تەرييارلىغۇچى: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
كىرىش سۆز
2024 -يىلى 27- نويابىردا دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچى شىركەتلىرىدىن بىرى بولغان ۋولكسۋېيگېن شىركىتى شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارىنى ئېلان قىلدى. بۇ قارار خەلقئارالىق جەمئىيەتتە زور غۇلغۇلا قوزغىدى ۋە سانائەت ئىشلەپچىقىرىش دۇنياسىدا يېڭى بىر دەۋرنىڭ باشلانغانلىقىنى بىلدۈردى.
بۇ تارىخىي قارارنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە، 2016-يىلىدىن باشلانغان شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى ياتماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى «كەسپىي تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دېگەن نام ئاستىدا مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان خەلقلەرنى لاگېرلارغا قاماپ، مەجبۇرىي ئەمگەككە سالدى. بۇ ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى دۇنيا جامائەتچىلىكىنى چۆچۈتتى. بۇ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئاشكارىلانغاندىن كېيىن، خەلقئارالىق جەمئىيەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بۇ رايوندا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان خەلقئارالىق شىركەتلەرگە بېسىم قىلىشقا باشلىدى. بولۇپمۇ ۋولكسۋېيگېن شىركىتى، ئۆزىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە دۇنيادىكى ئورنى سەۋەبلىك، ئالاھىدە دىققەت مەركىزىگە چۈشتى.
چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز كۈرىشى نەتىجىسىدە، نۇرغۇن خەلقئارالىق شىركەتلەر شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىشكە باشلىدى. ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ بۇ قارارى، ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تاللاشتا، كىشىلىك ھوقۇق تەرەپتە تۇرۇشنىڭ تارىخىي بىر ئۆرنىكى بولۇپ قالدى.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتى ۋە خەلقئارالىق شىركەتلەر
شەرقىي تۈركىستان – خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىدۇر. بۇ رايوننىڭ گېئوپولىتىك ئەھمىيىتى شۇنىڭدىكى، ئۇ ئاسىيا-ياۋروپا قۇرۇقلۇق تىجارىتىنىڭ مۇھىم تۈگۈنى، يەر ئاستى بايلىقلارغا باي رايون، ھەمدە خىتاينىڭ غەربكە قاراپ كېڭىيىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ دەرۋازىسى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى 2013-يىلىدىن باشلاپ بۇ رايوننى «يېڭى ئىقتىسادىي رايون» دەپ ئېلان قىلىپ، خەلقئارالىق مەبلەغنى كەڭ كۆلەمدە جەلپ قىلىشقا كىرىشتى.
2015-يىلىدىن باشلاپ، خىتاي رەھبەرلىكى رايونغا قارىتا «يېڭى دەۋر تەرەققىيات ئىستراتېگىيەسى» نى يولغا قويدى. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئاشكارا مەقسىتى رايوننى «زامانىۋىلاشتۇرۇش» بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە يەرلىك خەلقنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى يوقىتىش ۋە ئۇلارنى خىتاي ئىقتىسادىغا تېخىمۇ بېقىندى قىلىشنى مەقسەت قىلغانىدى.
خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن، چەتئەللىك شىركەتلەرگە ناھايىتى كەڭ كۆلەملىك ئىمتىيازلارنى تەقدىم قىلدى:
– 5-10 يىللىق تولۇق باج كەچۈرۈم قىلىش
– ھەقسىز يەر-زېمىن بېرىش
– ئەرزان ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلەش
– «ئەرزان» ئەمگەك كۈچى بىلەن تەمىنلەش
بۇ «ئەرزان ئەمگەك كۈچى» نىڭ ماھىيىتى ناھايىتى قورقۇنچلۇق ئىدى. «كەسپىي تەربىيەلەش مەركىزى» دېگەن نام ئاستىدا قۇرۇلغان جازا لاگېرلىرىدىن يۈز مىڭلىغان كىشىلەر ھەر خىل زاۋۇت ۋە كارخانىلارغا يۆتكىلىپ، كۈنىگە 12-14 سائەت ھېچقانداق ئىش ھەققى بېرىلمەستىن، مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىندى. ئۇلارنىڭ ئائىلىلىرى بىلەن كۆرۈشۈش ھوقۇقىمۇ چەكلەندى.
بۇ رايوندا پائالىيەت باشلىغان خەلقئارالىق شىركەتلەر ئارىسىدا ۋولكسۋېيگېن شىركىتى ئەڭ چوڭى ئىدى. شىركەت 2013-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا تۇنجى زاۋۇتىنى قۇرۇپ، دەسلەپتە يىلىغا 25,000 ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بىلەن باشلىدى، كېيىن بۇ سان 50,000 گە كۆپەيتىلدى. شىركەت بۇ رايوندىكى پائالىيىتىنى «يەرلىك ئىقتىسادنى راۋاجلاندۇرۇش ۋە ئىش پۇرسىتى يارىتىش» دەپ تەشۋىق قىلغان بولسىمۇ، بۇ ئەمەلىيەتتە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىستېمىلىق كەمسىتىش سىياسىتىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ قالدى.
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى زاۋۇتىدا ئىشلەيدىغان 3000 خىزمەتچىنىڭ پەقەت 25% ىلا يەرلىك خەلقتىن بولۇپ، قالغانلىرى ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن كۆچۈرۈپ كېلىنگەن خىتاي ئىشچىلار ئىدى. شىركەتنىڭ بۇ خىل كادىر سىياسىتى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش سىياسىتىگە ماسلاشقانىدى. شىركەت يەرلىك ئىشچىلارنى ئىشقا ئېلىشتا ناھايىتى قاتتىق چەكلىمىلەرنى قويۇپ، خىتاي ئىشچىلارغا كۆپلىگەن ئىمتىيازلارنى بەردى.
بۇ خىل ئىقتىسادىي سىياسەتلەر نەتىجىسىدە، رايوننىڭ ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي ئۆزگىرىپ كەتتى. دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق ۋە ھۈنەرۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن يەرلىك ئاھالە، يېزىلىرىنى تاشلاپ شەھەر ئەتراپىدىكى سانائەت رايونلىرىغا كۆچۈشكە مەجبۇر بولدى. يەرلىك ئەنئەنىۋى ئىشلەپچىقىرىش ۋە سودا-تىجارەت ئورۇنلىرى ئاستا-ئاستا يوقىلىپ، ئۇلارنىڭ ئورنىنى چوڭ شىركەتلەر ئىگىلىدى.
خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ رايوندىكى زۇلۇمنى «كەمبەغەللىكتىن قۇتۇلدۇرۇش» ۋە «كەسپىي تەربىيەلەش» دېگەن شېرىن سۆزلەر بىلەن يوشۇرۇشقا ئۇرۇندى. «ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق تەربىيەلەش» دېگەن ئۇقۇمنى قوللىنىپ، مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنى قانۇنلاشتۇرماقچى بولدى. ئەمما خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تەكشۈرۈشى ۋە دوكلاتلىرى، بۇ سىياسەتنىڭ ئارقىسىدىكى ئەمەلىيەتنى پاش قىلدى.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ سىياسەتلىرى ئۇزۇن مۇددەتلىك نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىي قۇرۇلمىسىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىپ، بۇ رايوننىڭ خەلقئارالىق جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈپ تاشلاشنى، نەتىجىدە بۇ رايوننى خىتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلغانىدى. دەل شۇ سەۋەبتىن، ۋولكسۋېيگېن قاتارلىق خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ بۇ رايوندىن چېكىنىشىنى پەقەت ئىقتىسادىي ھادىسىلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بىر ۋەقە دېيىشكە بولىدۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن كۈرەش
شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئاشكارىلانغاندىن كېيىن، چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى كەڭ كۆلەملىك ھەرىكەتلەرنى باشلىدى. بولۇپمۇ 2018-يىلىدىن كېيىن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر دىئاسپورا جامائىتى بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىپ، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى تارتىشقا باشلىدى.
«شەرقىي تۈركىستان ياشلار قۇرۇلتىيى» قاتارلىق ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ باش ئىشتابى ئالدىدا كەڭ كۆلەملىك نامايىشلارنى ئۇيۇشتۇردى. ئۇلار شىركەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى پائالىيەتلىرىنى توختىتىشنى تەلەپ قىلىپ، شىركەتنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى پاش قىلدى. نامايىشچىلار شىركەتنىڭ ئالدىدا كۈنلەپ تۇرۇپ، مېدىيالارنىڭ دىققىتىنى تارتتى.
سوتسىيال تاراتقۇلاردا #StopVWinXinjiang ھەشتېگى ئارقىلىق دۇنيا خەلقىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى. Twitter سۇپىسىدا بۇ ھەشتەگ مىليونلىغان قېتىم ئىشلىتىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازى دۇنياغا ئاڭلاندى. پائالىيەتچىلەر شىركەتنىڭ ھەر بىر سوتسىيال مېدىيا پوستىغا مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى تىلغا ئېلىپ، شىركەتنىڭ ئىناۋىتىگە بېسىم پەيدا قىلدى.
خەلقئارالىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى قانۇنىي يوللار ئارقىلىقمۇ كۈرەش قىلدى. ئۇلار ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى ئادۋوكاتلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، شىركەتكە قارشى قانۇنىي دەۋالارنى قوزغىدى. بۇ دەۋالار مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى سوت زالىغا ئېلىپ كىرىپ، خەلقئارالىق قانۇن دائىرىسىدە ھەل قىلىشقا ئۇرۇندى.
ئۇيغۇر ياشلىرى تېخنولوگىيە ۋە سوتسىيال مېدىيانى ئۈنۈملۈك قوللىنىپ، ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى پائالىيەتلىرىنى پاش قىلىدىغان ھۆججەتلىك فىلىملەر ۋە قىسقا ۋىدىئولارنى ئىشلەپ، ئۇلارنى تارقاتتى. بۇ ۋىدىئولار مىليونلىغان قېتىم كۆرۈلۈپ، كىشىلەرنىڭ مەسىلىنى چۈشىنىشىگە ياردەم قىلدى.
ئۇيغۇرۋە چەتئەل زىيالىيلىرى، مۇتەخەسسىسلەر ۋە تەتقىقاتچىلار خەلقئارالىق ئاكادېمىك دائىرىلەردە پائال رول ئوينىدى. ئۇلار ئىلمىي ماقالىلەر، كىتابلار ۋە دوكلاتلار ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى ئىلمىي ئۇسۇلدا تەتقىق قىلىپ، دەلىل-ئىسپاتلارنى توپلىدى.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇيغۇر جامائىتى خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىش ھەرىكىتىنى قانات يايدۇردى. بۇ بايقۇت ھەرىكىتى نەتىجىسىدە، شىركەتنىڭ مەھسۇلاتلىرىنىڭ سېتىلىشىغا تەسىر يېتىپ، شىركەت ئىقتىسادىي بېسىمغا ئۇچرىدى. بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى جارى قىلدۇرۇپ، ئۆز ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىنىڭ مۇھىم بىر ئۇسۇلى بولۇپ قالدى.
بۇ كۈرەشلەر نەتىجىسىدە، ئاخىرى ۋولكسۋېيگېن شىركىتى شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارىنى ئالدى. بۇ غەلىبە ئۇيغۇرلارنىڭ بىرلىكتە كۈرەش قىلىشى، ئۈزلۈكسىز تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ قوللىشىنىڭ نەتىجىسى بولۇپ، كەلگۈسىدىكى ئوخشاش كۈرەشلەر ئۈچۈن مۇھىم بىر مۇۋەپپەقىيەت ئۆرنىكى بولۇپ قالدى.
خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسى
شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسى خەلقئارالىق جەمئىيەتتە كۈچلۈك ئىنكاسلارنى قوزغىدى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى 2020-يىلى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى توسۇش قانۇنى»نى (Uyghur Forced Labor Prevention Act) ماقۇللاپ، شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن مەھسۇلاتلارنى چەكلەشنى باشلىدى. بۇ قانۇن مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارنىڭ ئامېرىكا بازىرىغا كىرىشىنى چەكلەشتىكى تۇنجى سىستېمىلىق قانۇنىي ھۆججەت بولۇپ قالدى.
ياۋروپا ئىتتىپاقى بۇ مەسىلىگە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك مۇئامىلە قىلدى. 2021-يىلى «تەمىنلەش زەنجىرى مەسئۇلىيىتى قانۇنى»نى ماقۇللاپ، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ پۈتۈن تەمىنلەش زەنجىرىدا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى يۈز بەرمەسلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ قانۇن شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان شىركەتلەرگە قارىتىلغان ئېغىر جازا تەدبىرلىرىنى بەلگىلىدى.
خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى، جۈملىدىن Human Rights Watch, Amnesty International قاتارلىق تەشىكلاتلار ئارقا-ئارقىدىن بىر قاتار تەپسىلىي دوكلاتلارنى ئېلان قىلدى. بۇ دوكلاتلار شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى، قايسى شىركەتلەرنىڭ بۇنىڭغا چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ سىستېمىنىڭ يەرلىك خەلققە كەلتۈرگەن زىيانلىرىنى تەپسىلىي خاتىرىلەپ، پۈتۈن دۇنياغا ئاشكارىلىدى.
خەلقئارالىق مېدىيالار، بولۇپمۇ BBC, CNN, Reuters قاتارلىق نوپۇزلۇق ئاخبارات ئورگانلىرى بۇ مەسىلىنى ئۈزلۈكسىز خەۋەر قىلدى. ئۇلار مەخسۇس مۇخبىرلارنى ئەۋەتىپ تەكشۈرۈش خاتىرىلىرىنى ئېلان قىلدى، شىركەتلەرنىڭ رەھبەرلىرى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزدى ۋە مەسىلىنى خەلقئارالىق كۈنتەرتىپنىڭ ئالدىنقى قاتارىغا چىقاردى.
ئاكادېمىك ساھەدىمۇ بۇ مەسىلە كەڭ مۇھاكىمە قىلىندى. دۇنيانىڭ داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلىرى ۋە تەتقىقات ئورگانلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسى ھەققىدە تەتقىقاتلار ئېلىپ باردى. ئۇلارنىڭ نەتىجىلىرى شىركەت مەسئۇلىيىتى، خەلقئارالىق سودا ۋە كىشىلىك ھوقۇق ساھەلىرىدە يېڭى مۇھاكىمىلەرنى قوزغىدى. ئاكادېمىكلارنىڭ بۇ تەتقىقاتلىرى ھۆكۈمەتلەرنىڭ قارار چىقىرىشىغا ئىلمىي ئاساس بولۇپ بەردى.
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ تارىخىي قارارى
2024-يىلى 27- نويابىردا ۋولكسۋېيگېن شىركىتى 10 يىللىق شەرقىي تۈركىستاندىكى مەۋجۇتلۇقىنى ئاخىرلاشتۇرۇش قارارىنى ئېلان قىلدى. شىركەت ئۆزىنىڭ رەسمىي بايانىدا، بۇ قارارنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەخلاقىي پىرىنسىپلار ئاساسىدا» چىقىرىلغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ تارىخىي قارار، خەلقئارالىق جەمئىيەتتە كەڭ دائىرىلىك ئىنكاس قوزغىدى ۋە شىركەت مەسئۇلىيىتى ھەققىدىكى مۇھاكىمىلەرنى يېڭى باسقۇچقا كۆتۈردى.
بۇ قارارنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ كۈچلۈك بېسىمى ياتاتتى. ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ توختىماي ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى، ئۇيغۇر دىئاسپورا جامائىتىنىڭ تىنىمسىز كۈرىشى ۋە خەلقئارالىق مېدىيالارنىڭ ئۈزلۈكسىز خەۋەر قىلىشى شىركەتنى بۇ قارارنى ئېلىشقا مەجبۇر قىلغانىدى. شىركەتنىڭ ھەسسىدارلىرى ۋە مەبلەغ سالغۇچىلىرىمۇ شىركەت رەھبەرلىكىگە بېسىم ئىشلەتكەنىدى.
شىركەت بۇ قارارنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن، دەرھال شەرقىي تۈركىستاندىكى زاۋۇتىنى تاقاش پىلانىنى تۈزدى. بۇ پىلانغا كۆرە، شىركەت 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە بارلىق ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى توختىتىپ، رايوندىن پۈتۈنلەي چېكىنىشنى پىلانلىدى. شىركەت بۇ جەرياندا يەرلىك خىزمەتچىلەرنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ۋە ئۇلارغا مۇۋاپىق تۆلەم بېرىشنى ۋەدە قىلدى.
بۇ قارارنىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى ناھايىتى چوڭ بولدى. شىركەت شەرقىي تۈركىستاندىكى زاۋۇتقا 1 مىليارد ياۋرودىن ئارتۇق مەبلەغ سالغانىدى. بۇ مەبلەغنىڭ كۆپ قىسمىنى قايتۇرۇۋالالماسلىقى مۇمكىن ئىدى. شۇنداقتىمۇ، شىركەت رەھبەرلىكى «كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت ئىقتىسادىي پايدىدىن مۇھىم» دەپ تەكىتلىدى.
شىركەتنىڭ بۇ قارارى خىتاي ھۆكۈمىتىنى قاتتىق نارازى قىلدى. خىتاي دائىرىلىرى شىركەتنىڭ بۇ ھەرىكىتىنى «غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بېسىمىغا بويسۇنۇش» دەپ تەنقىدلىدى ۋە «بۇنىڭ ئاقىۋىتىگە شىركەت ئۆزى مەسئۇل» دەپ ئاگاھلاندۇردى. ئەمما شىركەت ئۆز قارارىدا چىڭ تۇرۇپ، «كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدە تاللاش يولى يوق» دېگەن پوزىتسىيەدە تۇردى.
كەڭ دائىرىلىك تەسىر
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارى خەلقئارالىق سودا-سانائەت ساھەسىدە زور تەسىر قوزغىدى. دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقىرىش شىركىتىنىڭ بۇ قارارى، باشقا شىركەتلەرنىڭ ئۆز پوزىتسىيەسىنى قايتا ئويلىنىشىغا سەۋەب بولدى. شىركەتنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەخلاقىي پىرىنسىپلار ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن مۇھىم» دېگەن پوزىتسىيەسى، شىركەتلەر دۇنياسىدا يېڭى بىر ئۆلچەم ئورناتتى.
قارارنىڭ تۇنجى تەسىرى ئىقتىسادىي ساھەدە كۆرۈلدى. Nike، H&M، Adidas قاتارلىق چوڭ شىركەتلەر شەرقىي تۈركىستاندىن پاختا سېتىۋېلىشنى توختاتقانلىقىنى جاكارلىدى. Apple شىركىتى ئۆزىنىڭ پۈتۈن تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا تەكشۈرۈشنى باشلىدى. Intel شىركىتى شەرقىي تۈركىستاندىن كېلىدىغان مەھسۇلاتلارنى ئىشلىتىشنى توختاتتى. بۇ زەنجىرسىمان «دومىنو تەسىرى» خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادىي سىياسەتلىرىگە كۈچلۈك زەربە بەردى.
سىياسىي تەسىرى تېخىمۇ چوڭ بولدى. خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ قەدەممۇ قەدەم چېكىنىشى سەۋەبلىك، ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇر بولدى. خەلقئارالىق جەمئىيەت بۇ ئەھۋالنى «ئىقتىسادىي بېسىم ئارقىلىق سىياسىي ئۆزگىرىش يارىتىش»نىڭ ئۈلگىسى سۈپىتىدە كۆردى. بۇ كېيىنكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ئۈچۈن يول ئاچتى.
بۇ قارارنىڭ خەلقئارالىق مەبلەغ سېلىش ساھەلىرىگە بولغان تەسىرىمۇ سەزگۈر بولدى. دۇنيادىكى چوڭ مەبلەغ فوندلىرى ۋە مەبلەغ سالغۇچىلار، شىركەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىگە تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىشكە باشلىدى. ESG (ئەتراپ مۇھىتى، ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت ۋە شىركەت باشقۇرۇش) پىرىنسىپلىرى مەبلەغ سېلىش قارارلىرىدا مۇھىم رول ئوينىدى. بۇ ئۆزگىرىش گېرمانىيە، ياپونىيە، كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى شىركەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قايتىدىن قاراپ چىقىپ باھالىشىغا تۈرتكە بولدى.
ئىستېمالچىلارنىڭ ئېڭىدىمۇ چوڭ ئۆزگىرىش يۈز بەردى. ئىستېمالچىلار مەھسۇلاتلارنىڭ قەيەردە ۋە قانداق شارائىتتا ياسالغانلىقىغا تېخىمۇ كۆپ دىققەت قىلىشقا باشلىدى. ئۇلار «ئەرزان مەھسۇلات»نىڭ ئارقىسىدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى چۈشىنىپ يەتتى. بۇ ئۆزگىرىش، شىركەتلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىدىكى ھەر بىر ھالقىنى سۈزۈك قىلىشىغا مەجبۇر قىلدى.
بۇ ۋەقە، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن بولغان كۈرىشىدە مۇھىم غەلىبە بولۇپ قالدى. بۇ غەلىبە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىنسانىي قەدىر-قىممەتنى قوغداشتا «ئىقتىسادىي بېسىم» نىڭ ئۈنۈملۈك قورال بولالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. بۇ تەجرىبە كېيىنكى كۈرەشلەردە مۇھىم ئۈلگە بولۇپ قالدى.
كەلگۈسىگە نەزەر
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارى، خەلقئارالىق سودا-سانائەت ساھەسىدە يېڭى بىر دەۋرنى باشلاپ بەردى. كەلگۈسىدە، شىركەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي پايدا بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تاللىشى تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ. يېڭى تېخنولوگىيەلەر، بولۇپمۇ بلوكچەين ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى، شىركەتلەرنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ھەر بىر ھالقىنى نازارەت قىلىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ ئەھۋالدا، مەجبۇرىي ئەمگەك قاتارلىق كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى يوشۇرۇش تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ.
خەلقئارالىق قانۇن ۋە نىزاملارنىڭ تېخىمۇ قاتتىق بولۇشى كۈتۈلمەكتە. ئامېرىكا، ياۋروپا ۋە باشقا تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر شىركەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسئۇلىيىتىنى تېخىمۇ ئېنىق بەلگىلەيدىغان يېڭى قانۇنلارنى تۈزمەكتە. بۇ قانۇنلار نەتىجىسىدە، شىركەتلەر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە چېتىشلىق بولغان پائالىيەتلەر سەۋەبلىك تېخىمۇ ئېغىر جازاغا ئۇچرىشى مۇمكىن. بۇ ئۆزگىرىش خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن خەلقئارالىق شىركەتلەرنى جەلپ قىلىشنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرىدۇ.
بۇنداق پائالىيەتلەر تۈرتكىسىدە كېيىنكى ئەۋلاد ئىستېمالچىلارنىڭ ئېڭى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى مۇمكىن. يېڭى ئەۋلاد (Z ئەۋلادى) ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئەۋلادلار ئىجتىمائىي مەسىلىلەرگە تېخىمۇ سەزگۈر بولۇپ، ئۇلار سېتىۋالماقچى بولغان مەھسۇلاتلارنىڭ كەينىدىكى ئەخلاقىي مەسىلىلەرگە تېخىمۇ كۆپ دىققەت قىلىدۇ. شىركەتلەر بازاردىكى رىقابەتتە مەۋجۇت بولۇپ قېلىش ئۈچۈن، ئۆزلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىنى ياخشىلاشقا مەجبۇر بولىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن، بۇ ئۆزگىرىشلەر ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىگە قايتا قاراپ چىقىشقا مەجبۇر قىلىدۇ. خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ چېكىنىشى ۋە شەرقىي تۈركىستانغا مەبلەغ سېلىشتىن باش تارتىشى، ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتىگە ئېغىر تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۇلارنى يا ئۆز سىياسىتىنى ئۆزگەرتىشكە، ياكى خەلقئارالىق جەمئىيەتتىن تېخىمۇ بەك يىراقلىشىشقا مەجبۇر قىلىدۇ. ھەر قانداق ئەھۋالدا، بۇ ئۆزگىرىش ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كۈرىشى ئۈچۈن يېڭى پۇرسەتلەر يارىتىپ بېرىدۇ.
خۇلاسە
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارى، شىركەتلەر دۇنياسىدا تارىخىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. بۇ قارار خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدىكى مەسئۇلىيىتى ھەققىدە يېڭى بىر باب ئاچتى. بىر مىليارد ياۋرودىن ئارتۇق مەبلەغنى قۇربان قىلىپ تۇرۇپ، كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرى بويىچە قارار چىقارغان بۇ شىركەتنىڭ ھەرىكىتى، شىركەتلەر دۇنياسىدا ئەخلاق ۋە مەنپەئەت ئوتتۇرىسىدىكى تاللاشتا يېڭى بىر ئۆلچەم ئورناتتى.
بۇ قارار شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن بولغان كۈرىشىدە مۇھىم بىر غەلىبە بولۇپ قالدى. ئۇيغۇر دىئاسپورا جامائىتىنىڭ ئۈزلۈكسىز كۈرىشى، خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى نەتىجىسىدە، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ شىركەتلەرنىڭ بىرىنى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك پائالىيەتلىرىنى توختىتىشقا مەجبۇر قىلالىدى. بۇ غەلىبە كېيىنكى كۈرەشلەر ئۈچۈن ئۈمىد ۋە ئىلھام مەنبەسى بولۇپ قالدى.
بۇ ۋەقە خىتاي ھۆكۈمىتىگىمۇ كۈچلۈك سىگنال بەردى. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارىتا تۇتقان قەتئىي پوزىتسىيەسى، ئىقتىسادىي بېسىم ئارقىلىق سىياسىي ئۆزگىرىش يارىتىش مۇمكىنلىكىنى كۆرسەتتى. خىتاي ھۆكۈمىتى ئەمدى ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇر، چۈنكى خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ قەدەممۇ قەدەم چېكىنىشى ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتىگە ئېغىر زەربە بەردى.
بۇ تارىخىي ۋەقە، كەلگۈسىدە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىق سودا-سېتىق ۋە شىركەتلەرنىڭ قارار چىقىرىشىدا تېخىمۇ مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. يېڭى تېخنولوگىيەلەر، كۈچەيگەن قانۇنىي نازارەت ۋە ئىستېمالچىلارنىڭ ئۆسكەن ئېڭى نەتىجىسىدە، شىركەتلەر ئەمدى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى ئىقتىسادىي پايدىدىن ئايرىم ھالدا مۇھاكىمە قىلالمايدىغان بولدى. بۇ ئۆزگىرىش شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن بولغان كۈرىشىگە يېڭى پۇرسەتلەر يارىتىپ بېرىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
