كېيىن تۇراتتى. 1989-يىلدىن 1999-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاينىڭ ئافرىقاغا قورال يەتكۈزۈشى 25 يۈرۈش دېڭىز ئۈستى ئۇرۇش پاراخوتى، 100 پارچە پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبا، 140 تانكا، 1270 زەمبىرەك، 40 بىرونېۋىك، 40 ئاۋازدىن تېز ئۇچار ئۇرۇش ئايروپىلانى، 30 باشقا تىپتىكى ھەربىي ئايروپىلان ۋە 30 يۈرۈش يەر يۈزى-ھاۋا باشقۇرۇلىدىغان بومبىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. خىتاي قورال-ياراغلىرى تۆۋەن باھاسى ۋە سوۋېت-رۇسىيە قورال سىستېمىلىرىغا ئوخشاشلىقى بىلەن ئافرىقا بازىرىدا جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە ئىدى. بۇ مەزگىلدە، خىتاي يەنە كونگو، ئېرىتېرىيە، ئېفىيوپىيە، سېررالېئون، سۇدان قاتارلىق توقۇنۇش ئىچىدىكى دۆلەتلەر ۋە خەلقئارادا يەكلىنىپ قالغان ھاكىمىيەتلەرگىمۇ قورال ساتتى. قورال-ياراغ سېتىشتىن باشقا، خىتاي ئافرىقا دۆلەتلىرىدىكى ھەربىي خادىملارنى تەربىيەلەشنى داۋاملاشتۇرۇپ، بەزى ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى قۇرۇلۇشىغىمۇ قاتناشتى.

6. 6. خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى (FOCAC) نىڭ قۇرۇلۇشى ۋە يېڭى دەۋر

خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى داۋاملىق كۈچىيىپ، 21-ئەسىرگە قەدەم قويغاندا يېڭى بىر باسقۇچقا كىردى، بۇنىڭ مۇھىم بىر بەلگىسى خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنىڭ (FOCAC) قۇرۇلۇشىدۇر. 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، بىر قىسىم ئافرىقا رەھبەرلىرى خىتاي بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق ھەمكارلىق ئورنىتىش ئارزۇسىنى ئىپادىلىگەن. 1999-يىلى ئۆكتەبىردە، ئەينى ۋاقىتتىكى خىتاي رەئىسى جياڭ زېمىن ئافرىقا بىرلىكى تەشكىلاتىنىڭ رەئىسى ۋە ئافرىقا دۆلەت باشلىقلىرىغا مەكتۇپ يوللاپ، «خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى» قۇرۇشنى رەسمىي تەكلىپ قىلدى. ئىككى تەرەپنىڭ ئورتاق قوشۇلۇشى بىلەن، خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنى رەسمىي، سىستېمىلىق بىر رامكىغا سېلىش مەقسىتىدە خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى قۇرۇلدى. 2000-يىلى خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى تۇنجى قېتىم چاقىرىلغاندا، پەقەت 44 ئافرىقا دۆلىتىلا قاتناشقان ئىدى. ئەمما، 2024-يىلى 9-ئايدا ئۆتكۈزۈلگەن توققۇزىنچى نۆۋەتلىك خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى يىغىنىغا كەلگەندە، قاتناشقۇچى دۆلەتلەرنىڭ سانى 53 كە يېتىپ، پەقەت بىرلا ئافرىقا دۆلىتى سىرتتا قالدى. بۇ دۆلەت ئېسۋاتىنى بولۇپ، ئۇ خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتمىغان، چۈنكى ئۇ بېيجىڭنىڭ ئورنىغا تەيبېينى ئېتىراپ قىلىدۇ، شۇڭلاشقا خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنىڭ ئەزاسى ئەمەس.

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنى قۇرۇشقا قوشۇلۇشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب، «غەربنىڭ ئافرىقادىكى رىقابىتىگە بولغان سەزگۈرلۈك ۋە ئافرىقا بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك، مۇقىم ھەمكارلىق مېخانىزمى قۇرۇشنىڭ جىددىي زۆرۈرىيىتى» ئىدى. خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەرنى ئىلگىرى سۈرۈپلا قالماي، يەنە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئافرىقاغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ ماسلاشتۇرۇشىدىكى مۇھىم سۇپىغا ئايلاندى.

خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئافرىقانىڭ خىتاي تاشقى سىياسىتىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورنى تېخىمۇ گەۋدىلەندى. ئەينى ۋاقىتتا، خىتاينىڭ دىپلوماتىيە ئىستراتېگىيەسى — «چوڭ دۆلەتلەر ئاچقۇچ، ئەتراپتىكى دۆلەتلەر ئالدىنقى ئورۇندا، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئاساس، كۆپ تەرەپلىمىلىك سەھنە» — ئافرىقانى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر سېپىنىڭ يادروسى قىلىپ بېكىتتى. ئافرىقا دۆلەتلىرى كۆپ تەرەپلىك خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە خىتاينى ئىزچىل قوللاپ كەلدى. بۇ قوللاش، خىتاينىڭ تىبەت سىياسىتى ۋە سۇدان پىرېزىدېنتى ئۆمەر بەشىر ھۆكۈمىتىنى دارفۇردىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق سەۋەبىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ جازاسىدىن قوغداش قاتارلىق خەلقئارالىق تالاش-تارتىشلارغا قارىماي، 2008-يىللىق بېيجىڭ ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈشىگە شارائىت ياراتتى. كېيىنچە، خىتاي بەشىرگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇنى دارفۇردا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تىنچلىق ساقلاش ۋەزىپىسىنى قوبۇل قىلىشقا كۆندۈردى.

1980-يىللاردا، خىتاي ئىقتىسادى «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» سىياسىتىدىن كېيىن تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشقا باشلىغان، ھەمدە خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) 1987-يىلغا كەلگەندە پۈتۈن ئافرىقا قىتئەسىنىڭكىدىن ئېشىپ كەتكەن. 1999-يىلى «سىرتقا چىقىش» ئىستراتېگىيەسى يولغا قويۇلغاندىن كېيىن، خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى تېخىمۇ تېز سۈرئەتتە ئاشتى. 2000-يىلى خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى قۇرۇلغاندا، خىتاي-ئافرىقا سودىسى 10 مىليارد دوللار بولسا، 2023-يىلغا كەلگەندە بۇ رەقەم 260 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كەتتى. خىتاي 2009-يىلى ئامېرىكادىن ئېشىپ، ئافرىقانىڭ ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھىغا ئايلاندى. بۇ مەزگىلدە خىتاي-ئافرىقا سودىسىنىڭ شىددەت بىلەن ئېشىشىدىكى مۇھىم سەۋەبلەرنىڭ بىرى، خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىگە تەمىنلىگەن كەڭ كۆلەملىك ئىناۋەتلىك قەرزلىرىدۇر. 2000-يىلى خىتاينىڭ ئافرىقاغا بەرگەن قەرزى 140 مىليون دوللار بولسا، 2010-يىلغا كەلگەندە بۇ سان 6.8 مىليارد دوللارغا يەتتى. ئافرىقا دۆلەتلەرى خىتاينىڭ كەڭ قورساق قەرز شەرتلىرى ۋە قەرزنى كېچىكتۈرۈش پىروگراممىلىرى سەۋەبىدىن خىتايدىن داۋاملىق قەرز ئېلىشنى تاللىدى. بۇنىڭغا پاراللېل ھالدا، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ قۇرۇلۇش ھۆددىگەرلىكىمۇ زور دەرىجىدە ئاشتى. 2000-يىلى يىللىق ھۆددىگەرلىك كىرىمى 1.09 مىليارد دوللار بولغان خىتاي شىركەتلىرى، 2010-يىلغا كەلگەندە ئافرىقادىكى ھۆددىگەرلىك كىرىمىنى 35 مىليارد دوللارغا يەتكۈزدى.

7.خىتاينىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كېڭىيىشى (يېڭى مىڭ يىل)

يېڭى مىڭ يىلدا، خىتاينىڭ ئافرىقادىكى ھەربىي ئارىلىشىشى داۋاملىق كېڭەيدى، خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى بار ھەر بىر ئافرىقا دۆلىتى دېگۈدەك بۇنىڭدىن مەنپەئەتلەندى. ئەمما، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ خاراكتېرى ئىلگىرىكى سوۋغات ۋە ئىئانە قىلىشتىن قورال-ياراغ سېتىشقا قاراپ ئۆزگەردى. خىتاي ئافرىقا دۆلەتلىرى ئۈچۈن، بولۇپمۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ جازاسى ۋە ئېمبارگوسى تۈپەيلىدىن غەربتىن ئىلغار قورال سىستېمىلىرىنى سېتىۋالالمايدىغان دۆلەتلەر ئۈچۈن ئاساسلىق قورال تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ بىرى بولۇشنى داۋاملاشتۇردى. 2000-يىلدىن 2023-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاينىڭ ئافرىقاغا قورال يەتكۈزۈشى 1000 دىن ئارتۇق بىرونېۋىك، 200 دىن ئارتۇق پىيادە ئەسكەرلەر ئۇرۇش ماشىنىسى، 100 دىن ئارتۇق بىرونېلانغان ئوت ئۆچۈرۈش ماشىنىسى، 600 دىن ئارتۇق يەر يۈزى-ھاۋا باشقۇرۇلىدىغان بومبىسى، 300 دىن ئارتۇق ئايروپىلان ۋە تىك ئۇچار، 75 ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى، 1000 غا يېقىن تانكىغا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبا، 85 پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبا، 50 يېتەكچى بومبا، 10 دىن ئارتۇق يەر يۈزى-ھاۋا باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىسى، 20 دىن ئارتۇق دېڭىز ئارمىيە كېمىسى، 55 بىرونېۋىك ئۈچۈن دىزېل موتورى، 200 دىن ئارتۇق تانكا ۋە كۆپلىگەن زەمبىرەكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. خىتاينىڭ ئافرىقاغا قورال يەتكۈزۈشى رادار، يېتەكچى بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى سىستېمىسى قاتارلىق يۇقىرى تېخنىكىلىق زامانىۋى قوراللارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. بۇنىڭدىن سىرت، خىتاي نىگېرىيە ۋە ئۇگاندا قاتارلىق ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ قورال ئىشلەپچىقاردى، ھەمدە سۇداننىڭ قورال-ياراغ ياسىمىچىلىق سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىغا ياردەم بەردى.

2006-يىلى ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ ئافرىقا سىياسىتى» ناملىق ئاق تاشلىق كىتابىدا، خىتاي ھەربىي ئالماشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئافرىقا بىخەتەرلىك قىسىملىرىنىڭ ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش، ھەمدە ئافرىقا ئىتتىپاقى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تىنچلىق ساقلاش ھەرىكەتلىرىنى قوللاشنى رەسمىي ۋەدە قىلدى. شۇنىڭغا ئوخشاش، خىتاينىڭ داۋالاش ياردىمىمۇ ئافرىقاغا ئۈزلۈكسىز يەتكۈزۈلۈپ، خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنىڭ كۈنتەرتىپىدىكى مۇھىم بىر تۈرگە ئايلاندى. 2006-يىلى، خىتاي ئافرىقاغا 40 مىليون دوللار قىممىتىدىكى قىزىتما يوقىتىش دورىسى بىلەن تەمىنلەشنى ۋەدە قىلدى. 2000-يىلدىن 2012-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاينىڭ ئافرىقاغا قىلغان داۋالاش ياردىمى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 233 مىليون دوللارغا يەتتى. خىتاي يەنە غەربىي ئافرىقادا پارتلىغان ئېبولا ۋىرۇسىغا قارشى كۈرەشتە ئافرىقانى ئاكتىپلىق بىلەن قوللىدى.

8.خىتاينىڭ ئافرىقادىكى مەنپەئەتلىرى

ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك قاتارلىق ئامىللار خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان تاشقى سىياسىتىنى شەكىللەندۈرگەن ئاساسلىق تۈرتكىلەر بولدى. دەسلەپكى ئالاقە باسقۇچلىرىدا ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي مەنپەئەتلەر ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولسا، خىتاينىڭ بازارغا يۈزلەنگەن ئىسلاھاتىدىن كېيىن، ئىقتىسادىي مەنپەئەت خىتاينىڭ ئارىلىشىشىدىكى ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچكە ئايلاندى. ھازىرقى ۋاقىتتا، سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنىڭ ئەھمىيىتى بارغانسېرى ئېشىۋاتىدۇ، بېيجىڭ بۇ مەنپەئەتلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى بىر پېشاڭ سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. شۇنداقتىمۇ، ئىقتىسادىي مەنپەئەت يەنىلا مەركىزىي ئورۇندا تۇرىدۇ، خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە تەرەققىياتى ئاساسلىقى ئىككى تەرەپنىڭ تەمىنلەش ۋە ئېھتىياج مۇناسىۋىتىنىڭ ئۈزلۈكسىزلىكىگە باغلىق. مەسىلەن: ئافرىقا خىتاي تەمىنلەشكە قادىر بولغان ئۇل-ئەسلىھەگە جىددىي موھتاج، خىتاي بولسا ئافرىقادا مول زاپاسقا ئىگە مىنېرال بايلىقلارغا ئېھتىياجلىق. خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇستەھكەم دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى، بېيجىڭنىڭ يەرشارى جەنۇبىدا رەھبەرلىك ئورنىنى تىكلەشتەك كەڭ دائىرىلىك سىياسىي مەنپەئەتى ئۈچۈن مۇھىم تىرەك بولماقتا.

ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر

خىتاي ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى غايەت زور ياسىمىچىلىق سانائىتى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان تەبىئىي بايلىق ۋە باشقا خام ئەشيالارغا ئېرىشىشنى كۆزلەيدۇ. خىتاي بۇ تەبىئىي بايلىقلارنى خەلقئارالىق بازارلاردىكى باھا مېخانىزمىنى ئايلىنىپ ئۆتۈپ، بىۋاسىتە ئافرىقادىن ئېلىشنى نىشان قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ تەرەققىيات ياردەملىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئېكسپورتنى قولايلاشتۇرۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. خىتاينىڭ ئافرىقادا ئېلىپ بارغان ئۇل-ئەسلىھە تۈرلىرى، ئۇنىڭ تەبىئىي بايلىقلارنى ئۈنۈملۈك قېزىپ، خىتايغا قايتۇرۇپ توشۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ، بۇ ئۇنىڭ «ئىككى بازار، ئىككى بايلىق» ئىستراتېگىيەسىگە تولۇق ئۇيغۇن كېلىدۇ.

«ئىككى بازار، ئىككى بايلىق» ئىستراتېگىيەسىگە ماس ھالدا، خىتاي يەنە ئۆز مەھسۇلاتلىرى بىلەن ئافرىقا بازىرىغا سىڭىپ كىرىش ئارزۇسىغا ئىگە. ئافرىقا، خىتاي مەھسۇلاتلىرى ئۈچۈن رىقابەت ئەۋزەللىكىگە ئىگە بولغان، ھاياتىي كۈچكە تولغان ۋە سىجىل كېڭىيىۋاتقان بىر بازار ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاي غەرب دۆلەتلىرىنىڭ پايدىسىز سودا سىياسەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ۋە ئۈزلۈكسىز بازارغا كىرىشنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن تاشقى بازارلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ ئەھۋال خىتاي ۋە ئافرىقاغا ئوخشاشلا پايدىلىق بولدى، چۈنكى تەتقىقاتلار خىتاي-ئافرىقا سودىسىنىڭ ئافرىقانىڭ ئىقتىسادىي ئېشىشىغا ۋە نامراتلىقنى تۈگىتىشكە كۆرۈنەرلىك تۆھپە قوشقانلىقىنى ئىسپاتلىدى.

يېقىنقى يىگىرمە يىلدا، غەرب شىركەتلىرى ئافرىقادىكى مەبلەغلىرىنى ئازايتىۋاتقان بىر پەيتتە، ئافرىقا خىتاي مەبلىغىنىڭ مۇھىم مەنزىلىگە ئايلاندى، خىتاي بۇ بوشلۇقنى خۇشاللىق بىلەن تولدۇردى. تەھلىلچىلەر بېيجىڭنىڭ ئەمگەك كۆپ تەلەپ قىلىدىغان سانائەتلىرىنى ئافرىقاغا يۆتكەپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خىتايدا يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋە كاپىتال كۆپ تەلەپ قىلىدىغان سانائەتلەرنى ساقلاپ قېلىشنى كۆزلەيدىغانلىقىنى پەرەز قىلماقتا. ئەمما، جۇغراپىيەلىك يېقىنلىق، تۆۋەن تەننەرخ ۋە تېخىمۇ مۇكەممەل ئۇل-ئەسلىھە قاتارلىق ئامىللار جەنۇبىي ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانى خىتاي ئۈچۈن تېخىمۇ مۇۋاپىق بىر تاللاشقا ئايلاندۇرىدۇ.

9. 9. ئۆرنەك دۆلەتلەر (Case Studies)

دوكلاتتا خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىش ئۈچۈن كېنىيە، جەنۇبىي ئافرىقا ۋە زامبىيە قاتارلىق ئۈچ دۆلەت ئۈلگە قىلىنىپ تەھلىل قىلىنغان.

كېنىيە

1950 – ۋە 1960-يىللاردا، كېنىيە مۇستەقىل بولۇشتىن بۇرۇنلا، خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ئورناتقان ئىدى. كېنىيە خىتايغا خام ئەشيا ئېكسپورت قىلسا، خىتاي كېنىيەگە يېرىم پىششىقلاپ ئىشلەنگەن ۋە تەييار مەھسۇلاتلارنى ئېكسپورت قىلاتتى. 1963-يىلى، يەنى كېنىيە ئەنگىلىيەدىن مۇستەقىل بولغان يىلى، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا 1.2 مىليون دوللار بولۇپ، كېنىيەنىڭ خىتايغا قىلغان ئېكسپورتى خىتاينىڭ كېنىيەگە قىلغان ئېكسپورتىنىڭ ئۈچ ھەسسىسىگە يېتەتتى. كېنىيە مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا داۋاملىق كېڭەيدى.

خىتاي-كېنىيە دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى 1963-يىلى 12-ئاينىڭ 14-كۈنى، يەنى كېنىيە مۇستەقىل بولۇپ ئىككى كۈندىن كېيىن رەسمىي باشلانغان. خىتاي گېرمانىيە، سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئېفىئ‍وپىيەدىن كېيىن، كېنىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلغان تۆتىنچى دۆلەت ئىدى. لېكىن، كېنىيە ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك زىددىيەتلەر ۋە خىتاي مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدىكى خىتاينىڭ ھەرىكەتلىرىگە بولغان گۇمان سەۋەبىدىن، 1967-يىلى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر ئېغىر دەرىجىدە جىددىيلەشكەن. ھۆكۈمران پارتىيە بولغان كېنىيە ئافرىقا مىللىي ئىتتىپاقىدىكى سول قانات سىياسەتچىلەر خىتاي بىلەن يېقىنلىشىشنى قوللىسا، ئوڭ قانات سىياسەتچىلەر غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى تەرغىب قىلاتتى. نەتىجىدە، ئوڭ قانات سىياسەتچىلەر ھۆكۈمەت كونتروللۇقىنى قولغا كەلتۈرۈپ، غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىپ، خىتاي بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى ئۈزۈۋەتكەن. خىتاي رەھبىرى ماۋ زېدۇڭ ۋە كېنىيە پىرېزىدېنتى جومو كېنياتتانىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، پىرېزىدېنت دانيېل ئاراپ موي 1978-يىلى خىتاي بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى قايتا ياخشىلاشقا باشلىغان. قىزىقارلىق يېرى شۇكى، موينىڭ ئۆزى ئىلگىرى خىتاي تەرىپىدىن «تۆھمەت، قارىلاش ۋە ئېغىر ئىغۋاگەرچىلىك» بىلەن ئەيىبلەنگەن ئوڭ قانات سىياسەتچىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ۋەقە ئىككى دۆلەتتىكى ۋاقىتلىق ئىش بېجىرگۈچىلەرنىڭ قوغلاپ چىقىرىلىشىغا سەۋەب بولغان ئىدى.

جەنۇبىي ئافرىقا

خىتاينىڭ جەنۇبىي ئافرىقا بىلەن بولغان ئالاقىسى ئافرىقادىكى مىللىي ئازادلىق كۈرەشلىرى دەۋرىگە تۇتىشىدۇ. بۇ مەزگىلدە، خىتاينىڭ ئىدېئولوگىيەسى ئۇنىڭ تاشقى سىياسىتىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى جەنۇبىي ئافرىقادىكى كوممۇنىستىك پارتىيەلەر بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن. خىتاي جەنۇبىي ئافرىقادىكى ئافرىقا مىللىي قۇرۇلتىيىنى (ANC) ئاكتىپلىق بىلەن قوللىغان، ئەمما ANC خىتاي-سوۋېت بۆلۈنۈشى دەۋرىدە سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بىر سەپتە تۇرغانلىقى ئۈچۈن، خىتاي قوللىشىنى پان ئافرىقاچىلار قۇرۇلتىيىغا يۆتكىگەن. بۇ تارىخىي سەۋەب، بەلكىم كېيىنچە پىرېزىدېنت نېلسون ماندېلا رەھبەرلىكىدىكى يېڭى ANC ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنى داۋاملاشتۇرۇشىغا تۈرتكە بولغان بولۇشى مۇمكىن. تەيۋەننىڭ ئىرقىي ئايرىمىچىلىق (apartheid) ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭمۇ شۇ ھۆكۈمەت بىلەن سودا مۇناسىۋىتى بولغانلىقى، ANC ھۆكۈمىتىنىڭ قايسى خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئېتىراپ قىلىش قارارىنى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتكەن ANC. ھۆكۈمىتى 1998-يىلغىچە تەيۋەن بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ، ئاخىرىدا ئېتىراپ قىلىشنى بېيجىڭغا يۆتكىگەن. جەنۇبىي ئافرىقانىڭ بۇ قارارىدىكى سەۋەبلەر قاتارىدا، خىتاينىڭ جەنۇبىي ئافرىقانىڭ ئازادلىق كۈرىشىنى قوللىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىش، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن بولغان سودا ۋە مەبلەغنى كېڭەيتىش ئارزۇسى، ھەمدە بېيجىڭنى ئېتىراپ قىلىشنىڭ خەلقئارادا ئومۇميۈزلۈك بىر يۈزلىنىشكە ئايلانغانلىقى قاتارلىقلار بار ئىدى. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي جەنۇبىي ئافرىقانىڭ تەيۋەن بىلەن ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ قېلىشىغا يول قويغان بولسىمۇ، بۇ مۇناسىۋەت بېيجىڭنىڭ ئارىلىشىشى تۈپەيلىدىن كۆپ قىيىنچىلىققا ئۇچرىغان. شۇنىڭدىن بېرى، خىتاي-جەنۇبىي ئافرىقا مۇناسىۋىتى «يېڭى دەۋردىكى ھەر تەرەپلىمە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق شېرىكلىكى» سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلدى.

زامبىيە

خىتاي بىلەن زامبىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ يىلتىزى مۇستەقىللىقتىن ئىلگىرىكى دەۋرگە تۇتىشىدۇ. زامبىيە مۇستەقىل بولغان كۈننىڭ ئەتىسى، يەنى 1964-يىلى 25-ئۆكتەبىر، زامبىيە خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، جەنۇبىي ئافرىقادىكى تۇنجى بولۇپ بۇ قەدەمنى باسقان دۆلەت بولۇپ قالدى. مۇستەقىل بولغان ۋاقىتتا، قۇرۇقلۇق بىلەن ئورالغان زامبىيە دېڭىز لىنىيەسىگە ئېرىشىش ئۈچۈن جەنۇبىي ئافرىقاغا تايىناتتى. باشقا يول ئىزدەش مەقسىتىدە، زامبىيە تانزانىيە ئارقىلىق دېڭىزغا چىقىشنى پىلانلاپ، زامبىيەنى تانزانىيەگە تۇتاشتۇرىدىغان تۆمۈر يول قۇرۇش ئۈچۈن سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە غەربتىن مەبلەغ سوراپ نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى. چارىسىز قالغان زامبىيە ۋە تانزانىيە خىتايغا يۈزلىنىپ، خىتايدىن تۆمۈر يول قۇرۇش ۋەدىسىنى ئالدى. پىرېزىدېنت كېننېت كاۋۇندا دەسلەپتە خىتاي كوممۇنىزمىدىن ئېھتىيات قىلغان بولسىمۇ، تانزانىيە پىرېزىدېنتى جۇلىيۇس نيېرېرېنىڭ بېيجىڭ بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىشنىڭ يوشۇرۇن پايدىسى ھەققىدىكى قايىل قىلىشى ئارقىسىدا، خىتاي بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورناتتى.

10. 10. خۇلاسە ۋە كەلگۈسى يۈزلىنىشلەر

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى يېقىندا پەيدا بولغان بىر ھادىسە ئەمەس. ئۇ ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ داۋاملىشىپ كەلگەن بولۇپ، پەقەت 2000-يىللاردىن كېيىن كۆلىمىنىڭ زورىيىشى بىلەن خەلقئارانىڭ دىققىتىنى تارتقان. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن غەرب قىتئەدىن ئاستا-ئاستا چېكىنگەندە، ئافرىقا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتە خىتاي بىلەن بارغانسېرى زىچ گىرەلىشىپ كەتتى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن غەرب بىلەن ئافرىقا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئافرىقا دۆلەتلىرىدىكى دېموكراتىك بولمىغان ئەمەلىيەتلەر ھەمدە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى سەۋەبىدىن غەربنىڭ قوللىشىنىڭ كېمىيىشى، خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كېڭەيتىشىگە تارىخىي پۇرسەت ياراتتى. غەرب ئافرىقا دۆلەتلىرىگە قەرز ۋە ياردەم بېرىشتە قاتتىق شەرتلەرنى قويغان بولسا، خىتاي «ھېچقانداق شەرتسىز» تاللاشنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، پەقەت ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ يادرولۇق ئىگىلىك ھوقۇقى مەنپەئەتلىرىگە ھۆرمەت قىلىشىنىلا تەلەپ قىلدى. خىتاي يەنە غەرب شىركەتلىرىنىڭ ئافرىقادىن مەبلەغ چېكىندۈرۈشىدىن پايدىلىنىپ، ئۆز مەبلىغىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇردى. گەرچە 2010-يىللارنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئارىلىشىشىدا سۇسلاش كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ھازىر قايتىدىن جانلىنىش باسقۇچىغا كىردى. بۇ خىل ئىقتىسادىي ئارىلىشىش، كېيىنكى قەدەمدە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئورنىتىلىشىغا زېمىن ھازىرلىدى.

كەلگۈسى يۈزلىنىشلەرنى تەھلىل قىلىش

خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى (FOCAC) خىتاي بىلەن ئافرىقا ئوتتۇرىسىدىكى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھەمكارلىق ۋە ماسلاشتۇرۇش سۇپىسى بولۇپ كەلدى. خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى يىغىنلىرىدا بېرىلگەن ۋەدىلەرنىڭ ماھىيىتى ئۆزگىرىشى مۇمكىن بولسىمۇ، بۇ مېخانىزمنىڭ ئۆزى خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىقىنىڭ مۇھىم بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە داۋاملىشىشى مۇقەررەر. خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنىڭ كەلگۈسىدە تېخىمۇ كېڭىيىپ، ئۆز-ئارا مەنپەئەتلىك مەسىلىلەر بويىچە باشقا دىيالوگ ۋە ھەمكارلىق سۇپىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كۈتۈلمەكتە. مەسىلەن: 2007-يىلى قۇرۇلغان خىتاي-ئافرىقا تەرەققىيات فوندى خىتاينىڭ ئافرىقادىكى چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. شۇنىڭغا ئوخشاش، خىتاي 2012-يىلى «خىتاي-ئافرىقا تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىق شېرىكلىكى» تەشەببۇسىنى يولغا قويۇپ، خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى قا بىخەتەرلىك ئامىلىنى كىرگۈزگەن، ھەمدە 2018-يىلى خىتاي-ئافرىقا تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىك مۇنبىرىنى قۇرغان.

تەۋسىيەلەر

خىتاي ئافرىقا دۆلەتلىرىگە ئۇزۇن مۇددەتلىك، سىجىل ئىقتىسادىي تەرەققىياتقا ئېرىشىش ئۈچۈن مۇھىم بىر پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە. تارىختا ياپونىيە خىتايدا بايلىقنى ئۇل-ئەسلىھەگە ئالماشتۇرۇش (RFI) مودېلىنى ئىشلەتكەن، خىتاي بۇ تەجرىبىدىن پايدىلىنىپ، دۆلىتىنىڭ ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇپ چىققان. غەرب شىركەتلىرى خىتايدىكى مول ئەمگەك كۈچى، مۇكەممەل ئۇل-ئەسلىھە ۋە بازارغا يۈزلەنگەن ئىسلاھاتلارنى كۆرگەندىن كېيىن، خىتايغا كەڭ كۆلەمدە مەبلەغ سېلىشقا باشلىغان. گەرچە ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىدە جىددىيلىكلەر مەۋجۇت بولسىمۇ، نۇرغۇن ئامېرىكا شىركەتلىرى يەنىلا خىتايدا ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرىنى ساقلاپ كەلمەكتە. خىتاي بۇ چەت ئەل مەبلەغلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، 2025-يىلغا كەلگەندە دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىگە ئايلىنىشنى ئىشقا ئاشۇردى. ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭمۇ مۇشۇنداق پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، تەرەققىياتنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە پۇقرالىرىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئىمكانىيىتى بار. ئەمما، بۇنىڭ ئۈچۈن ئافرىقا دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئەمەلىيىتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك پىلان تۈزۈپ، ئۇنى قەتئىي ئىجرا قىلىشى كېرەك.

ئافرىقا دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ تەرەققىيات يولىنى مۇستەقىل تاللىشى ۋە ئۇل-ئەسلىھە تۈرلىرىنىڭ دۆلەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرەققىيات نىشانىغا ماس كېلىشىنى كاپالەتلەندۈرۈشى لازىم. تۈرلەرنى تاللىغاندا، تەرەققىيات نىشانىغا قوشىدىغان تۆھپىسى، مەبلەغ قايتۇرۇش نىسبىتى، ئىش ئورنى يارىتىش ئىقتىدارى ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقى قاتارلىق ئۆلچەملەر ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇشى كېرەك. يەرلىك ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان، تېخنىكا يۆتكىلىشنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان، يەرلىك ياسىمىچىلىق ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدىغان ۋە رايونلار ئارا باغلىنىشنى ياخشىلايدىغان تۈرلەر، پەقەت تەبىئىي بايلىق قېزىش ۋە ئېكسپورت قىلىشنى مەقسەت قىلغان تۈرلەرگە قارىغاندا ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇشى كېرەك. غەرب دۆلەتلىرى خۇسۇسىي شىركەتلىرىنى پەقەت قېزىلما ۋە ئېنېرگىيە سانائىتىگىلا مەركەزلىشىشنىڭ ئورنىغا، ئافرىقادىكى مەبلەغلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا ئىلھاملاندۇرۇشى كېرەك. بۇ ئۇلارنىڭ قىتئەدىكى ئىقتىسادىي تەسىرىنى ئاشۇرۇپ، خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىگە بولغان ئەندىشىلىرىگە تېخىمۇ كۈچلۈك ئاساس يارىتىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىگە خىتايدىن باشقا بىر تاللاش بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇھىم سودا مۇناسىۋىتىنى بىر پېشاڭ قىلىپ، قىتئە بىلەن بولغان ئىقتىسادىي، دىپلوماتىك ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتىش ئىمكانىيىتى بار.

 

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.