ئۇقۇم ۋە ئۇنىڭ ئەھمىيىتى
كىرىش سۆز
تەييارلىغۇچى: ئا. ئاقھۇن
تەھرىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىلگىرىلەشلەرنىڭ بىرى، ئۇقۇملار ئارقىلىق تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتىنىڭ يېتىلىشىدۇر. ئۇقۇم (Concept) ئىنسان تەپەككۇرىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلۇش بىرلىكى بولۇپ، ئۇ رېئال دۇنيادىكى نەرسە-ھادىسىلەرنىڭ ئابستراكت ئەكسى سۈپىتىدە، ئىنساننىڭ دۇنيانى چۈشىنىش ۋە بىلىم ھاسىل قىلىش جەريانىدىكى ئەڭ ئاساسلىق قورالى ھېسابلىنىدۇ.
تارىخىي جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇقۇملارنىڭ كېلىپ چىقىشى ئىنساننىڭ تىل قابىلىيىتىنىڭ تەرەققىياتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. تىل ۋە ئۇقۇملارنىڭ بىرلىكتە تەرەققىي قىلىشى، ئىنسانىيەتنىڭ مۇرەككەپ پىكىرلەرنى شەكىللەندۈرۈش، ساقلاش ۋە باشقىلارغا يەتكۈزۈش ئىقتىدارىنى كۈچەيتكەن.
زامانىۋى پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى، بولۇپمۇ بىلىشچىل پەن ۋە نېۋروروبىئولوگىيە ساھەسىدىكى يېڭى بايقاشلار، ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدە قانداق ساقلىنىدىغانلىقى ۋە قوللىنىلىدىغانلىقى ھەققىدە يېڭى چۈشەنچىلەرنى بەرمەكتە. بۇ تەتقىقاتلار ئۇقۇملارنىڭ ئىنسان تەپەككۇرىدىكى مۇرەككەپ رولىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بەرمەكتە. ئىجتىمائىي پەنلەر نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئۇقۇملار پەقەت شەخسىي تەپەككۇر قورالىلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر ۋە مەدەنىيەت قۇرۇلۇشىنىڭ ئاساسىي ئېلېمېنتى بولۇپمۇ ھېسابلىنىدۇ. ئۇقۇملار ئارقىلىق، ئىنسانلار ئورتاق چۈشەنچىلەرنى شەكىللەندۈرەلەيدۇ ۋە مۇرەككەپ ئىجتىمائىي تۈزۈملەرنى قۇرالايدۇ.
سۈنئىي ئەقىل ۋە ماشىنا ئۆگىنىشى تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىياتى، ئۇقۇملارنىڭ كومپيۇتېر سىستېمىلىرىدا قانداق ئىپادە قىلىنىدىغانلىقى ۋە قوللىنىلىدىغانلىقى ھەققىدىكى يېڭى سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ تەتقىقاتلار ئىنسان تەپەككۇرى بىلەن سۈنئىي ئەقىل ئوتتۇرىسىدىكى ئوخشاشلىق ۋە پەرقلەرنى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىۋاتىدۇ.
مەزكۇر ماقالىدە بىز ئۇقۇمنىڭ ماھىيىتى، تارىخىي تەرەققىياتى، ئىلمىي ئاساسلىرى ۋە ئىجتىمائىي رولى ھەققىدە سىستېمىلىق تەھلىل ئېلىپ بارىمىز. بۇ تەھلىل ئارقىلىق، ئۇقۇمنىڭ ئىنسانىيەت تەرەققىياتىدىكى مەركىزىي ئورنىنى چۈشىنىشكە تىرىشىمىز.
نۆۋەتتە، ئۇقۇم تەتقىقاتى پەلسەپە، پىسخولوگىيە، تىلشۇناسلىق، نېۋروبىئولوگىيە ۋە سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق كۆپلىگەن پەن ساھەلىرىنىڭ كېسىشمە نۇقتىسىغا ئايلانغان. بۇ كۆپ تەرەپلىمىلىك خاراكتېر، ئۇقۇمنىڭ ئىنساننىڭ بىلىش جەريانىدىكى مۇرەككەپ رولىنى چۈشىنىشىمىزنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تېخىمۇ گەۋدىلەندۈرمەكتە.
- I. ئۇقۇمنىڭ تارىخىي كېلىپ چىقىشى
ئىپتىدائىي تەپەككۇر ۋە تىل
ئانتروپولوگىيەلىك تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا، دەسلەپكى ئىنسانلارنىڭ ئۇقۇملىق تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتى تەخمىنەن 2.5 مىليون يىل بۇرۇن باشلانغان. قورال ياساش ۋە ئىشلىتىش، بۇ دەۋردىكى ئۇقۇملىق تەپەككۇرنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىپادىلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ جەرياندا، ئىنسانلار ماتېرىيالنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى چۈشىنىش ۋە ئۇلارنى تۈرگە ئايرىش قابىلىيىتىنى يېتىلدۈرگەن. تەخمىنەن 5000 يىل بۇرۇن، سۇمېر ۋە مىسىر مەدەنىيەتلىرىدە يېزىق سىستېمىلىرى پەيدا بولغان. بۇ سىستېمىلار دەسلەپتە رەسىملىك خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپ، كېيىنچە تەدرىجىي ھالدا ئابستراكتلىشىشقا باشلىغان. يېزىق سىستېمىلىرىنىڭ تەرەققىياتى، ئۇقۇملارنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە سىستېمىلىق بولۇشىغا تۈرتكە بولغان.
شەرق مەدەنىيەتلىرىدىكى تەرەققىيات
قەدىمكى خىتاي پەيلاسوپلىرى، بولۇپمۇ كۇڭزى (Confucius, 551-479 BCE) ۋە لاۋزى (Laozi, 6-5-ئەسىر BCE) لار ئۇقۇملارنىڭ ئىجتىمائىي ۋە پەلسەپەۋى ئەھمىيىتىنى چوڭقۇر تەتقىق قىلغان. ئۇلار «داۋ» (道) ۋە «دې» (德) قاتارلىق مۇھىم پەلسەپەۋى ئۇقۇملارنى ياراتقان.
ھىندىستان پەلسەپەسىنىڭ تەسىرى
قەدىمكى ھىندىستان پەلسەپەسىدە، ئۇپانىشادلار دەۋرىدە (800-500 BCE) مۇھىم پەلسەپەۋى ئۇقۇملار تەرەققىي قىلغان. «براھمان» ۋە «ئاتمان» قاتارلىق ئۇقۇملار ئارقىلىق، رېئاللىقنىڭ ماھىيىتى ۋە ئىنسان تەبىئىتى مۇھاكىمە قىلىنغان.
گىرېك ئەقلىيلىكى
گىرېك پەيلاسوپلىرى، بولۇپمۇ سوقرات، پىلاتون ۋە ئارىستوتېل ئۇقۇملارنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلغان. پىلاتوننىڭ ئىدىيە نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ مۇتلەق چىنلىقىنى تەكىتلىگەن بولسا، ئارىستوتېل ئۇقۇملارنى تەجرىبە بىلەن باغلاشقا تىرىشقان.
ئىسلام پەلسەپەسىنىڭ تۆھپىلىرى
ئىسلامنىڭ ئالتۇن دەۋرىدە (750-1258)، مۇسۇلمان پەيلاسوپلار گىرېك پەلسەپەسىنى ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بىرلەشتۈرگەن. فارابى «ئىككىنچى مۇئەللىم» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئۇ ئارىستوتېلنىڭ لوگىكا ۋە ئۇقۇم نەزەرىيەسىنى تېخىمۇ راۋاجلاندۇرغان.
ئوتتۇرا ئەسىرلەردىكى سىكولاستىك پەلسەپە
ئوتتۇرا ئەسىر ياۋروپادا، سىكولاستىك پەيلاسوپلار ئۇنىۋېرساللار (universals) مەسىلىسىنى مۇھاكىمە قىلغان. پېتىر ئابېلارد (Peter Abelard, 1079-1142) ۋە ۋىليام ئوككام (William of Ockham, 1287-1347) لار ئۇقۇملارنىڭ تەبىئىتى ھەققىدە مۇھىم نەزەرىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان.
يېڭى دەۋر پەلسەپەسىنىڭ تەسىرى
دېكارت ئەقلىيلى) (rationalismئېقىمىنىڭ ئاساسچىسى سۈپىتىدە، ئۇقۇملارنىڭ ئۆزىئايانلىق خاراكتېرىنى تەكىتلىگەن. جون لوك ۋە دېۋىد ھيۇم قاتارلىق تەجرىبىچىلىك) (empricisimۋەكىللىرى بولسا، ئۇقۇملارنىڭ تەجرىبىدىن كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
كانت ۋە نېمىس ئىدېئالىزمى
ئىممانۇئېل كانت ئۆزىنىڭ تەنقىدىي پەلسەپەسى ئارقىلىق، ئۇقۇملارنىڭ ھەم ئۆزىئايانلىق ھەم تەجرىبىۋى تەرەپلىرىنى بىرلەشتۈرگەن. ئۇنىڭدىن كېيىنكى نېمىس ئىدېئالىستلىرى، بولۇپمۇ ھېگېل (Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770-1831) دىيالېكتىكىلىق ئۇقۇم نەزەرىيەسىنى تەرەققىي قىلدۇرغان.
II . ئۇقۇمنىڭ ئىلمىي ماھىيىتى
بىلىشچىل پىسخولوگىيەدىكى ئاساسىي تەتقىقاتلار
بىلىشچىل پىسخولوگىيە ساھەسىدە، ئۇقۇملارنىڭ شەكىللىنىشى ۋە قوللىنىلىشى ھەققىدە نۇرغۇن مۇھىم بايقاشلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ئۇلرىك نېيسسېر (Ulric Neisser, 1928-2012) نىڭ تەتقىقاتلىرى ئۇقۇملارنىڭ بىلىش سىستېمىسىدىكى ئاساسىي رولىنى كۆرسەتكەن. بۇ تەتقىقاتلار ئۇقۇملارنىڭ ئىنسان تەپەككۇرىدىكى تەشكىللەش ۋە باھالاش جەريانلىرىدىكى مەركىزىي ئورنىنى ئېنىقلىغان.
نېۋروبىئولوگىيەلىك ئاساسلار
نېۋروبىئولوگىيە تەتقىقاتلىرى ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدىكى فىزىئولوگىيەلىك ئاساسلىرىنى ئاشكارىلىغان. ئېرىك كاندېل (Eric Kandel) نىڭ تەتقىقاتلىرى مېڭىنىڭ ئۇقۇملارنى قانداق ساقلايدىغانلىقىنى ۋە قانداق قايتا ئەسلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن. نېۋرونلار تورىنىڭ پىلاستىكلىق (ئەۋرىشىملىك ياكى قايتا شەكىللىنىشچانلىق) خاراكتېرى، يېڭى ئۇقۇملارنىڭ ئۆگىنىلىشى ۋە مەۋجۇت ئۇقۇملارنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئاساس بولىدۇ.
ئۇچۇر بىرتەرەپ قىلىش نەزەرىيەسى
ئاللېن نېۋېل (Allen Newell) ۋە ھېربېرت سىمون (Herbert Simon) لارنىڭ تەتقىقاتلىرى ئۇقۇملارنىڭ ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش جەريانىدىكى رولىنى چۈشەندۈرگەن. ئۇلارنىڭ «مەسىلە ھەل قىلىش نەزەرىيەسى» (Problem Solving Theory) ئۇقۇملارنىڭ مەسىلە ھەل قىلىشتىكى مۇھىم رولىنى تەكىتلىگەن.
كاتېگورىيەلەشتۈرۈش ۋە پىروتوتىپ نەزەرىيەسى
ئېلېنور روش (Eleanor Rosch) نىڭ پىروتوتىپ نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ كاتېگورىيەلىك تەبىئىتىنى يېڭىچە چۈشەندۈرگەن. بۇ نەزەرىيە بويىچە، ئۇقۇملارنىڭ چېگرالىرى ئېنىق ئەمەس بولۇپ, ھەر بىر كاتېگورىيەنىڭ تىپىك ۋەكىللىرى (پروتوتىپلار) مەۋجۇت. مەسىلەن، «قۇش» كاتېگورىيەسىدە، قاغا ئەڭ تىپىك مىسال بولۇشى مۇمكىن.
بىلىم تەمسىللىرى نەزەرىيەسى
مارۋىن مىنسكىي (Marvin Minsky) نىڭ «رامكا نەزەرىيەسى» ئۇقۇملارنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى چۈشەندۈرگەن. بۇ نەزەرىيە بويىچە، ھەر بىر ئۇقۇم مەلۇم بىر فرېيم (رامكا) شەكلىدە ساقلىنىدۇ ۋە بۇ قېلىپ ئۇقۇمنىڭ خۇسۇسىيەتلىرى ۋە باشقا ئۇقۇملار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
باغلىنىشچانلىق ۋە پاراللېل بىر تەرەپ قىلىش
جەيمس ماككلېللاند (James McClelland) ۋە دېۋىد رۇمېلخارت (David Rumelhart) لارنىڭ باغلىنىشچانلىق نەزەرىيەسى، ئۇقۇملارنىڭ نېۋرون تورلىرىدا قانداق ئىپادە قىلىنىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرگەن. بۇ نەزەرىيە ئۇقۇملارنىڭ تارقاق ھالدا ساقلىنىدىغانلىقىنى ۋە پاراللېل بىر تەرەپ قىلىنىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
مېتابىلىشچىل تەرەپلەر
جون فلاۋېل (John Flavell) نىڭ تەتقىقاتلىرى ئۇقۇملارنىڭ مېتابىلىشچىل جەھەتلىرىنى يورۇتقان. ئۇ ئۇقۇملارنى چۈشىنىش ۋە قوللىنىش جەريانىدىكى ئۆز-ئۆزىنى نازارەت قىلىش ۋە تەڭشەش مېخانىزملىرىنى تەتقىق قىلغان.
ئىجتىمائىي-مەدەنىي ئاساسلار
لېۋ ۋىگوتسكىي (Lev Vygotsky) نىڭ ئىجتىمائىي-مەدەنىي نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ ئىجتىمائىي تەبىئىتىنى تەكىتلىگەن. ئۇنىڭ نەزەرىيەسى بويىچە، ئۇقۇملار ئىجتىمائىي ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش جەريانىدا شەكىللىنىدۇ ۋە تەرەققىي قىلىدۇ.
تەجرىبىۋى تەتقىقاتلار ۋە دەلىللەر
فىلىپ جونسون-لېيرد (Philip Johnson-Laird) نىڭ «زېھنىي مودېل» نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ قانداق قوللىنىلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرگەن. ئۇنىڭ تەجرىبىلىرى ئىنسانلارنىڭ مەنتىقلىق مۇھاكىمە جەريانىدا زېھنىي مودېللارنى قانداق قۇرىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن.
III. ئۇقۇمنىڭ ئىجتىمائىي ئەھمىيىتى
ئىجتىمائىي رېئاللىقنىڭ قۇرۇلۇشى
پېتىر بېرگېر (Peter Berger) ۋە توماس لۇكمان (Thomas Luckmann) لارنىڭ » رېئاللىقنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشى» (The Social Construction of Reality, 1966) دېگەن ئەسىرىدە كۆرسىتىلگەندەك، ئۇقۇملار ئىجتىمائىي رېئاللىقنىڭ قۇرۇلۇشىدا مەركىزىي رول ئوينايدۇ. ئۇقۇملار ئارقىلىق، ئىنسانلار ئۆزلىرىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش دۇنياسىنى مەنىلىك ۋە چۈشىنىشلىك قىلىپ تەشكىللەيدۇ.
مەدەنىيەت ۋە ئۇقۇملار
كلىففورد گىرتز (Clifford Geertz) نىڭ نەزەرىيەسى بويىچە، مەدەنىيەت ئۇقۇملار سىستېمىسى ئارقىلىق قۇرۇلىدۇ. ئۇقۇملار ھەر بىر مەدەنىيەتنىڭ ئەزالىرىغا دۇنيانى چۈشىنىش ۋە تەجرىبىلىرىنى تەشكىللەش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان سىمۋوللار سىستېمىسىنى تەمىنلەيدۇ. مەدەنىيەتلەر ئارىسىدىكى پەرقلەر كۆپ جەھەتتىن ئۇقۇملار سىستېمىسىدىكى پەرقلەرگە باغلىق.
تىل ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر
جورج ھېربېرت مېد (George Herbert Mead) نىڭ سىمۋوللۇق تەسىرلىشىش نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەردىكى رولىنى چۈشەندۈرگەن. ئۇقۇملار ئارقىلىق، ئىنسانلار ئۆز-ئارا چۈشىنىشنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ ۋە ئورتاق مەنىلەر سىستېمىسىنى قۇرىدۇ.
ئىجتىمائىي كاپىتال ۋە ئۇقۇملار
روبېرت پۇتنام (Robert Putnam) نىڭ ئىجتىمائىي كاپىتال نەزەرىيەسىدە، ئورتاق ئۇقۇملار ئىجتىمائىي تورلارنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ساقلىنىشىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئورتاق ئۇقۇملار ئارقىلىق، جەمئىيەت ئەزالىرى بىر-بىرىگە ئىشىنىش ۋە ھەمكارلىشىش مۇناسىۋەتلىرىنى قۇرالايدۇ.
ئىجتىمائىي كۈچ ۋە ئۇقۇملار
مىشېل فۇكو (Michel Foucault) نىڭ تەھلىللىرى بويىچە، ئۇقۇملار ئىجتىمائىي كۈچ مۇناسىۋەتلىرىنى ساقلاش ۋە قايتا ئىشلەپچىقىرىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەلۇم ئۇقۇملارنىڭ قوبۇل قىلىنىشى ياكى رەت قىلىنىشى ئارقىلىق، ئىجتىمائىي كونترول ۋە ھاكىمىيەت مۇناسىۋەتلىرى ساقلىنىدۇ.
جامائەت پىكرى ۋە ئۇقۇملار
يۇرگېن ھابېرماس (Jürgen Habermas) نىڭ ئالاقە ھەرىكەت نەزەرىيەسىدە، ئۇقۇملار جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىدە ۋە دېموكراتىك مۇھاكىمىدە مەركىزىي ئورۇندا تۇرىدۇ. ئورتاق ئۇقۇملار ئارقىلىق، جەمئىيەت ئەزالىرى مۇرەككەپ ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى مۇھاكىمە قىلالايدۇ.
مائارىپ ۋە ئۇقۇملار
پاۋلو فرېيرې (Paulo Freire) نىڭ تەنقىدىي پېداگوگىكا نەزەرىيەسى بويىچە، ئۇقۇملار مائارىپنىڭ ئازادلىق بېغىشلاش رولىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. يېڭى ئۇقۇملارنى ئۆگىنىش ئارقىلىق، كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ ئىجتىمائىي رېئاللىقىنى يېڭىچە چۈشىنەلەيدۇ ۋە ئۆزگەرتەلەيدۇ.
ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەر ۋە ئۇقۇملار
ئالبېرتو مېلۇچچى (Alberto Melucci) نىڭ تەتقىقاتلىرى كۆرسەتكەندەك، يېڭى ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەر كۆپ جەھەتتىن يېڭى ئۇقۇملارنىڭ يارىتىلىشى ۋە تارقىلىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. مەسىلەن، «ئايال ھوقۇقى» ياكى «ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق» قاتارلىق ئۇقۇملار ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشنىڭ مۇھىم قوراللىرىغا ئايلانغان.
ئىجتىمائىي نورمىلار ۋە ئۇقۇملار
تالكوت پارسونس (Talcott Parsons) نىڭ فۇنكىسىيەچىلىك نەزەرىيەسى بويىچە، ئۇقۇملار ئىجتىمائىي نورمىلارنىڭ ساقلىنىشى ۋە ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا يەتكۈزۈلۈشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇقۇملار ئارقىلىق، جەمئىيەتنىڭ قىممەت قاراشلىرى ۋە ئەخلاق پىرىنسىپلىرى داۋاملىق ساقلىنىپ قالالايدۇ.
- IV. زامانىۋى تەتقىقاتلار ۋە يېڭى يۆنىلىشلەر
- سۈنئىي ئەقىل ۋە ئۇقۇملار
سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتىدا ئۇقۇملارنى مودېللاش ۋە چۈشىنىش مۇھىم يۆنىلىشكە ئايلانماقتا. بۇ ساھەدىكى ئاساسلىق تەرەققىياتلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
ئا) چوڭ تىل مودېللىرى (LLMs)
– GPT-4 ۋە باشقا ئىلغار تىل مودېللىرى ئۇقۇملارنى تونۇش ۋە قوللىنىشتا ئىنسانلارغا يېقىنلاشقان ئىقتىدارنى كۆرسەتمەكتە
– بۇ مودېللار كونتېكستقا قاراپ ئۇقۇملارنى ماسلاشتۇرۇش ۋە يېڭى ئۇقۇملارنى تەركىب قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە
– نېۋرون تور قۇرۇلمىسى ئارقىلىق ئۇقۇملارنىڭ ھەرخىل سەۋىيەدىكى ئابستراكتلىقىنى ئەكس ئەتتۈرەلەيدۇ
ب) مۇلتىمودال ئۆگىنىش
– كۆرۈش، ئاڭلاش ۋە تېكىست قاتارلىق كۆپ خىل ئۇچۇر مەنبەلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ ئۇقۇملارنى تونۇيدۇ
– ئىنسانلارنىڭ كۆپ سېنسورلۇق ئۆگىنىش ئۇسۇلىغا ئوخشاش يولدا ئۇقۇملارنى ئۆزلەشتۈرىدۇ
– DALL-E ۋە Midjourney غا ئوخشاش سىستېمىلار كۆرسەتكەندەك، ئۇقۇملارنى كۆرۈنەرلىك شەكىلدە ئىپادىلىيەلەيدۇ
س) تەبىئىي تىل بىلەن ئۆزئارا تەسىر
– ئۇقۇملارنى چۈشىنىش ۋە قوللىنىشتا تېخىمۇ تەبىئىي دىيالوگ شەكلىدە مۇئامىلە قىلالايدۇ
– كونتېكستنى ھېسابقا ئېلىپ ئۇقۇملارنى توغرا چۈشەندۈرۈش ئىقتىدارى كۈچەيمەكتە
– مەنىنىڭ نازۇك پەرقلىرىنى پەرقلەندۈرۈش قابىلىيىتى تەرەققىي قىلماقتا
- نېۋرو تەسۋىرلەش تېخنىكىسىنىڭ يېڭى بايقاشلىرى
نېۋرو تەسۋىرلەش تېخنىكىسى ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدىكى فىزىئولوگىيەلىك ئاساسلىرىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسەتمەكتە:
ئا) رېئال ۋاقىتلىق مېڭە پائالىيىتى تەسۋىرلىرى
– ئۇقۇملار ئاكتىپلاشقاندا مېڭىنىڭ ھەرخىل رايونلىرىدىكى ھەمكارلىشىش ئۆرنەكلىرى بايقالماقتا
– مېڭىنىڭ تىل، كۆرۈش ۋە ئەستە تۇتۇش مەركەزلىرى ئارىسىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەر ئاشكارىلانماقتا
– ئۇقۇملارنىڭ يېڭى شارائىتلارغا ماسلىشىش جەريانى كۆزىتىلمەكتە
ب) نېۋرون تورلىرىنىڭ دىنامىكىسى
– ئۇقۇملار ساقلانغان نېۋرون تورلىرىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە خۇسۇسىيەتلىرى ئۆگىنىلمەكتە
– سىناپسلارنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئاجىزلىشىشى ئارقىلىق ئۇقۇملارنىڭ ئۆزگىرىش جەريانى تەتقىق قىلىنماقتا
– نېۋروپلاستىكلىقنىڭ ئۇقۇملارنى ئۆگىنىشتىكى رولى چۈشەندۈرۈلمەكتە
س) ئۇقۇملارنىڭ تارقاق خاراكتېرى
– ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدە تارقاق ھالدا ساقلىنىدىغانلىقى دەلىللەنمەكتە
– بىر ئۇقۇمنىڭ ئاكتىپلىنىشى كۆپلىگەن مېڭە رايونلىرىنىڭ ھەمكارلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ
– ھەرخىل سېنسور ئۇچۇرلىرى ۋە ئەستە تۇتۇش تۈرلىرى بىرلىشىپ ئۇقۇملارنى شەكىللەندۈرىدۇ
- كۆپ مەدەنىيەتلىك ئۇقۇم تەتقىقاتى
كۆپ مەدەنىيەتلىك ئۇقۇم تەتقىقاتى ھازىر پىسخولوگىيە ۋە ئانتروپولوگىيە ساھەلىرىدە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلىۋاتقان يۆنىلىشكە ئايلانماقتا. يوشىھىسا ناكامۇرا ۋە سارا ھەمىلتوننىڭ 2022-يىلدىكى سېلىشتۇرما تەتقىقاتى، شەرق ۋە غەرب مەدەنىيەتلىرىدە ئاساسىي ئۇقۇملارنىڭ چۈشىنىلىشىدىكى پەرقلەرنى ئاشكارىلىغان. مەسىلەن، «شەخس» ئۇقۇمى غەرب مەدەنىيىتىدە مۇستەقىل، يەككە ئىندىۋىدنى كۆرسەتسە، شەرق مەدەنىيەتلىرىدە كۆپىنچە مۇناسىۋەتلەر تورى ئىچىدىكى شەخس سۈپىتىدە چۈشىنىلىدۇ.
بۇ تەتقىقاتلار يەنە يەرشارىلىشىش دەۋرىدە مەدەنىيەتلەر ئارىسىدىكى ئۇقۇملارنىڭ قانداق بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ھازىرقى ۋاقىتتا، ئۇقۇملارنىڭ مەدەنىيەتلەر ئارىسىدا كۆچۈش ۋە ئۆزگىرىش جەريانى، ھەمدە بۇ جەرياندا ئۇلارنىڭ مەنىسىنىڭ قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقى زور قىزىقىش قوزغىماقتا.
كۆپ مەدەنىيەتلىك مۇھىتتا چوڭ بولغان بالىلارنىڭ ئۇقۇملارنى قانداق ئۆزلەشتۈرىدىغانلىقى ھەققىدىكى تەتقىقاتلارمۇ مۇھىم نەتىجىلەرنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ تەتقىقاتلار كۆرسەتكەندەك، بۇنداق بالىلار ئوخشاش بىر ئۇقۇمنىڭ ھەرخىل مەدەنىي كونتېكستلاردىكى مەنىسىنى تەڭ تۇتالايدىغان «مەدەنىي چېۋەرلىك» يېتىلدۈرەلەيدىكەن.
- مولېكۇلالىق بىئولوگىيە ۋە ئەستە تۇتۇش
مولېكۇلالىق بىئولوگىيە ساھەسىدىكى يېڭى تەتقىقاتلار ئۇقۇملارنىڭ بىئوخىمىيەلىك ئاساسلىرىنى ئاشكارىلىماقتا. مارتا تورتوسانىڭ 2023-يىلدىكى تەجرىبىلىرى، ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەستە تۇتۇشتا مۇھىم رول ئوينايدىغان CREB پىروتېنىنىڭ ئۇقۇملارنى ساقلاشتىكى رولىنى بايقىغان. بۇ پىروتېن سىناپسلارنىڭ كۈچىيىشىگە ۋە يېڭى نېۋرون باغلىنىشلارنىڭ شەكىللىنىشىگە مەسئۇل.
بۇ ساھەدىكى يەنە بىر مۇھىم بايقاش، ئۇقۇملارنىڭ ساقلىنىشىدا ئېپىگېنېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ رولى. گېن ئاكتىپلىقىنىڭ ئۆزگىرىشى يېڭى ئۇقۇملارنىڭ ساقلىنىشىغا ۋە كونا ئۇقۇملارنىڭ ئۆزگىرىشىگە يول ئاچىدىكەن. بۇ بايقاش ئۇقۇملارنىڭ نەسىلدىن-نەسىلگە قانداق ئۆتىدىغانلىقى ھەققىدە يېڭى سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
تەتقىقاتچىلار يەنە ئۇقۇملارنىڭ ساقلىنىشىدا نېۋروترانسمىتتېرلارنىڭ رولىنىمۇ تەكشۈرمەكتە. دوپامىن ۋە سېروتونىن قاتارلىق خىمىيەلىك ۋاسىتىچىلار يېڭى ئۇقۇملارنىڭ ئۆزلەشتۈرۈلۈشىدە ۋە ئەستە ساقلىنىشىدا مۇھىم رول ئوينايدىكەن.
- ئۆگىنىش نەزەرىيەسىدىكى يېڭىلىقلار
كېيت رىچاردسوننىڭ «دىنامىك ئۆگىنىش سىستېمىلىرى» نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنى ئۆگىنىش جەريانىنى يېڭىچە چۈشەندۈرمەكتە. بۇ نەزەرىيە بويىچە، ئۇقۇملار مۇقىم سىستېما ئەمەس، بەلكى دائىم ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان دىنامىك سىستېما سۈپىتىدە قارىلىدۇ. ئۆگەنگۈچىنىڭ تەجرىبىسى، مەۋجۇت بىلىملىرى ۋە ئۆگىنىش مۇھىتى بىرلىشىپ ئۇقۇملارنىڭ شەكىللىنىشىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
ئۆگىنىش نەزەرىيەسىدىكى يەنە بىر مۇھىم يېڭىلىق، ئۇقۇملارنىڭ شەكىللىنىشىدە ھېسسىيات ۋە ئىجتىمائىي ئامىللارنىڭ رولىغا بېرىلگەن ئەھمىيەت. ئۆگىنىش جەريانىدىكى ئىجابىي ھېسسىيات ۋە ئىجتىمائىي ئۆز-ئارا تەسىر، ئۇقۇملارنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە مۇقىم شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولىدىكەن.
- بەدەنچىل بىلىش
بەدەنچىل بىلىش نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ بەدەن تەجرىبىسى بىلەن زىچ باغلانغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. فىرانسىسكو ۋارېلا (Francisco Varela) ۋە ئېۋان تومپسون (Evan Thompson) لارنىڭ تەتقىقاتلىرى كۆرسەتكەندەك، ھەتتا ئەڭ ئابستراكت ئۇقۇملارمۇ بەدەن تەجرىبىسىگە ئاساسلانغان. مەسىلەن، «يۇقىرى» ۋە «تۆۋەن» دېگەن مەۋھۇم ئۇقۇملار بەدەننىڭ ۋېرتىكال (تىك) ھالەتتىكى تەجرىبىسىدىن كېلىپ چىققان.
يېڭى نېۋرو تەسۋىرلەش تەتقىقاتلىرى بۇ نەزەرىيەنى قوللايدىغان پاكىتلارنى تەمىنلىمەكتە. ئابستراكت ئۇقۇملارنى ئويلىغاندا، مېڭىنىڭ ھەرىكەت ۋە سېزىش مەركەزلىرى ئاكتىپلىشىدىكەن. مەسىلەن، «تۇتۇش» بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۇقۇملارنى ئويلىغاندا، قول ھەرىكىتىگە مەسئۇل مېڭە رايونلىرى ئاكتىپلىشىدۇ.
بەدەنچىل بىلىش تەتقىقاتلىرى يەنە ھېسسىيات ۋە ئۇقۇملار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىمۇ ئاشكارىلىماقتا. ئانتونئو داماسىئو (Antonio Damasio) نىڭ تەتقىقاتلىرى كۆرسەتكەندەك، ھېسسىي تەجرىبىلەر ئۇقۇملارنىڭ مەنىسىنى ۋە ئەھمىيىتىنى بەلگىلەشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ بايقاش مائارىپ ۋە داۋالاش ساھەلىرىدە يېڭى ئۇسۇللارنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا تۈرتكە بولماقتا.
- ئۇقۇملارنىڭ تەدرىجى تەرەققىياتى
تەدرىجى تەرەققىيات پىسخولوگىيەسى ۋە نېۋروبىئولوگىيە ساھەسىدىكى يېڭى تەتقىقاتلار ئۇقۇملارنىڭ بىئولوگىيەلىك تەرەققىياتى ھەققىدە يېڭى نەزەرىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. مايكېل توماسېللو (Michael Tomasello) نىڭ تەتقىقاتلىرى كۆرسەتكەندەك، ئىنسانلارنىڭ ئۇقۇملارنى شەكىللەندۈرۈش قابىلىيىتى تەدرىجى تەرەققىيات جەريانىدا ئىجتىمائىي ھەمكارلىق زۆرۈرىيىتىدىن كېلىپ چىققان.
مەلۇم ئاساسىي ئۇقۇملارنىڭ تۇغما خاراكتېرى ھەققىدىكى تەتقىقاتلار ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. ئېلىزابېت سپېلكې (Elizabeth Spelke) نىڭ يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار ئۈستىدىكى تەتقىقاتلىرى، ئۇلاردا سان، ماكان ۋە سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتى قاتارلىق ئاساسىي ئۇقۇملارنىڭ تۇغۇلۇشتىنلا مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن.
ئىنسانلارنىڭ ئۇقۇملارنى كاتېگورىيەگە ئايرىش قابىلىيىتىنىڭ ئېۋولۇتسىيەلىك كېلىپ چىقىشى ھەققىدىكى تەتقىقاتلارمۇ مۇھىم نەتىجىلەرنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ قابىلىيەت ئىنسانلارنىڭ مۇرەككەپ مۇھىتقا ماسلىشىشىدا ۋە ھايات قېلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان.
- كۋانتۇم بىلىش ساھەسى
كۋانتۇم بىلىشى دېگىنىمىز ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدىكى بىر تەرەپ قىلىنىشىنى چۈشەندۈرۈشتە كۋانتۇم مېخانىكىسىنىڭ پىرىنسىپلىرىنى قوللىنىدىغان يېڭى تەتقىقات ساھەسى. جېروم بۇشېمېيېر ۋە پېتىر برۇزا (Peter Bruza) لارنىڭ تەتقىقاتلىرى كۆرسەتكەندەك، ئۇقۇملارنىڭ بىر-بىرى بىلەن ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشى كۋانتۇم چىرماشلىق پىرىنسىپىغا ئوخشايدۇ.
بۇ نەزەرىيە بويىچە، ئۇقۇملار كىلاسسىك ئېھتىماللىق نەزەرىيەسى بويىچە ئەمەس، بەلكى كۋانتۇم ئېھتىماللىق قانۇنىيەتلىرى بويىچە بىرلىشىدۇ. بۇ يېڭى ياقلاشىم، ئىنسان تەپەككۇرىدىكى بەزى زىددىيەتلىك ھادىسىلەرنى، مەسىلەن: نېمە ئۈچۈن ئىنسانلار بەزىدە رېئال ئەھۋالغا ماس كەلمەيدىغان قارارلارنى چىقىرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈشتە پايدىلىق بولۇۋاتىدۇ.
كۋانتۇم بىلىش نەزەرىيەسى يەنە ئۇقۇملارنىڭ كونتېكستقا قاراپ ئۆزگىرىدىغان تەبىئىتىنىمۇ چۈشەندۈرىدۇ. خۇددى كۋانتۇم زەررىچىلىرىنىڭ كۆزىتىلگەندە ئاندىن بىر ھالەتتىن مەلۇم بىر ھالەتكە ئۆزگىرىدىغانلىقىغا ئوخشاش، ئۇقۇملارمۇ قوللىنىلغان كونتېكستقا قاراپ ئۆزگىرىدۇ.
- ۋاقىت ۋە ئۇقۇملار
ۋاقىت ئۇقۇمى ۋە باشقا ئۇقۇملارنىڭ ۋاقىت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدىكى تەتقىقاتلار، يېڭى ۋە قىزىقارلىق نەتىجىلەرنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. دانىيېل كاھنېمان ۋە ئاموس تۋېرسكىي (Amos Tversky) نىڭ تەتقىقاتلىرى ئىنسانلارنىڭ ۋاقىت ئۇقۇمىنى قانداق شەكىللەندۈرىدىغانلىقى ۋە بۇنىڭ قارار چىقىرىشقا بولغان تەسىرىنى كۆرسەتكەن.
لارا بورودىتسكىي (Lara Boroditsky) نىڭ تەتقىقاتلىرى كۆرسەتكەندەك، ھەرخىل مەدەنىيەتلەردە ۋاقىت ئۇقۇمى ئوخشىمىغان شەكىلدە مەۋجۇت. بەزى مەدەنىيەتلەردە ۋاقىت تەكشى لىنىيە بويىچە تەسەۋۋۇر قىلىنسا، يەنە بەزىلىرىدە تىك ياكى باشقا شەكىللەردە تەسەۋۋۇر قىلىنىدۇ.
ۋاقىت ئۇقۇمى ۋە باشقا ئۇقۇملارنىڭ ۋاقىتلىق ئۆزگىرىشى ھەققىدىكى تەتقىقاتلار يەنە داۋاملاشماقتا. بۇ تەتقىقاتلار كۆرسەتكەندەك، ئۇقۇملار ۋاقىت ئۆتۈشى بىلەن ئۆزگىرىدۇ ۋە تەرەققىي قىلىدۇ، بۇ جەريان ئىجتىمائىي-تارىخىي شارائىتلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
