تايلاندتىن خىتايغا قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇر: قۇتۇلۇش ئۈمىدىدىن زۇلۇم گىردابىغا

 

 

 

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى

 

2025-يىلى 27-فېۋرال كۈنى تايلاند ھۆكۈمىتى، 11 يىل بويىچە ئاسارەتتىن – تۇتقۇنلۇقتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن تىرىشىپ كەلگەن 40 ئۇيغۇرنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەردى. بۇ قارار، ئۇيغۇرلارنى دەسلەپتە قېچىپ چىققان زۇلۇم گىردابىغا قايتۇرۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىكى تىرىشچانلىقلىرىغا قارىماي، خىتاينىڭ سىياسىي-ئىقتىسادىي بېسىمىغا بويسۇنۇشنىڭ نەتىجىسىدە چىقتى. تايلاندنىڭ بۇ ھەرىكىتى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقىدىن قېچىپ، تۈركىيەگە كېتىش ئۈمىدىدە 2014-يىلى تايلاندقا كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئازابلىق تەقدىرىگە ئۇرۇلغان يېڭى بىر زەربە بولدى. دىياسپورادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ يىللاردىن بۇيانقى نامايىشلىرى ۋە دىپلوماتىك تەلەپلىرى نەتىجىسىز قالدى، بۇ ۋەقە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرىغا زىت بىر پاجىئە سۈپىتىدە تارىخ سەھىپىلىرىدىن ئورۇن ئالدى. بۇ ماقالە، تايلاندتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قاماقتىكى ئازابلىق كەچۈرمىشلىرى ۋە قايتۇرۇلۇش جەريانى، ئۇلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن كۆرسىتىلگەن تىرىشچانلىقلار، قايتۇرۇشنىڭ كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىغا يەتكۈزگەن زىيانلىرى، قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ كەلگۈسى تەقدىرى ۋە بۇ مەسىلىگە قارشى تاشلىنىشى كېرەك بولغان قەدەملەرنى چوڭقۇر تەكشۈرىدۇ، تەنقىدىي تەھلىللەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

ئۇيغۇرلارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىش ۋە قايتۇرۇلۇش جەريانى: ئازابلىق تەقدىر

2014-يىلى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قاتتىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىدىن – «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك،  دىنىي ۋە كۈلتۈرەل يوقىتىش- تەدبىرلىرىدىن قېچىپ، 300 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر تايلاندقا كەلگەن. ئۇلار تۈركىيەگە يېتىش ئارزۇسىدا تايلاند-مالايشىيا چېگراسىدىن ئۆتمەكچى بولغاندا تۇتۇلۇپ قېلىپ، بانكوكتىكى كۆچمەنلەرنى تۇتۇپ تۇرۇش مەركىزىگە (IDC) قامالغان^[1]. تۇتقۇندىكى مەزگىلىدە، ئۇيغۇرلار ناچار تۇرمۇش شارائىتىغا دۇچ كەلگەن: كىچىك كامېرلاردا 50-60 كىشى بىرلىكتە تۇرغان، تاماق ۋە سۇ يېتىشمەسلىك، ساغلاملىق مەسىلىلىرى كۆپ كۆرۈلگەن. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى(HRW) نىڭ 2017-يىللىق دوكلاتىغا قارىغاندا، ئىككىسى كىچىك بالا بولۇپ جەمئىي بەش ئۇيغۇر قاماقتىكى مەزگىلىدە ۋاپات بولغان، قالغانلار دىئابېت، بۆرەك ئاجىزلىقى ۋە يۈرەك كېسەللىكلىرىنىڭ ئازابىنى چەككەن^[2]. 2015-يىلى تايلاند 173 ئۇيغۇرنى (كۆپىنچە ئاياللار-بالىلار) تۈركىيەگە يولغا سالغان، 109 نەپەرنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەرگەن، قالغان 48 نەپەر 2025-يىلىغىچە قاماقتا ياتقان بولۇپ، بۇلارنىڭ 40 نەپىرى يېقىندا خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىلدى.

2025-يىلى 27-فېۋرال كۈنى سەھەر سائەت 4:48 مىنۇت ئۆتكەندە خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي ئاۋىئ‍اتسىيە شىركىتىنىڭ CZ688 تىپلىق ئايروپىلانى بانكوكتىكى دون مۇئاڭ خەلقئارا ئايرودورومىدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەشقەر شەھىرىگە قاراپ يولغا چىققان^[3]. تايلاند دۆلەت بىخەتەرلىك كېڭىشى ۋە ساقچى ئىدارىسى تەشكىللىگەن بۇ ھەرىكەت، كۆزەتكۈچىلەرنىڭ دىققىتىدىن قېچىش ئۈچۈن قارا يانتاق بىلەن يېپىلغان ماشىنىلار بىلەن مەخپىي ئىجرا قىلىنغان. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ۋە CCTV بۇ قايتۇرۇشنى «قانۇنسىز كۆچمەنلەرگە قارشى ھەرىكەت» دەپ جار سالغان، تايلاند دۆلەت بىخەتەرلىك كېڭىشى باشلىقى كىتتىرات پانپېتچ بولسا، بۇنى خىتاي بىلەن «ھەمكارلىق ئورنىتىش» دەپ بايان قىلغان^[4]. تايلاندنىڭ بۇ قارارى، خىتاينىڭ 2024-يىلى تايلاندقا 3.5 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغانلىقى ۋە يىللىق 6.8 مىليون خىتاي ساياھەتچىسىنىڭ تايلاند ئىقتىسادىغا قوشقان تۆھپىسى قاتارلىق ئىقتىسادىي بېسىم بىلەن بىۋاسىتە چېتىشلىق دەپ قارالماقتا^[5].

تىرىشچانلىقلار: قارشى تۇرۇش ۋە نەتىجىسىزلىك

ئۇيغۇر دىياسپورا تەشكىلاتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ۋە خەلقئارا جەمئىيەت، بۇ قايتۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن كۆپ يىللىق تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى تايلاند ھۆكۈمىتىگە خەت يېزىپ، خىتايغا قايتۇرۇلغانلارنىڭ تەن جازاسى، لاگېرلاردا تۇتۇلۇش ۋە يوقىتىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى ئېيتىپ ئاگاھلاندۇردى^[6]. 2024-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى تايلاندنى «non-refoulement» (قايتۇرۇپ بەرمەسلىك) پىرنسىپىنى بۇزغانلىقى ئۈچۈن تەنقىدلەپ، «بۇ قايتۇرۇش خەلقئارالىق مۇساپىرلار قانۇنىغا خىلاپ» دەپ بايانات ئېلان قىلدى^[7]. تايلاندتىكى ئۇيغۇرلار 2024-يىلى 10-يانۋاردا «جىددىي ياردەم تەلەپ قىلىش خېتى» يېزىپ، ب د ت ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەردىن ياردەم سورىغان بولسىمۇ، تايلاند خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرىگە بويسۇنۇپ، بۇ تەلەپلەرنى رەت قىلدى ^[8].  دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى باياناتچىسى دولقۇن ئەيسا، «تايلاند بۇ قارارى بىلەن خىتاينىڭ زۇلۇمىغا شېرىك بولدى» دېدى، ب د ت مۇساپىرلار ئىشلىرى ئالىي كومىسسارلىقى (UNHCR) بولسا، تايلاندنىڭ بۇ ھەرىكىتى «خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىنى دەپسەندە قىلدى» دەپ تەنقىدلىدى^[9]. ئامېرىكا، كانادا ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر تايلاند بىلەن دىپلوماتىك سۆھبەت ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، خىتاينىڭ تايلاندقا يىللىق 5 مىليارد دوللارلىق سودا ۋە مەبلەغ ياردىمى بۇ تىرىشچانلىقلارنى نەتىجىسىز قىلىۋەتتى.

ئۇيغۇرلارنىڭ قايتۇرۇپ بېرىلىشى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىغىمۇ زەربە بولدى

بۇ 40 ئۇيغۇرنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلۇشى دىياسپورادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ خەلقئارالىق سەھنىدىكى ئىناۋىتىگە ئېغىر زەربە بەردى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پىروگراممىسى(UHRP) ، تۈركىيە مەركەزلىك خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بىرلىكى ۋە  خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى يىللاردىن بۇيان تايلاندتا قاماقتا يېتىۋاتقان ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، دىپلوماتىك بېسىم، نامايىش ۋە خەلقئارالىق تاراتقۇلاردا تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ باردى. لېكىن، تايلاندنىڭ خىتاينىڭ تەسىرىگە بويسۇنۇشى، بۇ تەشكىلاتلارنىڭ خىتايغا قارشى كۈرىشىنى گەۋدىلىك ھالدا ئۈنۈمسىزلەشتۈردى.

دىياسپورادىكى ئۇيغۇرلار، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ «ھەرىكەتسىزلىكى» دىن چوڭقۇر ئۈمىدسىزلىككە چۆمدى. ئۇيغۇرلار ئارىسىدا: «بۇ ۋەقە، خىتاينىڭ خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا بولغان تەسىرىنىڭ يېڭى بىر كۆرۈنۈشى بولۇپ، دىياسپورا تەشكىلاتلىرىنىڭ خەلق قاتلىمىدىكى ئىناۋىتىنى تۆۋەنلىتىپ، كەلگۈسىدىكى پائالىيەتلىرىگە قىيىنچىلىق تۇغدۇردى» دېگەندەك قاراشلار پەيدا بولۇشقا باشلىدى. بۇ، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە دۆلەتلەرنىڭ قوللىشىغا بولغان تەلەپلىرىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى تۇرۇشتىكى يالغۇزلۇق ھېسسىياتىنى كۈچەيتتى.

قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ كەلگۈسىدىكى تەقدىرى

خىتايغا قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇرنىڭ كەلگۈسىدىكى تەقدىرى قاراڭغۇ. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى – «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك، تەن جازاسى ۋە يوقىتىش – كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ۋە خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ دوكلاتلىرىدا كەڭ دائىرىدە ھۆججەتلەشتۈرۈلگەن. ^[10]. 2015-يىلى تايلاندتىن قايتۇرۇلغان 109 ئۇيغۇرنىڭ %80 دىن كۆپرەكىدىن تا بۈگۈنگىچە خەۋەر يوق؛ ئۇلارنىڭ لاگېرلاردا تۇتۇلغانلىقى ياكى يوقىتىلغانلىقى ئېنىق ئەمەس^[11]. يېقىندا قايتۇرۇلغان بۇ 40 نەپەر ئۇيغۇرنىڭمۇ، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدىكى سىياسەتلىرى ئاستىدا، لاگېرلاردا قامىلىپ، تەن جازاسى، روھىي قىيناق ياكى ئۆلۈمگە دۇچ كېلىش خەۋپى يۇقىرى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بۇ ئۇيغۇرلارنى «قانۇنسىز كۆچمەن» دەپ تەسۋىرلىسە، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى  ۋە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پىروگراممىسى  «ئۇلار سىياسىي مەھبۇس بولۇپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان زۇلۇمىنىڭ داۋامى» دەپ قارايدۇ^[12]. شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلاردا تۇتۇلغان 1.5 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ شارائىتىغا قارىغاندا، بۇ 40 كىشىنىڭمۇ ئائىلىسىدىن ئايرىلىپ، نامەلۇم مەنزىرەگە يۈزلەندۈرىلىدىغانلىقى ئېنىق ^[13].

يۇقىرىقى ئېھتىماللىق بولۇش بىلەن بىرگە، قايتۇرۇلغان 40 نەپەر ئۇيغۇرنىڭ قەشقەردىكى قارشى ئېلىنىش شەكلىدىن قارىغاندا، ئۇلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ يېڭى باسقۇچىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆزىنى ئاقلايدىغان مۇھىم بىر پىروپاگاندا قورالىغا ئايلاندۇرۇلۇش ئېھتىماللىقىمۇ كۆرۈلۈۋاتىدۇ. چۈنكى، خىتاي ئالدىنقى يىللاردا شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتى سەۋەبىدىن، ئۆزىنىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازىنى خېلى زور دەرىجىدە يوقاتتى، نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا بولغان قارىشى بۇرۇنقىدىن ئۆزگەردى، خىتايغا ئىشەنمەسلىك ئاستا-ئاستا شەكىللىنىشكە، بارغانسېرى خىتاينىڭ كۈچلىنىشىنىڭ دۇنياغا كەلتۈرىدىغان زىيىنى ۋە تەھدىدى نوپۇزلۇق تاراتقۇلاردا بارغانسېرى ئوچۇق – ئاشكارا تىلغا ئېلىنىشقا باشلىدى. بۇنداق ئەھۋالدا، ئۆز ئوبرازىنىڭ بۇزۇلۇشى سەۋەبىدىن كېلىش ئېھتىمالى بولغان زىياندىن ساقلىنىشنى ئويلىغان خىتاينىڭ، دۆلەت ئىچىگە نىسبەتەن خەلقنى پەپىلەش، سىرتقا نىسبەتەن كۆز بوياش سىياسىتى يولغا قويۇۋاتقانلىقى كۆرۈلۈۋاتىدۇ. بۇ 40 نەپەر ئۇيغۇر بىلەن بىللە، تايلاندنىڭ بىر ئىستىخبارات ئەمەلدارىنىڭ بىللە بېرىشى، ئالدىمىزدا، تايلاندنىڭ ئۈچ نەپەر مىنىستىرىنىڭ بۇ 40 نەپەر ئ‍ۇيغۇرنىڭ ئەھۋالىنى كۆرۈش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستانغا بارماقچى بولۇشىمۇ، بۇ ئېھتىماللىقنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ. ھازىرقى ئالامەتلەردىن قارىغاندا، بۇ 40 نەپەر ئۇيغۇرنىڭ لاگېرلارغا سولىنىشىدىن، خىتاينىڭ ئوبراز ياخشىلاش پىروپاگاندا ۋاسىتىسى قىلىنىپ ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ كۈچلۈك كۆرۈنۈۋاتىدۇ.

كېرەكلىك ۋە مۇمكىن بولغان قەدەملەر

بۇ ۋەقەدىن كېيىن، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەر تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە بىرلىكتە تەدبىر قوللىنىشى كېرەك. بىرىنچىدىن، تايلاندقا قارشى خەلقئارالىق بېسىم كۆپەيتىلىپ، قالغان 8 ئۇيغۇرنى قايتۇرۇش خەۋپىدىن ساقلىنىشى لازىم. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پىروگراممىسى تايلاند بىلەن سودا ۋە ساياھەتچىلىكتە ھەمكارلىشىدىغان دۆلەتلەرگە (ئامېرىكا، ياۋروپا بىرلىكى، تۈركىيە) ئىقتىسادىي جازا تەلەپ قىلىپ، تايلاندنىڭ خىتايغا بويسۇنۇشىغا چەك قويۇشى كېرەك.  ئىككىنچىدىن، ب د ت مۇساپىرلار ئىشلىرى ئالىي كومىسسارلىقى بۇ قايتۇرۇشنى خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى (ICJ) ئەرز قىلىپ، تايلاندنىڭ «non-refoulement» پىرىنسىپىنى بۇزغانلىقىنى تەكشۈرۈشى ۋە خىتاينى جاۋابكارلىققا تارتىشى زۆرۈر.  ئۈچىنچىدىن، دېموكراتىك دۆلەتلەر خىتاينىڭ تايلاندقا بولغان ئىقتىسادىي تەسىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، تايلاندقا مەبلەغ ۋە سودا ياردىمى بىلەن تەمىنلەپ، خىتاينىڭ بېسىمىنى ئازايتىشى كېرەك – مەسىلەن: ياۋروپا بىرلىكى تايلاندقا يىللىق 1 مىليارد ياۋرو ياردەم بېرىپ، خىتاينىڭ تەسىرىگە قارشى تۇرالايدۇ. تۆتىنچىدىن، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى خەلقئارالىق تاراتقۇلار (BBC،  Al Jazeera) ۋە ئىجتىمائىي ۋاسىتە ئارقىلىق بۇ ۋەقەنى كەڭ تەشۋىق قىلىپ، خەلق رايىنى شەكىللەندۈرۈپ ۋە قوزغاپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىنى پاش قىلىشى لازىم. بەشىنچىدىن، دېموكراتىك دۆلەتلەر خىتاينىڭ باشقا دۆلەتلەرگە (مەسىلەن: پاكىستان، مالايشىيا) بولغان ئوخشاش بېسىملىرىنى كونترول قىلىش ئۈچۈن، خەلقئارالىق سودا ۋە مەبلەغ ياردەم سىياسەتلىرىنى قايتا كۆرۈپ چىقىشى كېرەك. بۇ قەدەملەر، كەلگۈسىدە ئوخشاش ۋەقەلەرنىڭ تەكرارلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى كۈچلۈك تۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ.

خۇلاسە

تايلاندنىڭ 40 ئۇيغۇرنى خىتايغا قايتۇرۇشى، كىشىلىك ھوقۇق ۋە خەلقئارالىق سىياسەت ساھەسىدىكى قاراڭغۇ بىر سەھىپە بولدى. 2014-يىلى خىتاينىڭ زۇلۇمىدىن قېچىپ، تايلاندتا 11 يىل تۇتقۇندا قالغان بۇ ئۇيغۇرلار، ئاخىرىدا دەسلەپتە قېچىپ چىققان زۇلۇمغا قايتۇرۇلدى. دىياسپورا تەشكىلاتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ تىرىشچانلىقلىرى تايلاندنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىمىغا بويسۇنۇشى سەۋەبىدىن نەتىجىسىز قالدى، بۇ تەشكىلاتلارنىڭ ئىناۋىتىگە ئېغىر زەربە بولدى. قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ لاگېرلاردا يوقىلىش، تەن جازاسى ياكى ئۆلۈمگە دۇچ كېلىش خەۋپى يۇقىرى بولۇپ، خەلقئارالىق جەمئىيەتنى تېز ۋە كۈچلۈك ھەرىكەتكە چاقىرىدۇ. تايلاندنىڭ بۇ ھەرىكىتى، خىتاينىڭ سىياسىي-ئىقتىسادىي تەسىرىگە بويسۇنغاندا، كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىنىڭ قانداق قۇربان قىلىنىدىغانلىقىنىڭ ئېچىنىشلىق بىر مىسالى بولدى. دېموكراتىك دۆلەتلەر ۋە تەشكىلاتلار، بۇ ۋەقەدىن ساۋاق ئېلىپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى تېخىمۇ قەتئىي تەدبىر قوللىنىشى كېرەك، بولمىسا، بۇنداق پاجىئەلەر قايتا تەكرارلىنىشى، دىياسپورادىكى باشقا دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلاردىمۇ ئېغىر ئەنسىزلىك پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

 

پايدىلانمىلار

1. 1. Human Rights Watch (HRW). «We Thought We where safe.».
2. 2. HRW. » Thailand Should Free Detained Uyghur Asylum Seekers

.» 2024. [https://www.hrw.org/news/2024/03/08/thailand-should-free-detained-uyghur-asylum-seekers]

3. 3. Reuters. » Thailand sends 40 Uyghurs back to China after decade in detention

» 2025. [https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-pm-says-human-rights-principles-must-be-followed-amid-concern-over-fate-2025-02-27/]

4. 4. Bangkok Post. » Thailand deports 40 Uyghurs to China» [https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2969390/thailand-deports-40-uyghurs-to-china]
5. 5. World Bank. «Thailand Economic Monitor.» 2024. [https://documents1.worldbank.org/curated/en/099062924133030977/pdf/P50100914f725005f1b9211803e7e17020a.pdf]
6. 6. World Uyghur Congress (WUC). » WUC URGES THAILAND TO HALT THE SCHEDULED DEPORTATION OF UYGHUR REFUGEES.» 2025. [https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-wuc-urges-thailand-to-halt-the-scheduled-deportation-of-uyghur-refugees/https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-wuc-urges-thailand-to-halt-the-scheduled-deportation-of-uyghur-refugees/]
7. 7. UN Human Rights Office (OHCHR). » UN Human Rights Chief deeply troubled by Thailand’s deportation of Uyghurs to China .» 2025. [https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/02/un-human-rights-chief-deeply-troubled-thailands-deportation-uyghurs-china]
8. 8. UNHCR. » UHRP Welcomes UN Letter on Arbitrary Detention Cases in Thailand, Urges Immediate Resettlement » 2024. [https://uhrp.org/statement/uhrp-welcomes-un-letter-on-arbitrary-detention-cases-in-thailand-urges-immediate-resettlement/]
9. 9. bitterwinter. «Thailand Accused of Sending Uyghur and Other Refugees Back to China.» 2025. [https://bitterwinter.org/thailand-accused-of-sending-uyghur-and-other-refugees-back-to-china/?gad_source=1&gclid=Cj0KCQiAlbW-BhCMARIsADnwaspYOtgtPf5SZcGs2F_gzrLjaC-e4AM909mpEpzhiyiakdaHROO-ZmsaAm0BEALw_wcB]
10. 1 HRW. » “Break Their Lineage, Break Their Roots” .» 2021. [https://www.hrw.org/report/2021/04/19/break-their-lineage-break-their-roots/chinas-crimes-against-humanity-targeting]
11. 1 Amnesty International. » Thailand: ‘Deportation’ of Uyghurs to China ‘unimaginably cruel’.» 2025. [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/02/thailand-deportation-of-uyghurs-to-china-unimaginably-cruel/]
12. 1 WUC. «China’s Narrative on Uyghur Deportations.» 2025. [https://www.uyghurcongress.org/en/ | https://uhrp.org/ 2025]
13. 1 UHRP. » UHRP Analysis Finds 1 in 26 Uyghurs Imprisoned in Region With World’s Highest Prison Rate.» 2024. [https://uhrp.org/insights/uhrp-analysis-finds-1-in-26-uyghurs-imprisoned-in-region-with-worlds-highest-prison-rate/]

 

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.