ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر 21-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى چارىكىدە گېئوپولىتىكىلىق جەھەتتىن كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەرگە دۇچ كەلدى. ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بىر قۇتۇپلۇق دۇنيا قۇرۇلمىسىنىڭ تەۋرىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆز-ئارا يېقىنلىشىشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنىڭ كۈچىيىشىنىڭ يېڭى بىر قۇتۇپلىشىش ياكى گېئوپولىتىكىلىق گۇرۇھلىشىشنى شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى مۇلاھىزىلەر ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى. بۇ مۇناسىۋەتنىڭ تەرەققىياتى پەقەت ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى ئاخبارات، رەقەملىك كۆزىتىش ۋە تەسىر قىلىش ھەرىكەتلىرى قاتارلىق يوشۇرۇن ساھەلەردىمۇ چوڭقۇرلاشقانلىقى توغرىسىدا ئىلمىي ۋە ئاخبارات مەنبەلىرىدە كۆپلىگەن ئىسپاتلار مەۋجۇت. بۇ خىل يۈزلىنىش، خەلقئارا بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا، رەقەملىك بوشلۇقنىڭ بىخەتەرلىكىگە ۋە شەخسىي ئەركىنلىكلەرگە جىددىي خەۋپ تۇغدۇرماقتا.
بۇ تېمىدا، 2025-يىلى 7-ئىيۇن كۈنى «نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى» (The New York Times) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ئىككى پارچە مۇھىم ماقالە، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى بۇ ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنىڭ جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك كۆزىتىش ساھەسىدىكى كونكرېت كۆرۈنۈشلىرىنى ئاشكارىلىدى. بىرىنچى ماقالە، «خىتاي-رۇسىيە جاسۇس ھۆججەتلىرى: پۇتىن ئۇرۇشى»[1] ماۋزۇسى ئاستىدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، بۇنىڭ ئاپتورلىرى ۋە تەپسىلاتى تېخى ئاشكارىلانمىغان بولسىمۇ، ئۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان ئۇرۇشىغا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ئاخبارات ياكى ھۆججەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن ئالماشتۇرۇلغانلىقى ياكى ئورتاق ئانالىز قىلىنغانلىقى توغرىسىدىكى مۇھىم ئۇچۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ خىل ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ئىككى دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ ۋە ھەمكارلىق دەرىجىسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچى ماقالە بولسا، «رۇسىيە-خىتاينىڭ ۋىچەت(ئۈندىدار) ئارقىلىق جاسۇسلۇق قىلىشى»[2] تېمىسىدا يېزىلغان بولۇپ، خىتاينىڭ دۇنيا مىقياسىدا كۆپ ئىشلىتىلىدىغان ئالاقە دېتالى ۋىچەت (WeChat) نىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن ئۆز پۇقرالىرىنى ياكى باشقا نىشانلارنى جاسۇسلۇق قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقانلىقى ياكى ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدىكى ئەندىشىلەرنى تەھلىل قىلىدۇ. بۇ ئىككى ماقالە، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى «چەك-چېگراسىز» شېرىكلىكنىڭ ئاخبارات توپلاش، جاسۇسلۇق مەشغۇلاتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش ۋە رەقەملىك كۆزىتىش تېخنىكىسىنى ئورتاقلىشىش قاتارلىق سەزگۈر ساھەلەردە ئەمەلىي ئىپادىلەنگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ھازىرقى زامان گېئوپولىتىك مۇھىتىدىكى يېڭى خەۋپ-خەتەرلەرگە دىققەتنى تارتىدۇ.
بۇ ئانالىزنىڭ مەقسىتى، يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئىككى ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئۇچۇرلارنى ئىلمىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىپ، خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتىنىڭ ئاخبارات، جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك كۆزىتىش ساھەسىدىكى يېڭى يۈزلىنىشلىرىنى بايان قىلىش ۋە ئۇنىڭ گېئوپولىتىك ئاقىۋەتلىرىنى مۇلاھىزە قىلىشتۇر. ماقالىنىڭ قۇرۇلمىسى ھەر بىر تېمىنى پاراگرافلار ئارقىلىق چوڭقۇر ئانالىز قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. بىز خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ ئاخبارات ھەمكارلىقىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە نۆۋەتتىكى سەۋەبلىرى، ۋىچەت قاتارلىق رەقەملىك قوراللارنىڭ قانداق قىلىپ جاسۇسلۇق ۋە نازارەتچىلىك ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغانلىقى، بۇ ئەھۋالنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، رەقەملىك ئەركىنلىك ۋە ئىنسان ھەقلىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش نازارەت قىلىش سىياسەتلىرى شىددەتلىك ئېلىپ بېرىلىۋاتقان رايونلار ئۈچۈن ئېلىپ كېلىدىغان ئالاھىدە خەۋپ-خەتەرلەرنى تەپسىلىي بايان قىلىمىز. خەلقئارادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ ئۇسلۇبىغا ئەمەل قىلىپ، بىز پاكىتلارنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، تېمىنىڭ كەلگۈسى يۈزلىنىشلىرى ۋە مۇمكىن بولغان تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى ھەققىدىمۇ تەۋسىيەلەرنى بېرىمىز.
- خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئاخبارات ھەمكارلىقى: يېڭى بىر باسقۇچ
«نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ 2025-يىلى 7-ئىيۇندىكى ماقالىلىرىدە[1]، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئاخبارات ۋە جاسۇسلۇق ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنىڭ ئىلگىرىكى پەرقلىق مەزگىللەرگە قارىغاندا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئىلغارلاشقانلىقى ۋە مۇجەسسەملەشكەنلىكى (كۆپ تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى) ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بۇ، پەقەت ئادەتتىكى دىپلوماتىك ياكى ئىقتىسادىي ئالاقىلەرنىڭ چوڭقۇرلىشىشىلا ئەمەس، بەلكى ھەربىي، بىخەتەرلىك ۋە ئاخبارات ئورگانلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئەمەلىي ھەمكارلىقنىڭ كۈچىيىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل ھەمكارلىقنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ئىككى دۆلەتنىڭ غەرب دۆلەتلىرىگە، بولۇپمۇ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش، ئۆز ئىچكى بىخەتەرلىك ۋە سىياسىي تۈزۈملىرىنى قوغداش ۋە خەلقئارا سەھنىدە ئۆز ئورنىنى كۈچەيتىشتىن ئىبارەت ئورتاق نىشاندا ياتىدۇ. رۇسىيەنىڭ 2022-يىلى ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىقىدىن كېيىن، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيەگە قاراتقان بىرلىككە كەلگەن قارشىلىقى، خىتاي بىلەن رۇسىيەنى يەنىمۇ يېقىنلاشتۇرۇپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى «چەك-چېگراسىز» شېرىكلىكنى ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇشقا تۈرتكە بولدى.
بىرىنچى ماقالىدە[1] تىلغا ئېلىنغان «پۇتىن ئۇرۇشى»غا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ھۆججەتلەرنىڭ ئالماشتۇرۇلۇشى ياكى ئورتاق ئانالىز قىلىنىشى، بۇ ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ سەزگۈر نۇقتىلىرىنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. خىتاينىڭ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ھەربىي مەشغۇلاتلىرى، غەربنىڭ بۇ ئۇرۇشقا بولغان ئىنكاسى، ھەربىي ياردەم ۋە سىياسىي پوزىتسىيەسى ھەققىدىكى ئىنتايىن مەخپىي ئۇچۇرلارغا ئېرىشىشى، خىتاينىڭ ئۆز ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلىشىگە ياردەم بېرىپلا قالماي، بەلكى كەلگۈسىدىكى مۇمكىن بولغان ھەربىي توقۇنۇشلار (مەسىلەن: تەيۋەن ئەتراپىدا) ئۈچۈن تەجرىبە توپلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئاخبارات ئالماشتۇرۇش، ئىككى دۆلەتنىڭ ھەربىي ۋە ئاخبارات ئاپپاراتلىرىنىڭ ئۆز-ئارا قانچىلىك ئىشەنچ باغلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ، چۈنكى ھەربىي مەشغۇلاتقا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ئۇچۇرلار ئىنتايىن سەزگۈر بولۇپ، ئادەتتە پەقەت ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدا ئورتاقلىشىلىدۇ.
بۇ خىتاي-رۇسىيە ئاخبارات ھەمكارلىقىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، ئۇنىڭ كۈچىيىۋاتقان رەقەملىك بوشلۇققا مۇناسىۋەتلىك يۈزلىنىشى. رۇسىيەنىڭ تور ھۇجۇمى ۋە رەقەملىك تەسىر قىلىش مەشغۇلاتلىرى جەھەتتىكى بىر قىسىم ئىقتىدارى، خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك سانلىق مەلۇمات توپلاش، رەقەملىك نازارەتچىلىك تېخنىكىسى ۋە سۈنئىي ئەقىل (AI) ئارقىلىق سانلىق مەلۇمات ئانالىز قىلىش ئىقتىدارى بىلەن بىرلەشكەندە، بۇ بىر كۈچلۈك بىرلەشمە كۈچ شەكىللەندۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئورتاقلاشقان ئاخباراتىنى، نىشانلىق تور ھۇجۇمىنى پىلانلاش، سىياسىي تەسىر قىلىش مەشغۇلاتلىرىنى يۈرگۈزۈش، ھەتتا چەت ئەللەرنىڭ تور ئۇل ئەسلىھەلىرىگە زىيانكەشلىك قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى بار. بۇ، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش، ئاچقۇچلۇق رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە ساختا ئۇچۇرلارغا قارشى تۇرۇش جەھەتتە ئۇچراۋاتقان رىقابەتنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ.
بۇ خىل ئاخبارات ھەمكارلىقىنىڭ كېڭىيىشى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيە ۋە خىتاي ھەققىدە ئاخبارات توپلاش ئىقتىدارىنىمۇ زىيانغا ئۇچرىتىشى مۇمكىن. ئەگەر بۇ ئىككى دۆلەت جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش (counter-intelligence) ساھەسىدىمۇ ھەمكارلىقنى كۈچەيتىدىغان بولسا، غەربنىڭ جاسۇسلۇق تورلىرىنىڭ پاش بولۇش خەۋپى ئاشىدۇ. بۇ، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ھەرىكەتلىرىگە قارشى تۇرۇش ياكى خىتاينىڭ رايون خاراكتېرلىك تەسىرىنى توسۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئاخباراتنىڭ قولغا كەلمەسلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. بۇ يەردە گەپ پەقەت ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشلا ئەمەس، بەلكى ئاخبارات مەشغۇلاتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش، مەسىلەن: ئورتاق نىشانلارغا قارشى قوش يۆنىلىشلىك ھۇجۇم ياكى قوغداش ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بېرىش توغرىسىدا بولۇشى مۇمكىن.
تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا ئاخبارات ھەمكارلىقى بولغان بولسىمۇ، كېيىنكى كۆپ يىللار ئىچىدە مۇناسىۋەت سوۋۇپ كەتكەن. نۆۋەتتىكى يېقىنلىشىش، ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ شەخسىي مۇناسىۋىتى، ئورتاق مۇستەبىت ئىدېئولوگىيە ۋە غەربنىڭ تەسىرىگە بولغان ئورتاق ئەندىشە ئاساسىدا قۇرۇلغان. بۇ يېڭى باسقۇچتىكى ئىستىخبارات ھەمكارلىقى، ئىككى دۆلەتنىڭ خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزگەرتىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر مۇھىم قورالىغا ئايلانغان. ئۇ، خەلقئارالىق نىزالارنى ئانالىز قىلىش، سىرتقى تەسىرلەرگە تاقابىل تۇرۇش ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، «نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى» ماقالىسىدە[1] بايان قىلىنغان خىتاي-رۇسىيە ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنىڭ يېڭى باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقى، بۇنىڭ پەقەت ئاددىي ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك ۋە مەشغۇلات دەرىجىلىك ھەمكارلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ تەرەققىيات، خەلقئارا گېئوپولىتىلىكىق مۇھىت، بولۇپمۇ غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن جىددىي خەۋپ تۇغدۇرۇپ، بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ئورنىنى ۋە تەسىرىنى كۈچەيتىشى مۇمكىن.
- II. ۋىچەت: رەقەملىك ئالاقە ۋە جاسۇسلۇق قورالى
ئىككىنچى ماقالىدە[2] تىلغا ئېلىنغان ۋىچەت (WeChat) نىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن جاسۇسلۇق قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى ياكى ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى مەسىلىسى، تېخنىكا ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك مۇناسىۋەتنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ۋىچەت خىتاينىڭ Tencent شىركىتى تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان بولۇپ، خىتاي ئىچىدىلا ئەمەس، پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدىمۇ يۈز مىليونلىغان ئىشلەتكۈچىگە ئىگە. ئۇ پەقەت ئالاقە دېتالى بولۇپلا قالماي، بەلكى مالىيە، سودا، كۆڭۈل ئېچىش قاتارلىق ھەر خىل ئىقتىدارلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ كۆلەملىك رەقەملىك سۇپىدۇر. بۇ سۇپىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قاتتىق سىياسىي ۋە نازارەتچىلىك كونتروللۇقى ئاستىدا تەرەققىي قىلىشى ۋە مەشغۇلات قىلىشى، ئۇنىڭ دۆلەت ئاخبارات ئىشلىرى ئۈچۈن سانلىق مەلۇمات توپلاش ۋە نازارەت قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقىنى باشتىن-ئاخىر ئوتتۇرىغا قويغان.
خىتاينىڭ مەخسۇس قانۇنلىرى، مەسىلەن: «دۆلەت ئاخبارات قانۇنى» (國家情報法) قاتارلىقلار، خىتاي شىركەتلىرىنى دۆلەت بىخەتەرلىك ئورگانلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشقا، تەلەپ قىلىنغان ئۇچۇرلارنى تەمىنلەشكە مەجبۇرلايدۇ. ۋىچەتكە ئوخشاش دېتاللار ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئالاقە مەزمۇنى (مەسىلەن: پاراڭلار، ئاۋازلىق ئۇچۇرلار)، ئالاقىلىرى، ئورنى، توردا كۆرگەنلىرى ۋە ئىشلەتكۈچى ھەرىكەتلىرى ھەققىدە غايەت زور مىقداردا سانلىق مەلۇمات توپلايدۇ. بۇ سانلىق مەلۇماتلارنى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز پۇقرالىرىنى، بولۇپمۇ سىياسىي جەھەتتىن سەزگۈر گۇرۇپپىلارنى ياكى چەت ئەللىكلەرنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقانلىقى ھەققىدە كۆپلىگەن ئىسپاتلار بار.
ماقالىدە[2] ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەندىشە شۇكى، بۇ نازارەتچىلىك ئىقتىدارى پەقەت خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى خىتاينىڭ ئىتتىپاقداشلىرى، خۇسۇسەن رۇسىيە بىلەنمۇ ئورتاقلىشىلىشى ياكى رۇسىيەنىڭ ۋىچەتنى ئۆز جاسۇسلۇق ۋە نازارەتچىلىك مەقسەتلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىشى مۇمكىن. رۇسىيە ۋىچەتنى ئىشلىتىش ئارقىلىق بىر قانچە نىشانغا يېتىشى مۇمكىن. بىرىنچىدىن، ئۇ خىتاينىڭ توپلىغان كەڭ كۆلەملىك سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ ئاخبارات ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشى مۇمكىن. بۇ، خۇسۇسەن، رۇسىيە بىلەن ئالاقىسى بار خىتاي پۇقرالىرىنى ياكى خىتايدا ياشايدىغان رۇسىيە پۇقرالىرىنى نازارەت قىلىشقا مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، ۋىچەت رۇسىيە ئىچىدىكى ۋىچەت ئىشلەتكۈچىلىرىنى، بولۇپمۇ چەت ئەل بىلەن ئالاقىسى بار ياكى ھۆكۈمەتكە قارشى پىكىردىكى شەخسلەرنى نازارەت قىلىش قورالىغا ئايلىنىشى مۇمكىن.
ۋىچەتنىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن جاسۇسلۇق قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى، دۇنيا مىقياسىدىكى مىليونلىغان ئىشلەتكۈچىنىڭ شەخسىي مەخپىيەتلىكىگە جىددىي خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. خىتاي قانۇنلىرىنىڭ مەجبۇرىيەتلىرى تۈپەيلىدىن، ۋىچەتتىكى ئالاقىلەر ياكى سانلىق مەلۇماتلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە ھەرگىزمۇ كاپالەتلىك قىلغىلى بولمايدۇ. ئەگەر بۇ سانلىق مەلۇماتلار يەنە بىر مۇستەبىت دۆلەت بولغان رۇسىيەنىڭ قولىغا چۈشۈپ قالسا، بۇ خەۋپ يەنىمۇ كۈچىيىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ رەقەملىك نازارەتچىلىك مودېلىنىڭ خەلقئاراغا كېڭىيىشىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ھۆكۈمەتلەرنى خىتاي تېخنىكىسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە پۇقرالار ئەركىنلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەققىدە ئويلىنىشقا مەجبۇرلايدۇ.
خۇسۇسەن، شەرقىي تۈركىستان رايونى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ۋىچەتنىڭ نازارەت قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى تېخىمۇ ئەندىشىلىك. خىتاي ھۆكۈمىتى ۋىچەتنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان تۈركىي مىللەتلەرنى نازارەت قىلىش، ئۇلارنىڭ ئالاقىسىنى توسۇش، ئۆكتىچىلەرنى بايقىش ۋە باستۇرۇش ئۈچۈن ئىزچىل كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىپ كەلدى. ئەگەر رۇسىيەمۇ بۇ سۇپىدىن پايدىلىنىپ، مەسىلەن: شەرقىي تۈركىستان دىئاسپورىسىغا ياكى رۇسىيەدە ياشايدىغان ئۇيغۇرلارغا جاسۇسلۇق قىلىدىغان بولسا، بۇ باستۇرۇلۇۋاتقان مىللەتلەر ئۈچۈن قوش خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. بۇ يەردە گەپ پەقەت تېخنىكىلىق نازارەتچىلىكلا ئەمەس، بەلكى ئىككى مۇستەبىت دۆلەتنىڭ بىرلىشىپ ئوخشاش نىشانلارنى، يەنى ئۆزلىرىگە قارشى تۇرغۇچىلارنى باستۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ھەرىكەتلىرى توغرىسىدا بولماقتا.
خۇلاسە قىلغاندا، «نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى» ماقالىسىدىكى[2] ۋىچەت مەسىلىسى، خىتاينىڭ رەقەملىك نازارەتچىلىك مودېلىنىڭ يەر شارى مىقياسىدىكى دائىرىسىنى ۋە خىتاي-رۇسىيە ھەمكارلىقىنىڭ رەقەملىك بوشلۇقتىكى تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. بۇ، تېخنىكا غوللۇق شىركەتلىرىنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى بىلەن قانداق چەمبەرچاس باغلانغانلىقى ۋە رەقەملىك قوراللارنىڭ قانداق قىلىپ ئىنسان ھەقلىرىنى چەكلەش قورالىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقى ھەققىدىكى ئەندىشىلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دېموكراتىك ھۆكۈمەتلەر بۇ خەۋپكە ئەھمىيەت بېرىپ، ئۆز پۇقرالىرىنىڭ رەقەملىك مەخپىيەتلىكىنى قوغداش ئۈچۈن زۆرۈر تەدبىرلەرنى قوللىنىشى لازىم.
III. گېئوپولىتىك ئاقىۋەتلەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىرلەر
«نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ ئىككى ماقالىسىدە[1]،[2] ئوتتۇرىغا قويۇلغان خىتاي-رۇسىيە ئاخبارات ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك ھەمكارلىقى، يەر شارى گېئوپولىتىكىلىق مۇھىتىنىڭ كۈنسېرى ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى، يېڭى بىر قۇتۇپلىنىشنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ھەمكارلىق، ئىككى دۆلەتنىڭ پەقەت ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي جەھەتتىلا ئەمەس، بەلكى بىخەتەرلىك ۋە ئاخبارات ساھەسىدىمۇ بىرلىك سەپتە ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ. بۇ، غەرب دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ دۇنيا سەھنىسىدىكى تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقنىڭ بارلىققا كەلگەنلىكىنىڭ ئىسپاتى.
ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ۋە ئورتاق جاسۇسلۇق مەشغۇلاتلىرىنىڭ كۈچىيىشى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۈچۈن بىۋاسىتە خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. خىتاي بىلەن رۇسىيە ھەر ئىككىلىسى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئىستىخبارات ئاپپاراتلىرىغا ۋە زامانىۋى تېخنىكىلىق ئىقتىدارغا ئىگە. ئۇلارنىڭ بىرلىشىشى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ مەخپىي ئۇچۇرلىرىغا سىڭىپ كىرىش، تور ئۇل ئەسلىھەلىرىگە ھۇجۇم قىلىش ۋە جەمئىيەتكە ئىچىدىن بۇزغۇنچىلىق قىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن. بۇ خىل ھەمكارلىق، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيەنىڭ ھەربىي ھەرىكەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ياكى خىتاينىڭ تىنچ ئوكياندىكى تەسىرىگە قارشى تۇرۇش تىرىشچانلىقلىرىنىمۇ قىيىنلاشتۇرىدۇ.
رەقەملىك نازارەتچىلىك ساھەسىدىكى ھەمكارلىق بولسا، گېئوپولىتىك رىقابەتنىڭ يېڭى جەڭ مەيدانىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خىتاينىڭ ۋىچەتكە ئوخشاش تېخنىكا سۇپىلىرى ۋە نازارەتچىلىك سىستېمىلىرىنى يەر شارى مىقياسىدا ئېكسپورت قىلىشى ياكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ئورتاقلىشىشى، خىتاي مودېلىدىكى رەقەملىك مۇستەبىتچىلىكنىڭ كېڭىيىشىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ، دۆلەتلەرنىڭ رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقىغا، پۇقرالارنىڭ شەخسىي مەخپىيەتلىكىگە ۋە سۆز ئەركىنلىكىگە خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. رۇسىيەنىڭ ۋىچەتتىن پايدىلىنىشى، خىتاي تېخنىكىسىنىڭ پەقەت خىتاينىڭ ئۆزىلا ئەمەس، بەلكى باشقا مۇستەبىت دۆلەتلەرنىڭمۇ قولىدا قانداق قىلىپ باستۇرۇش ۋە نازارەتچىلىك قورالىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ گېئوپولىتىكىلىق ئەھۋالنىڭ دۇنيانىڭ باشقا رايونلىرىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلغىلى بولمايدۇ. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ كۈچىيىۋاتقان ئىتتىپاقى، ئوتتۇرا ئاسىيا، شەرقىي ياۋروپا ۋە ئافرىقا قاتارلىق رايونلاردىكى دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دۆلەتلەر خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي تەسىرىگە دۇچ كېلىپلا قالماي، بەلكى ئۇلارنىڭ نازارەتچىلىك تېخنىكىسى ۋە ئىستىخبارات پائالىيەتلىرىنىڭمۇ نىشانىغا ئايلىنىشى مۇمكىن. بۇ، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ مۇستەبىتلىككە يۈزلىنىشىنى كۈچەيتىپ، دېموكراتىيە ۋە ئىنسان ھەقلىرىنىڭ تەرەققىياتىنى ئاستىلىتىشى مۇمكىن.
خۇسۇسەن، شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى ئەھۋال بۇ گېئوپولىتىك رىقابەتنىڭ تەسىرىگە بىۋاسىتە ئۇچرىماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش، باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەتنى يوقىتىش سىياسەتلىرى، دۇنيا مىقياسىدا ئەندىشە پەيدا قىلدى. رۇسىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋىتى، رۇسىيەنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكى توغرىسىدىكى خەلقئارا تەنقىدلەرگە قوشۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئالدى. ئەگەر خىتاي بىلەن رۇسىيە ئاخبارات ۋە نازارەتچىلىك تېخنىكىسىنى ئورتاقلىشىدىغان بولسا، بۇ، شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ۋە كەڭ دائىرىلىك بولۇشىغا تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن: رۇسىيە ئاخباراتىدىن ئېرىشكەن ئۇچۇرلار خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى نازارەت قىلىش تورىنى كۈچەيتىشىگە ياردەم بېرىشى ياكى ئىككى دۆلەتنىڭ ئورتاق ھەرىكىتى ئارقىلىق چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر دىئاسپوراسىنى نىشانلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن.
بۇ ئەھۋال، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتكە قارىتا يېڭىچە ئويلىنىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ پەقەت ئادەتتىكى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى ئوخشىمىغان ئىدېئولوگىيەلەر – دېموكراتىيە بىلەن مۇستەبىتچىلىك ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت. رەقەملىك تېخنىكا بۇ رىقابەتنىڭ مۇھىم بىر قورالىغا ئايلاندى. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ ئىستىخبارات ۋە رەقەملىك ھەمكارلىقى، ئۇلارنىڭ دۇنياغا ئۆزلىرىنىڭ تەرتىپىنى تېڭىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى. بۇنىڭغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆز-ئارا ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشى، سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكى ۋە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداش تەدبىرلىرىنى كۆرۈشى، شۇنداقلا ئىنسان ھەقلىرى ۋە ئەركىنلىكلەرنى قوغداشقا ئەھمىيەت بېرىشى زۆرۈر.
خۇلاسە قىلغاندا، خىتاي-رۇسىيە ئاخبارات ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك ھەمكارلىقى، يەر شارى گېئوپولىتىكىلىق مۇھىتى ئۈچۈن كۆرۈنەرلىك ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئۇ غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە خەۋپ تۇغدۇرۇپلا قالماي، بەلكى رەقەملىك بوشلۇقتىكى ئەركىنلىك ۋە ئىنسان ھەقلىرىنىمۇ چەكلەيدۇ. بۇ ئەھۋال، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ يۈزلىنىشنى تەنقىدىي كۆز بىلەن كۆزىتىشى ۋە ئۇنىڭغا قارىتا ماس كېلىدىغان ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈشىنىڭ مۇھىملىقىنى ئەسكەرتىدۇ.
- IV. كەلگۈسى يۈزلىنىشلىرى ۋە تەۋسىيەلەر
«نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ 2025-يىلى 7-ئىيۇندىكى ئىككى ماقالىسىدە[1]،[2] ئاشكارىلانغان خىتاي-رۇسىيە ئىستىخبارات ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك ھەمكارلىقىنىڭ كۈچىيىشى، كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە بىخەتەرلىك مۇھىتىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئىككى دۆلەتنىڭ ئورتاق ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتى ۋە غەربنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش نىشانىنى نەزەردە تۇتقاندا، بۇ ھەمكارلىقنىڭ يەنىمۇ چوڭقۇرلىشىشىنى ۋە كەڭ دائىرىلىك ساھەلەرگە يېيىلىشىنى مۆلچەرلىگىلى بولىدۇ. بۇنىڭ ئاساسلىق يۈزلىنىشلىرى ۋە ئۇنىڭغا قارىتا ئېلىنىدىغان تەدبىرلەر مۇھىم مۇلاھىزە تېمىسى بولۇپ، ئۇلارنى تەھلىل قىلىش كەلگۈسىدىكى سىياسەت بەلگىلەش ئۈچۈن زۆرۈر.
بىرىنچىدىن، خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ۋە ئورتاق مەشغۇلاتلىرى تېخىمۇ دائىملىق ۋە سىستېمىلىق بولۇشى مۇمكىن. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەخپىي ئۇچۇرلىرىنىڭ خەۋپكە ئۇچراش ئېھتىماللىقى ئاشىدۇ. بۇ خىل خەۋپكە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۆز ئاخبارات تورلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىشى، جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشى ۋە رۇسىيە-خىتاي ئورتاق ھەرىكەتلىرىنى بايقاش ۋە توسۇش ئىستراتېگىيەلىرىنى تۈزۈشى كېرەك. بۇ يەردە ئىتتىپاقداشلار ئوتتۇرىسىدىكى ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ۋە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنىڭ مۇھىملىقى تەكىتلىنىدۇ.
ئىككىنچىدىن، خىتاي رەقەملىك سۇپىلىرىنىڭ يەر شارى مىقياسىدىكى تەسىرىنىڭ ئېشىشى ۋە ئۇلارنىڭ نازارەتچىلىك قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن ئىزچىل بىر مەسىلە بولۇپ قالىدۇ. ۋىچەتكە ئوخشاش دېتاللار توپلىغان سانلىق مەلۇماتلارنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ قولىغا چۈشۈشى، شەخسىي مەخپىيەتلىك ۋە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقىغا خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. دۆلەتلەر ئۆز پۇقرالىرىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن قاتتىق قانۇن تۈزۈملىرىنى ئورنىتىشى، چەت ئەللىك تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ سانلىق مەلۇمات بىر تەرەپ قىلىش سىياسەتلىرىنى تەكشۈرۈشى ۋە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقنى قوغداش تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى لازىم.
ئۈچىنچىدىن، بۇ تەرەققىيات دېموكراتىيە بىلەن مۇستەبىتچىلىك ئوتتۇرىسىدىكى دۇنياۋى ئىدېئولوگىيەلىك رىقابەتنى تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرىدۇ. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ ئىستىخبارات ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك ساھەسىدىكى ھەمكارلىقى، ئۇلارنىڭ ئۆز ھاكىمىيەتلىرىنى مۇستەھكەملەش، ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇش ۋە سىرتقى دېموكراتىك تەسىرلەرنى توسۇش تىرىشچانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دېموكراتىك دۆلەتلەر بۇ ئەھۋالغا قارىتا ئۆز ئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى، رەقەملىك بوشلۇقتا دېموكراتىك قىممەت قاراشلارنى ئىلگىرى سۈرۈشى ۋە تېخنىكىنىڭ باستۇرۇش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى زۆرۈر.
تۆتىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان رايونىغا ئوخشاش خىتاينىڭ نازارەت قىلىش سىياسەتلىرىنىڭ نىشانىغا ئايلانغان رايونلاردىكى ئىنسان ھەقلىرى ئەھۋالى يەنىمۇ جىددىيلىشىشى مۇمكىن. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ نازارەتچىلىك تېخنىكىسى ۋە ئاخباراتىنى ئورتاقلىشىشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مىللەتلەرنى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشى ۋە چەت ئەلدىكى دىئاسپورانى نىشانلاش دائىرىسىنى كېڭەيتىشى مۇمكىن. خەلقئارا جەمئىيەت بۇ خەۋپكە كۆڭۈل بۆلۈپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى، رەقەملىك تېخنىكىنىڭ باستۇرۇش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنى ئەيىبلىشى ۋە بۇ خىل ئىشلىتىشنى ئازايتىش ئۈچۈن تەدبىر قوللىنىشى كېرەك.
تەۋسىيەلەر نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بىرىنچىدىن، غەرب دۆلەتلىرى خىتاي-رۇسىيە ئاخبارات ھەمكارلىقىغا قارشى ئۇزۇن مۇددەتلىك، ماسلاشتۇرۇلغان ئىستراتېگىيە تۈزۈشى كېرەك. ئىككىنچىدىن، خەلقئارا جەمئىيەت ۋىچەتكە ئوخشاش چەت ئەللىك رەقەملىك سۇپىلارنىڭ سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكى ۋە مەخپىيەتلىكنى قوغداش ئۆلچەملىرىنى قاتتىق بەلگىلىشى ۋە تەكشۈرۈشى لازىم. ئۈچىنچىدىن، دېموكراتىك دۆلەتلەر رەقەملىك بوشلۇقتا ئىگىلىك ھوقۇقنى قوغداش ۋە تور بىخەتەرلىكىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن تېخنىكىلىق ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى كېرەك. تۆتىنچىدىن، خەلقئارا ئورگانلار ۋە دۆلەتلەر شەرقىي تۈركىستان ۋە باشقا نازارەت قىلىنىۋاتقان رايونلاردىكى رەقەملىك نازارەتچىلىك ۋە ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىسىگە داۋاملىق دىققەت قىلىپ، جاۋابكارلارنى مەسئۇلىيەتكە تارتىشقا تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى لازىم.
خۇلاسە
«نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ 2025-يىلى 7-ئىيۇندىكى ئىككى پارچە ماقالىسى[1]، [2]، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىكنىڭ يېڭى ۋە ئەندىشىلىك بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. بۇ ماقالىلەر، ئىككى دۆلەتنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ياكى ھەربىي جەھەتتىلا ئەمەس، بەلكى ئىنتايىن سەزگۈر بولغان ئاخبارات ئالماشتۇرۇش، ئورتاق جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك تېخنىكىسىنى ئورتاقلىشىش ساھەسىدىمۇ يېقىن ھەمكارلىق ئورناتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىغا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ئۇچۇرلارنىڭ ئالماشتۇرۇلۇشى[1] ۋە خىتاينىڭ ۋىچەت دېتالىنىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن جاسۇسلۇق ئۈچۈن ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى[2]، بۇ ھەمكارلىقنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك، دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، رەقەملىك ئەركىنلىك ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىك ئۈچۈن قانچىلىك جىددىي خەۋپ تۇغدۇرىدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇردى.
بۇ ئانالىز، خىتاي-رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ كۈچىيىشىنىڭ گېئو-سىياسىي ئاقىۋەتلىرىنىڭ كەڭ دائىرىلىك ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ پەقەت دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكىلا ئەمەس، بەلكى پۇقرالارنىڭ ئەركىنلىكى ۋە ئىنسان ھەقلىرىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ۋىچەتكە ئوخشاش يەر شارى مىقياسىدا ئىشلىتىلىدىغان تېخنىكا سۇپىلىرىنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ قولىدا نازارەتچىلىك قورالىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقى، رەقەملىك دەۋردىكى ئەڭ جىددىي مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالماقتا. خۇسۇسەن، شەرقىي تۈركىستان رايونىغا ئوخشاش خىتاينىڭ نازارەت قىلىش سىياسەتلىرىنىڭ شىددەتلىك ئېلىپ بېرىلىۋاتقان رايونلىرى ئۈچۈن، بۇ خىل خىتاي-رۇسىيە ھەمكارلىقى قوش خەۋپ تۇغدۇرىدۇ.
كەلگۈسىدە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ كۈچىيىۋاتقان ئىتتىپاقنىڭ ئاخبارات ۋە رەقەملىك ساھەدىكى ھەرىكەتلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىشى، ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىرىگە ماس كېلىدىغان ئۈنۈملۈك قارشى تەدبىرلەرنى تۈزۈشى، رەقەملىك بوشلۇقنىڭ بىخەتەرلىكىنى تەمىنلىشى ۋە ئىنسان ھەقلىرىنى قوغدىشى زۆرۈر. بۇ ماقالىلەردىكى ئۇچۇرلار، گېئوپولىتىك رىقابەتنىڭ يېڭى دەۋرىدە ئاخبارات، تېخنىكا ۋە بىخەتەرلىك ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنىڭ نەقەدەر مۇرەككەپ ۋە مۇھىم ئىكەنلىكىنى بىزگە ئەسكەرتىدۇ ھەمدە دۆلەتلەرنىڭ بۇ يېڭى رىقابەتكە ماسلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
پايدىلىنىلغان مەنبەلەر:
[1] The New York Times, “China-Russia Spies Documents Putin War”, June 7, 2025.[2] The New York Times, “Russia-China WeChat Spying”, June 7, 2025.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
