خەلقئارا ئەمگەك ئۆلچىمى: خىتاي-ئامېرىكا سودا سۆھبىتىدىكى نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ھالقا
ئەمگەكچىلەرنى سۇيىئىستېمال قىلىشتىن كېلىدىغان تۆۋەن تەننەرخ ئەۋزەللىكى خىتاينىڭ تەۋرەنمەس يادروسى بولۇپ، بېيجىڭنىڭ تېخنىكىلىق ھۆكۈمرانلىق ۋە رەھبەرلىك ئورنىنى قولغا كەلتۈرۈشتەك چوڭ نىشانىغىمۇ ئاساس بولماقتا.
لى چياڭ | 2025-يىلى 25-ئىيۇل | «دىپلومات» ژۇرنىلى
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي-ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى كۆپ ھاللاردا ئەرزان باھالىق ئېكسپورت مەھسۇلاتلىرى توغرىسىدىكى تالاش-تارتىش دەپ قارىلىدۇ، ئەمما ھەقىقىي زىددىيەت تېخىمۇ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان. خىتاي تۆۋەن تەننەرخلىك ئەمگەك كۈچى ۋە دۆلەت قوللىشىدىكى رىغبەتلەندۈرۈش سىياسەتلىرىگە تايىنىپ، كۈچلۈك سانائەت ئىستراتېگىيەسىنى بەرپا قىلدى، ئىلغار دۆلەت ھالقىغان شىركەتلەرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك جەلپ قىلىپ، ئۇلارنىڭ تېخنىكىسى ۋە تەمىنات زەنجىرى بايلىقىنى دۆلەت ئىچىگە ئېلىپ كىردى. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئاساسىي ياسىمىچىلىق كەسپىنى سىرتقا ھۆددىگە بەرگەن بىر پەيتتە، خىتاي «تۆۋەن دەرىجىلىك» دەپ ئاتالغان خىزمەتلەرنى يۇقىرى قىممەتلىك كەسىپلەردە ھۆكۈمرانلىق قىلىشنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىغا ئايلاندۇردى.
بۇ ئىستراتېگىيە ئۈنۈم بەردى. بىر ۋاقىتلاردا تۆۋەن دەرىجىلىك باتارىيە ئىشلەپچىقارغۇچى بولغان BYD شىركىتى ھازىر دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ توكلۇق ماشىنا ئىشلەپچىقارغۇچىغا ئايلىنىپ، دۇنيا مىقياسىدا توكلۇق ماشىنا سېتىشتا تېسلا (Tesla) دىن ئېشىپ كەتتى. ئالما (Apple) شىركىتى بولسا خىتايغا مىلياردلىغان دوللار مەبلەغ سالدى، بۇ پەقەت قۇراشتۇرۇش لىنىيەسى بىلەنلا چەكلەنمەي، تەتقىقات ۋە ئېچىشقىمۇ چېتىلىدۇ. مۇخبىر پېتىر مەكگى (Peter McGee) «ئالما ۋە خىتاي ياسىمىچىلىقىنىڭ ئۆزگىرىشى» ناملىق ئەسىرىدە خاتىرىلىگىنىدەك، ئالما شىركىتىنىڭ قاتتىق سۈپەت ۋە ئىنژېنېرلىق ئۆلچەملىرى خىتاي تەمىنلىگۈچىلىرىنى سەۋىيەسىنى ئۆستۈرۈشكە مەجبۇر قىلدى. تۆۋەن تەننەرخلىك سىرتقى ھۆددىگەرلىك بىلەن باشلانغان بۇ جەريان، ئاخىرىدا مۇرەككەپ، ئۆز-ئۆزىنى كۈچەيتىدىغان يېڭىلىق يارىتىش ماتورىغا ئايلاندى. بۇ خىتاي ياسىمىچىلىق ساھەسىدىكى يېڭىلىق يارىتىش ۋە يەرشارىۋى رىقابەت كۈچىنىڭ مۇھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىگە ئايلاندى.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئەمگەك سىياسىتىنى ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ پايدا مەقسىتى بىلەن ماسلاشتۇرغاندا، ۋاشىنگتون تاموژنا بېجى توغرىسىدا مۇنازىرە قىلىۋاتاتتى. بۇ جەرياندا، شىركەتلەر پايچىكلارنىڭ تەلىپىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن خىتاينىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچىگە داۋاملىق تاياندى. خىتاي بۇنىڭ بەدىلىگە ئەۋزەللىككە ئېرىشتى: بۇ خىل مۇناسىۋەتكە كېلىدىغان ھەرقانداق كاشىلا نۇرغۇن يەرشارى ماركىلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت سالىدىغان بولدى. بۇ باغلىنىش شۇنچىلىك زىچلىشىپ كەتتىكى، ئۇ خىتايدا پائالىيەت قىلىۋاتقان ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ سودا مەنپەئەتى ۋە ئەشيا ئوبوروتىغا بېقىندىلىقى ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنى ۋاسىتىلىك ئەمما كۈچلۈك شەكىللەندۈردى.
لېكىن بۇ مۇۋەپپەقىيەتنىڭ تېگىگە يوشۇرۇنغان تېخىمۇ قاراڭغۇ بىر بەدەل بار. يىگىرمە يىلدىن بۇيان، «خىتاي ئەمگەك كۆزىتىش تەشكىلاتى» (China Labor Watch) خىتايدا پائالىيەت قىلىۋاتقان ئاساسلىق ئامېرىكا ۋە يەرشارى ماركىلىرىنىڭ تەمىنات زەنجىرىدىكى سىستېمىلىق ئەمگەك سۇيئىستېمالى مەسىلىلىرىنى ئېچىپ تاشلىدى. بۇلار يەككە ھادىسىلەر ئەمەس، بەلكى يېزىلاردىن كەلگەن كۆچمەن ئىشچىلارنى سۇيىئىستېمال قىلىدىغان، ئەمگەك قانۇنلىرىنىڭ ئاجىز ئىجرا قىلىنىشىغا يول قويىدىغان ۋە مۇستەقىل ئىشچىلار ئۇيۇشمىلىرىنى چەكلەيدىغان بىر مودېلنىڭ قۇرۇلمىلىق ئالاھىدىلىكلىرىدۇر. دۇنياۋى شىركەتلەر بۇنىڭدىن داۋاملىق پايدا ئالماقتا. بۇ سۇيىئىستېمال قىلىش پەقەت قىسقا مۇددەتلىك سودا مەنپەئەتىگىلا خىزمەت قىلمايدۇ. ئۇ خىتاينىڭ «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» توغرىسىدىكى بۈيۈك نىشانىنى ۋە تېخنىكىلىق ھۆكۈمرانلىق ھەمدە يەرشارىۋى زومىگەرلىك ئىستراتېگىيەسىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى قوللايدۇ. ياسىمىچىلىقنىڭ بىر قىسىم ساھەلىرى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىياغا يۆتكەلگەن تەقدىردىمۇ، بۇ پائالىيەتلەر يەنىلا خىتاينىڭ تەمىنات زەنجىرى بىلەن زىچ باغلانغان. تۆۋەن تەننەرخ ئەۋزەللىكى خىتاينىڭ تەۋرەنمەس يادروسى بولۇپ قالماقتا.
ئەگەر ئامېرىكا ئۆزىنىڭ بېقىندىلىقىنى ئازايتىپ، سودىنى تېخىمۇ ئادىل شەرتلەر ئاساسىدا قايتا تەڭپۇڭلاشتۇرماقچى بولسا، ئەمگەك مەسىلىسىگە سەل قارىسا بولمايدۇ. گەرچە قىسقا مۇددەتتە ئامېرىكانىڭ سودا مەنپەئەتىگە خىرىس ئېلىپ كېلىدىغان تەقدىردىمۇ، ئۇ چوقۇم خىتاينىڭ ئەمگەك باشقۇرۇشىغا بىۋاسىتە يۈزلىنىشى كېرەك.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئاساسىي قانۇنى ۋە كومپارتىيە نىزامنامىسىدە خىتاينىڭ «ئىشچىلار سىنىپى رەھبەرلىكىدىكى سوتسىيالىستىك دۆلەت» ئىكەنلىكىنى كۆپ قېتىم تەكىتلىگەن بولسىمۇ، ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي قەد كۆتۈرۈشىنى سۇيىئىستېمال قىلىنغان ئىشچىلارنىڭ زىممىسىگە قۇرغان. گەرچە ئۇ ئاشكارا ھالدا ئىشچىلارنىڭ پاراۋانلىقىغا كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى تەشۋىق قىلسىمۇ، ئەمما ئەمگەك ھوقۇقىغا خىلاپلىق قىلىشنىڭ سىستېمىلىق خاراكتېرىنى ئەزەلدىن ئېتىراپ قىلىپ باقمىدى. ئەكسىچە، پارتىيە-دۆلەت «ئىشچىلارنىڭ پاراۋانلىقى ئۈچۈن تىرىشىش» دېگەن رەسمىي بايان ئارقىلىق بۇ مەسىلىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ، مەسئۇلىيەتنى دۆلەت ھالقىغان شىركەتلەرگە ئىتتىرىپ كەلدى. نۇرغۇن خىتاي پۇقرالىرى، جۈملىدىن بىر قىسىم ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىمۇ، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تۈزۈمىنىڭ ئىشچىلارنىڭ تۇرمۇشىنى ياخشىلايدىغانلىقىغا چىن دىلىدىن ئىشىنىدۇ. پارتىيەنىڭ ئىدارە قىلىش ۋە ئىقتىسادىي مودېلىغا خاس بولغان ئەمگەكنى سۇيىئىستېمال قىلىشنىڭ قۇرۇلمىلىق يىلتىزى يوشۇرۇنۇپ كەلگەن.
شۇڭلاشقا ئەمگەك ھوقۇقى پائالىيەتچىلىكى ھۆكۈمەت ئۈچۈن بىر نازۇك تېمىغا ئايلاندى. ئۇلارغا نىسبەتەن، بۇ پەقەت تېخىمۇ ياخشى مائاش ياكى خىزمەت شارائىتىنى تەلەپ قىلىشلا ئەمەس، بەلكى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئۆز-ئۆزىنى بايان قىلىشىغا قىلىنغان بىۋاسىتە خىرىستۇر. ئۇ پارتىيەنىڭ ۋەدىلىرى بىلەن خىتاي ئىشچىلىرىنىڭ ئەمەلىي تۇرمۇشى ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك پەرقنى ئاشكارىلايدۇ. ئەگەر پارتىيە رەھبەرلىرى ئەمگەك سۇيىئىستېمالىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلسا، ئۇلار نۇرغۇن ئىشچىلارنىڭ غەزىپىنى قوزغايدىغان ئوچۇق-ئاشكارا يالغانچىلىق قىلغان بولىدۇ؛ ئەگەر ئۇلار بۇ مەسىلىنى ھەل قىلسا، بۇ رېئاللىقنىڭ خىتاي كومپارتىيەسى نىزامنامىسى بىلەن زىت ئىكەنلىكىنى قانۇنلاشتۇرۇپ قويغان بولىدۇ.
دەل مۇشۇ سەۋەبتىن ئەمگەك پائالىيەتچىلىرىگە گۇمان بىلەن قارىلىدۇ ۋە ئۇلار دائىم باستۇرۇشقا ئۇچرايدۇ، لېكىن شۇنىڭ بىلەن بىرگە مەلۇم دەرىجىدە ئېھتىياتچانلىق بىلەنمۇ مۇئامىلە قىلىنىدۇ. 2015-يىلدىكى «709 باستۇرۇش ھەرىكىتى» دە، خىتاي ئونلىغان كىشىلىك ھوقۇق ئادۋوكاتلىرىنى تۈرمىگە تاشلىدى، ئەمما ئەمگەك پائالىيەتچىلىرىگە نىسبەتەن يۇمشاقراق مۇئامىلە قىلىپ، خەلقئارانىڭ دىققىتىنى تارتىپ مەسىلىنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلىشىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئۇلارنى تۇتۇپ تۇرۇلغاندىن كېيىن ئاستا-ئاستا قويۇپ بەردى ياكى ئۇلارغا خىزمەت ئورۇنلاشتۇرۇپ بەردى. مەقسەت ئېنىق ئىدى: دىققەتنى بېسىقتۇرۇش ۋە خەلقئارالىق غۇلغۇلا قوزغىماسلىق. 2025-يىلى بىرازىلىيە BYD شىركىتىنى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئەيىبلىگەندىمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئەھۋال يۈز بەردى. خىتاي كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىگە قارىتا كۆپىنچە خەلقئارالىق تەنقىدلەرگە قاتتىق رەددىيە بېرىدىغان ئادىتىگە زىت ھالدا، بۇ قېتىم ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئىنكاس قايتۇرۇپ، تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشقا ۋەدە بەردى.
بۇ مىساللار ھۆكۈمەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىگە سېلىشتۇرغاندا ئەمگەك مەسىلىلىرىگە قوللىنىدىغان نازۇك ۋە سەزگۈر مۇئامىلىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، بۇ ھۆكۈمەتنىڭ دائىم رەت قىلىدىغان كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىدىن پەرقلىنىدۇ. بۇ ئوخشىمىغان ئۇسۇل ئەمگەك مەسىلىلىرىنىڭ ھۆكۈمەتنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش يوشۇرۇن كۈچىنى، شۇنداقلا خەلقئارا ئەمگەك ئۆلچەملىرىنىڭ ئۆزگىرىش ئۈچۈن بىر ۋاسىتە سۈپىتىدە قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.
باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن، ئەمگەك شارائىتى ئابستراكت كىشىلىك ھوقۇق مۇراجىئەتلىرى ئۈنۈم بەرمەيدىغان جايدا تەسىر قوزغايدۇ. زاۋۇت ئىشچىلىرىدىن تارتىپ ئىشخانا خىزمەتچىلىرىگىچە، خىتاي ئەمگەك كۈچىنىڭ كۆپ قىسمى ئۇزۇن سائەتلىك خىزمەت، تۆۋەن مائاش ۋە ئاز ئىجتىمائىي كاپالەتكە دۇچ كېلىدۇ. ئەمگەك ھوقۇقىغا خىلاپلىق قىلىش نەزەرىيەۋى مەسىلە ئەمەس. ئۇلار ئاشكارىلانغان تەقدىردە، دۆلەت ئىچىدىكى بېسىم ۋە سىياسەت ئىسلاھاتىنى قوزغىيالايدىغان بىر رېئاللىقتۇر.
بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىدىغان قوراللار ئاللىقاچان مەۋجۇت. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا، «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) ۋە «تاموژنا بېجى قانۇنى» نىڭ 307-ماددىسى بەزى مەنىدار ئىجرالارغا سەۋەب بولدى. گەرچە نۇرغۇن ئۇيغۇر ئىشچىلار ئامېرىكاغا تەمىنلەيدىغان بىرىنچى دەرىجىلىك زاۋۇتلاردا كەم ئۇچرىسىمۇ. كەلگۈسىدە، UFLPA نىڭ تىزىملىكىگە قوشۇلىدىغانلارنىڭ ئاستىلىشى مۆلچەرلىنىۋاتقان شارائىتتا، ئامېرىكانىڭ ئىجرا قىلىش ھەرىكىتى «مالنى تۇتۇپ قېلىش بۇيرۇقى» (WROs) ئارقىلىق تېخىمۇ كەڭ تەمىنات زەنجىرىگە ئارىلىشىشقا يۆتكىلىپ، تەمىنات زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشقا كېڭىيىپ، ئىجرا قىلىش ئارقىلىق تېخىمۇ ئادىل ئەمگەك ئۆلچەملىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشى مۇمكىن.
گەرچە ۋاشىنگتوننىڭ قولىدا بۇنداق قوراللار بولسىمۇ، ئەمما ئەمگەك مەسىلىلىرى ئاساسلىق سودا سۆھبەتلىرىدە يەنىلا چەتكە قېقىلىپ، تاموژنا بېجى، سودا قىزىل رەقىمى ۋە تولۇقلىما توغرىسىدىكى مۇنازىرىلەردە تىلغا ئېلىنمايۋاتىدۇ. بۇ ئەنئەنىۋى قوراللار خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتىدە ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىشتا قىينالدى، چۈنكى بۇ سىياسەت ئاساسلىقى خىتاينىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تۆۋەن ئەمگەك تەننەرخى ئەۋزەللىكىگە قۇرۇلغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئەمگەك خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قارشى تۇرۇشقا ئانچە تەييار بولمىغان بىر بېسىم نۇقتىسىدۇر، چۈنكى ئۇ خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ قانۇنلۇقلۇقى ۋە ئۇنىڭ ئىقتىسادىي مودېلىغا چېتىلىدۇ. ئەمگەك مەسىلىلىرى خىتاي خەلقىنىڭ بىۋاسىتە مەنپەئەتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ، بۇ ھۆكۈمەتنى ئەندىشىگە سالىدۇ، شۇڭا خەلقئارا ئەمگەك ئۆلچەملىرى خىتاينىڭ ئىدارە قىلىش مودېلىدىكى چوڭقۇر يىلتىز تارتقان قۇرۇلمىلىق نۇقسانلارنى ئاشكارىلاشتىكى ئۈنۈملۈك مېخانىزم بولالايدۇ.
بۇ دەل ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئەمگەك ئۆلچەملىرىنى سودا سىياسىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تۈۋرۈكى سۈپىتىدە بىرلەشتۈرىدىغان پەيتىدۇر. خىتاي-ياۋروپا ئىتتىپاقى جىددىيچىلىكى داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتتە، ئورتاق ئۆلچەم، سودا مېخانىزملىرى ۋە ئىجرا قىلىش رامكىلىرى ئارقىلىق ماسلاشقان، ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان بىر ئۇسۇل خىتاينىڭ ئەمگەك ئەمەلىيىتىگە بولغان بېسىمنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇرالايدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە سىجىل يەرشارى تەمىنات زەنجىرىنى ئىلگىرى سۈرۈپلا قالماستىن، بەلكى بىۋاسىتە سودا مەنپەئەتىنى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەمگەك باراۋەرلىكى بىلەن تەڭپۇڭلاشتۇرۇپ، ئامېرىكا ۋە خىتايدىكى ئىشچىلارغا ئوخشاشلا نەپ يەتكۈزىدۇ.
شۈبھىسىزكى، توسالغۇلار بولىدۇ: ئىتتىپاقداشلار ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي بۆلۈنۈش، شىركەتلەرنىڭ قارشىلىقى ۋە خىتاينىڭ ئېھتىمال قارشى ھۇجۇملىرى. لېكىن خەتەر شۇنچىلىك چوڭكى، ئۇنىڭغا سەل قاراشقا بولمايدۇ. ئادىل ئەمگەك ئۆلچەملىرى يەرشارى تەمىنات زەنجىرىنى كۈچەيتىپلا قالماستىن، ئۇ يەنە تېخىمۇ ئادىل يەرشارى ئىقتىسادىغا تۇتىشىدىغان بىر يول بىلەن تەمىنلەيدۇ، بۇنداق ئىقتىسادتا رىقابەت كۈچى سۇيىئىستېمال قىلىشقا تايانمايدۇ.
يەرشارى سودا قائىدىلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش قۇرۇق گەپتىن باشقا نەرسىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇ ئامېرىكا، خىتاي ۋە باشقا دۆلەت ئىشچىلىرىنى سىياسەتنىڭ مەركىزىگە قويۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ بولسا ئەمگەكنىڭ قوشۇمچە مەسىلە ئەمەس، بەلكى دەل مەسىلىنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشتىن باشلىنىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
