رۇسىيەنىڭ سابىق سوۋېت رايونىدا كىچىكلەۋاتقان تەسىر دائىرىسى ھەققىدە ئانالىز
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئىستراتېگىيە ۋە گېئوپولىتىكا ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق نەشر ئەپكارلىرىدىن بىرى بولغان «StrategyPage» تەرىپىدىن 2025-يىلى 8-نويابىردا[1] ئېلان قىلىنغان «ئۇچۇر ئۇرۇشى: كىچىكلەۋاتقان رۇس-سوۋېت تەسىرى» ناملىق ماقالە، رۇسىيەنىڭ سابىق سوۋېت رايونىدىكى ئازىيىۋاتقان تەسىرىنى ۋە بۇ چېكىنىشنىڭ ئارقىسىدىكى كۆپ قەۋەتلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنى چوڭقۇر تەھلىل قىلغان ئالدىن كۆرەرلىككە ۋە قوزغىتىش خاراكتېرىگە ئىگە بىر مۇلاھىزە سۈپىتىدە كۆزگە كۆرۈنمەكتە. دوكلاتتا، ۋىلادىمىر پۇتىن ھاكىمىيىتىدىكى رۇسىيەنىڭ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىنى «خاتالىق» دەپ قارايدىغان رېۋىزىيونىستىك (تۈزىتىش كىرگۈزۈش تەرەپدارى) مەيدانى بىلەن سابىق سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ بۇ مىراسنى رەت قىلىپ، ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغلىشىشى ئوتتۇرىسىدىكى نېگىزلىك زىددىيەت مەركەز قىلىنغان. بۇ ماقالە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنانى ئىشغال قىلىشىغا ئوخشاش ھازىرقى زامان كىرىزىسلىرىنىڭ يىلتىزىنى، پەقەتلا سىياسىي ئارزۇلار بىلەن ئەمەس، بەلكى ھەل قىلىنمىغان تارىخىي جاراھەتلەر، چوڭقۇر مىللىي يېرىلىشلار ۋە ئەۋلادلار ئارا ئاڭ پەرقى قاتارلىق تېخىمۇ قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر بىلەن باغلاپ، بىر پۈتۈن نۇقتىئىنەزەر بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ تەتقىقاتتا، مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئاساسلىق قاراشلىرىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، رۇسىيەنىڭ ئىمپېرىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تىرىشچانلىقىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بوغۇزغا قاپسىلىپ قالغانلىقىنى ۋە بۇ ئەھۋالنىڭ رايونلۇق ۋە دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قانداق قايتىدىن شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش مەقسەت قىلىنىدۇ.
ئىمپېرىيە ئەرۋاھى: ئۆتمۈش سېغىنچى بىلەن رەت قىلىش ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسلىق توقۇنۇش، موسكۋا مەركەزلىك بىر ئىمپېرىيە سېغىنچى بىلەن بۇ مىراسنى قەتئىي رەت قىلىدىغان ئەتراپتىكى مىللەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق ئېڭى ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرمەكتە. رۇسىيە رەھبەرلىكى ۋە خەلقنىڭ مۇھىم بىر قىسمى ئۈچۈن، 1991-يىل بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەتنىڭ يىمىرىلىشى ۋە مىللىي غۇرۇرنىڭ دەخلى-تەرۇزغا ئۇچرىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. بالتىق دۆلەتلىرىدىن تارتىپ ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگىچە بولغان كەڭ بىر رايوندىكى خەلقلەر ئۈچۈن بولسا، ئۇ يىل ئەسىرلىكتىن قۇتۇلۇشنىڭ ۋە مىللىي كىملىكنىڭ قايتا تۇغۇلۇشىنىڭ باشلانغان ۋاقتىدۇر. بۇ بىر-بىرىگە تامامەن زىت بولغان ئىككى تارىخىي بايان، سابىق سوۋېت رايونىدىكى دېگۈدەك بارلىق سىياسىي ۋە ھەربىي كىرىزىسلارنىڭ ئاستىدا ياتقان ئىدېئولوگىيەلىك يېرىقنى شەكىللەندۈرمەكتە. رۇسىيەنىڭ «تارىخىي خاتالىق» نى تۈزىتىش ئارزۇسى، قوشنىلىرى تەرىپىدىن مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت سېلىش دەپ قارالماقتا ۋە بۇ ئەھۋال مۇقەررەر ھالدا جىددىيچىلىكنى كۈچەيتمەكتە.
بۇ سېغىنچنىڭ ئارقىسىدا ياتقان ئاساسلىق سەۋەب، پەقەتلا قولدىن كەتكەن زېمىنلارلا ئەمەس، بەلكى يوقالغان كىملىك ۋە مەرتىۋىدۇر. سوۋېت ئىتتىپاقى، رۇس مىللىتى ئۈچۈن ئۆزلىرىنى تېخىمۇ چوڭ، ئالەمشۇمۇل ئۇلۇغۋار بىر ۋەزىپىنىڭ ھۆددىگەرى دەپ قارايدىغان بىر قۇرۇلما ئىدى. يىمىرىلىش بىلەن بىرگە بۇ «ئىمپېرىيە كىملىكى» يوققا چىقتى، ئۇنىڭ ئورنىنى 1990-يىللاردىكى ئىقتىسادىي قالايمىقانچىلىق ۋە خەلقئارا ساھەدىكى ئېتىبار مەھرۇملۇقى ئالدى. شۇڭلاشقا، پۇتىننىڭ رېۋىزىيونىستىك سۆزلىمى پەقەت گېئوپولىتىكىلىق نىشاننىلا ئەمەس، بەلكى رۇس جەمئىيىتىنىڭ بىر قىسمى باشتىن كەچۈرگەن بۇ چوڭقۇر پىسخولوگىيەلىك جاراھەتنى ساقايتىش ۋە مىللىي ئىپتىخارنى قايتىدىن تىكلەشنى مەقسەت قىلغان بىر ئىچكى سىياسەت قورالىدۇر. ئەمما بۇ ئەسلىگە كەلتۈرۈش تىرىشچانلىقى، ئىمپېرىيەنىڭ سابىق تەۋەلىكىدىكى خەلقلەرنىڭ مىللىي غۇرۇرى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەتسىزلىك قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئەڭ باشتىلا مەغلۇبىيەتكە مەھكۇمدۇر.
دوكلاتتا توغرا كۆرسىتىلگەندەك، سوۋېت پىلانىنىڭ ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقى، ئۇنىڭ تەبىئىتىدە يوشۇرۇنغان قۇرۇلمىلىق تەڭسىزلىك ۋە رۇس مەركەزلىك قاتلاملىق تۈزۈم ئىدى. نوپۇسنىڭ يېرىمىنىڭ سىلاۋىيان بولماسلىقى ۋە بۇ خەلقلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئۆزلىرىنى «ئىشغال قىلىنغان» دەپ قارىشى، «سوۋېت خەلقلىرىنىڭ قېرىنداشلىقى» شۇئارىنىڭ نەقەدەر سۈنئىي ئىكەنلىكىنىڭ ئىسپاتىدۇر. كوممۇنىست ئىدېئولوگىيەسى، چار پادىشاھلىق دەۋرىدىن مىراس قالغان بۇ ئىمپېرىيە قۇرۇلمىسىنى ئىنتېرناتسىئونالىزملىق بىر سۆزلەم بىلەن يوشۇرۇشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئاستىدا يوشۇرۇنغان رۇس مەدەنىيىتى ۋە سىياسىي ھۆكۈمرانلىقى ھەرگىز يوقالماي كەلگەن ئىدى. شۇ سەۋەبتىن، مەركىزىي ھاكىمىيەت ئاجىزلىغان تۇنجى پەيتتىلا، بۇ سۈنئىي بىرلىك تىكىلگەن يەرلىرىدىن سۆكۈلۈپ، مىللىي كىملىكلەر باستۇرۇلغان يەرلىرىدىن كۈچلۈك بىر شەكىلدە قايتىدىن ئوتتۇرىغا چىقتى.
1991-يىلدىن كېيىنكى زور نوپۇس ھەرىكىتى، بۇ نەزەرىيەۋى ئانالىزنىڭ كونكرېت بىر ئىسپاتىدۇر. دوكلاتتا تەكىتلەنگەندەك، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە كاۋكازدىكى مىليونلىغان رۇس مىللىتىنىڭ ئانا ۋەتەنلىرىگە قايتىشى، بۇ رايونلاردا «رۇس دۇنياسى» نىڭ نەقەدەر تېيىز يىلتىزغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. بۇ كىشىلەر، ئەۋلادلار بويى ياشىغان زېمىنلاردا ئۆزلىرىنى ئۇ يەرنىڭ مەڭگۈلۈك بىر قىسمى دەپ قارىمىدى، ئەكسىچە ئۆزلىرىنى ئىمپېرىيەنىڭ بىر ئالدىنقى بازىسى سۈپىتىدە تونۇپ كەلگەنىدى. ئىمپېرىيە يىمىرىلگەندە بولسا، بۇ بازىلار فۇنكسىيەسىنى يوقاتتى ۋە ئۇ يەردىكى رۇسلار ئۆزىنى تۇيۇقسىزلا يات بىر دۆلەتتە ئاز سانلىق مىللەت قاتارىدا كۆردى. ئىقتىسادىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن قالغانلار بولسىمۇ، ئومۇمىي يۈزلىنىش بۇ ئۈزۈلۈپ كېتىشنىڭ نەقەدەر قەتئىي ۋە ئەسلىگە كەلمەس ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا.
كسېنوفوبىيە (چەت ئەللىكلەرگە ئۆچمەنلىك قىلىش): رۇسىيە ئىمپېرىيە پىلانىنىڭ ئاچىللېس تاپىنى*
ئانالىزنىڭ ئەڭ ئۆتكۈر يەكۈنلىرىدىن بىرى، رۇس جەمئىيىتىدە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان چەت ئەللىكلەرگە ئۆچمەنلىكنىڭ (كسېنوفوبىيە) نىڭ، ھازىرقى زامان رۇس ئىمپېرىيە پىلانىنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى توسالغۇ ئىكەنلىكىدۇر. دوكلاتتا نەقىل كەلتۈرۈلگەن راي سىناش نەتىجىلىرى بۇ ھەقىقەتنى ھەيران قالارلىق دەرىجىدە كۆز ئالدىمىزغا سۇنماقتا: ئۇكرائىنالىقلارغا ئوخشاش باشقا سىلاۋىيان خەلقلىرىنى «ئاسسىمىلياتسىيە قىلغىلى بولىدىغان» دەپ قارايدىغان چۈشەنچىنىڭ، كاۋكاز ياكى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىگە كەلگەندە رادىكال بىر شەكىلدە چەتكە قېقىش پوزىتسىيەسىگە ئۆزگىرىشى، «رۇس دۇنياسى» پىلانىنىڭ ئومۇميۈزلۈك بىر قۇچاق ئېچىش ئەمەس، بەلكى ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت قاتلىمىغا ئاساسلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ زىھنىيەت، رۇسىيەنىڭ قوشنا خەلقلەرگە «باراۋەر شېرىكلەر» سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشىنى مۇمكىنسىز قىلىپ، ئۇلارنى ھەمىشە ئىككىنچى دەرىجىلىك، «كىچىك ئىنى» مەرتىۋىسىگە قاماپ قويماقتا.
بۇ كسېنوفوبىيەلىك يۈزلىنىشلەر، سوۋېت ھاكىمىيىتىنىڭ 70 يىللىق ئىدېئولوگىيەلىك تەشۋىقات-تەربىيەسىدىن قەتئىينەزەر يوقىتىلمىغان، پەقەتلا ئاممىۋى ساھەدىن باستۇرۇلۇپ، شەخسىي ساھەگە ئىتتىرىلگەن. كوممۇنىزمنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن دۆلەت كونتروللۇقىنىڭ يوقىلىشى، بۇ باستۇرۇلغان ھېس-تۇيغۇلارنىڭ بىر يانار تاغدەك پارتلىشىغا سەۋەب بولغان. 1990-يىللاردا بالقانلاردا يۈز بەرگەن مىللىي تازىلاش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق، بۇ پارتلاشنىڭ ئەڭ پاجىئەلىك مىسالى ئىدى. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، كاۋكازدىمۇ ئوخشاش بىر جەريان يۈز بەرگەن، ئەمما بۇ رايون خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققەت دائىرىسى سىرتىدا قالغانلىقى ئۈچۈن، ئاساسەن رۇسىيەنىڭ ئۆز ئىنسابىغا تاشلاپ قويۇلغان.
رۇسىيەنىڭ كاۋكازدىكى سىياسىتى، رايوندىكى مىللىي ئۆچمەنلىكنى پەسەيتىش ئورنىغا تېخىمۇ ئەۋج ئالدۇرغان. ئەنئەنىۋى «سەۋزە ۋە كالتەك» تاكتىكىسى، يەنى يەرلىك سەرخىللارغا پارا بېرىپ ئۇلارنى كونترول ئاستىدا تۇتۇش ۋە قارشىلىق كۆرسەتكەنلەرنى بولسا زور كۈچ بىلەن يانجىش ئىستراتېگىيەسى، مەڭگۈلۈك بىر تىنچلىق ئېلىپ كېلەلمىگەن. بولۇپمۇ چېچىنىستاندا ئېلىپ بېرىلغان ئىككى قانلىق ئۇرۇش، رۇسىيەنىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ چېكىنى ۋە سىياسىي ھەل قىلىش چارىسى تېپىش جەھەتتىكى يېتەرسىزلىكىنى ئاشكارىلىغان. بۇ جەريان، رايوندىكى رۇسىيەگە قارشى كەيپىياتنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرگەن ۋە رۇسىيەنىڭ رايوندىكى ئەخلاقىي ۋە سىياسىي نوپۇزىنى پۈتۈنلەي يوققا چىقارغان.
بۇ سىياسىي ۋە ھەربىي مەغلۇبىيەتنىڭ ئەڭ كونكرېت نەتىجىسى، كاۋكازنىڭ نوپۇس جەھەتتىن «رۇسلاردىن تازىلىنىشى» بولغان. دوكلاتتا بېرىلگەن چېچىنىستان مىسالى، بۇ جەرياننىڭ نەقەدەر ۋەيران قىلغۇچ ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ: پەقەت بىر قانچە يىل ئىچىدە نوپۇسنىڭ تۆتتىن بىرىنى تەشكىل قىلىدىغان بىر جامائەتنىڭ دېگۈدەك پۈتۈنلەي يوق بولۇپ كېتىشى، پىلانلىق بىر مىللىي تازىلاشتىن پەرقى يوق. بۇ ئەھۋال، پەقەت چېچىنىستانغىلا خاس بولۇپ قالماي، پۈتۈن شىمالىي كاۋكاز ۋە جەنۇبىي كاۋكاز جۇمھۇرىيەتلىرىگە يېيىلىپ، رايوننىڭ مىللىي خەرىتىسىنى مەڭگۈلۈك ئۆزگەرتىۋەتكەن. بۇ نوپۇس ھەقىقىتى، رۇسىيەنىڭ رايوندا قايتىدىن تولۇق بىر ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش خىياللىرىنى مۇمكىنسىز قىلماقتا.
رۇسىيە رېۋىزىيىنىزمى ۋە «قورقۇپ كەتكەن 16 دۆلەت»
رۇسىيەنىڭ 2008-يىلى گىرۇزىيەگە ھەربىي مۇداخىلە قىلىشى ۋە 2014-يىلى قىرىمنى ئىشغال قىلىۋېلىشى، موسكۋانىڭ ئىمپېرىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئارزۇسىنىڭ پەقەتلا بىر نۇتۇق ئەمەسلىكىنى، بەلكى ھەربىي كۈچ ئىشلىتىپ خەلقئارا قانۇن ۋە چېگرالارغا ھۆرمەت قىلمايدىغان كونكرېت بىر سىياسەت ئىكەنلىكىنى پۈتۈن دۇنياغا كۆرسەتتى. بۇ ھەرىكەتلەر، بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ سابىق تەسىر دائىرىسىدىكى دۆلەتلەر ئۈچۈن بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى. شۇ ۋاقىتقىچە رۇسىيە بىلەن ئەمەلىيەتچىل مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا تىرىشىۋاتقان نۇرغۇن دۆلەتلەر، ئەمدى موسكۋانىڭ نىيىتى ھەققىدە ھېچقانداق شەك قىلمىدى. بۇ ئەھۋال، سابىق سوۋېت رايونىدا چوڭقۇر بىر قورقۇنچ ۋە ئىشەنچسىزلىك دولقۇنىنى پەيدا قىلدى.
دوكلاتتا ئىشلىتىلگەن «ئىگىسىز قالغان 14 دۆلەت» (forlorn fourteen) ئىپادىسى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ 1991-يىلدىن كېيىنكى ئاجىز ئەھۋالىنى مۇكەممەل بىر شەكىلدە خۇلاسىلەيدۇ، بۇ گۇرۇپپىغا پولشا ۋە فىنلاندىيەگە ئوخشاش تارىختا رۇس تەھدىتىنى ئۆز جېنىدا ھېس قىلغان دۆلەتلەرنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن «قورقۇپ كەتكەن 16 دۆلەت» (scared sixteen) كە ئايلىنىشى، تەھدىت تونۇشىنىڭ نەقەدەر كېڭەيگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. پولشا ئۈچۈن بۇ، 18- ۋە 19-ئەسىرلەردىكى پارچىلىنىش جاراھىتىدىن قايتا جانلىنىشىدىن دېرەك بېرىدۇ، فىنلاندىيە ئۈچۈن بولسا، 1940-يىلدىكى قىشلىق ئۇرۇشتا ئېلىپ بارغان شەرەپلىك كۈرىشىنىڭ ۋە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە داۋاملاشتۇرغان نازۇك تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىنىڭ نەقەدەر ئاجىز ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئەسكەرتمىسى بولدى.
بۇ قورقۇنچنىڭ ئەڭ تەبىئىي ۋە ئەقىلگە مۇۋاپىق نەتىجىسى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن غەربكە، بولۇپمۇ ناتوغا سىغىنىش ئىزدىنىشلىرى بولدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن ناتوغا قوشۇلغان پولشا ۋە بالتىق دۆلەتلىرى ئۈچۈن، رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىقى بۇ قارارلىرىنىڭ نەقەدەر توغرا ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتى ھېسابلىنىدۇ. بۇ دۆلەتلەر، ئىتتىپاقنىڭ 5-ماددىسىدا كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان كوللېكتىپ مۇداپىئە كۈنلۈكىنى، مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ بىردىنبىر كاپالىتى دەپ قارىماقتا. شۇ سەۋەبتىن، ھەربىي خىراجەتلىرىنى ئاشۇرماقتا، ناتونىڭ شەرقىي قاناتتىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن تەشۋىقات ئېلىپ بارماقتا ۋە رۇسىيەگە قارشى ئەڭ قاتتىق پوزىتسىيەلەرنى قوللانماقتا.
رۇسىيەنىڭ 2022-يىلى ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى، بۇ جەرياننى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان دەرىجىدە تېزلەتتى. بولۇپمۇ فىنلاندىيە ۋە شىۋېتسىيەگە ئوخشاش ئەنئەنىۋىي ھالدا ھەربىي بىتەرەپلىك سىياسىتىنى يولغا قويۇپ كەلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ناتوغا قوشۇلۇش قارارى ئېلىشى، ياۋروپا بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىدا يۈز بەرگەن تېكتونىك (قۇرۇلما) ئۆزگىرىشىنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىسپاتىدۇر. رۇسىيە، ناتونىڭ كېڭىيىشىنى ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە بىر تەھدىت دەپ كۆرسىتىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۆز ھەرىكەتلىرى بىلەن بۇ كېڭىيىشكە يول ئېچىپ بەردى. موسكۋا، قوشنىلىرىغا ئىشەنچلىك بىر قوشنا بولالمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ۋە خەتەرلىك بىر كۈچ ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ، ئۇلارنى رەقىب ھەربىي ئىتتىپاقىنىڭ قوينىغا ئىتتىردى. بۇ، كرېمىل سارىيىنىڭ 21-ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۆز قاپقىسىغا ئۇرۇۋالغان توپىدۇر.
ئايرىلىۋاتقان يوللار: غەرب، شەرق ۋە ئارىلىقتا قالغانلار
رۇس تەھدىتى ئالدىدا، سابىق سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرى بىر پۈتۈن گەۋدە شەكىللەندۈرۈش ئورنىغا، ئۆزلىرىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقى ۋە تارىخىي تەجرىبىلىرىگە ئاساسەن ئوخشىمىغان ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشلەرگە چېچىلىپ كەتتى. بۇ ئايرىلىش، سابىق سوۋېت رايونىنىڭ كۈنسېرى مۇرەككەپلىشىۋاتقانلىقىنى ۋە رۇسىيەنىڭ پۈتۈن رايوننى بىر قازاندا ئېرىتىش ئىقتىدارىنى يوقاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئوخشىمىغان يوللارنى كەم دېگەندە ئۈچ ئاساسلىق ئوقتا تەكشۈرۈپ چىقىشقا بولىدۇ.
بىرىنچى ئوق، «غەرب يۆنىلىشى» دەپ ئاتاشقا بولىدىغان، ياۋروپا-ئاتلانتىك ئوكيان تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىشىش ئىستىكىدۇر. ئۇكرائىنا، گىرۇزىيە ۋە مولدوۋا بۇ يولنىڭ ئەڭ روشەن ئەگەشكۈچىلىرىدۇر. بۇ دۆلەتلەر ئۈچۈن غەرب بىلەن بىرلىشىش، پەقەتلا ئىقتىسادىي گۈللىنىش ۋە ھەربىي بىخەتەرلىك ئىزدىنىشىلا ئەمەس، بەلكى دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرى، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە ئاشكارىلىق قاتارلىق پىرىنسىپلارنى قوبۇل قىلىپ، رۇس مودېلىدىن تۈپتىن ئۈزۈلۈپ چىقىشنى ئىپادىلەيدۇ. رۇسىيەنىڭ بۇ دۆلەتلەرگە قاراتقان ھەربىي مۇداخىلىلىرى، بۇ يۆنىلىشنى بۇزۇش ئورنىغا، دەل ئەكسىچە كۈچەيتىپ، غەربكە بولغان ساداقىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان ھالغا ئېلىپ كەلدى. بالتىق دۆلەتلىرى ۋە پولشا بولسا بۇ يولنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك مىساللىرى سۈپىتىدە باشقىلارغا ئىلھام بەرمەكتە.
ئىككىنچى ۋە كۈنسېرى مۇھىملىشىۋاتقان ئوق بولسا «شەرق يۆنىلىشى»، يەنى ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ خىتايغا قاراپ كۈنسېرى يۈزلىنىشىدۇر. بۇ دۆلەتلەر، رۇسىيەنىڭ ھۆكۈمرانلىق بېسىمىدىن ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىقتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن خىتاينى ئىستراتېگىيەلىك بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ئامىل دەپ قارىماقتا. خىتاينىڭ غايەت زور ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى ۋە سىياسىي ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق پىرىنسىپى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ مۇستەبىت رەھبەرلىرى ئۈچۈن ئىنتايىن جەلپ قىلارلىق بىر تاللاش سۇنماقتا. ئەمما دوكلاتتا ئىما قىلىنغاندەك، بۇ يېڭى ھەمكارلىقنىڭمۇ ئۆزىگە خاس خەۋپ-خەتەرلىرى بار. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن سىياسىي بىر بېقىندىلىققا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق قاتارلىق مەسىلىلەرگە پەرۋا قىلماسلىقى، بۇ دۆلەتلەردىكى دېموكراتلىشىش مۇساپىلىرىگە بۇزغۇنچىلىق قىلىپ، ھازىرقى مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ ئۆمرىنى ئۇزارتماقتا.
ئۈچىنچى ئوق، كاۋكازنىڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ يۆنىلىشلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ رايون، نە تولۇق غەربكە نە تولۇق شەرققە يۈزلىنەلمەي، ئۆز ئىچىدىكى تارىخىي ئاداۋەتلەر ۋە چوڭ دۆلەتلەرنىڭ رىقابىتى ئارىسىدا قىستىلىپ قالغان. گىرۇزىيە قەيسەرلىك بىلەن غەربكە يۈزلىنىشكە تىرىشىۋاتقان بولسا، ئەزەربەيجان بىلەن باشتىن كەچۈرگەن تاغلىق قاراباغ مەسىلىسى ۋە تۈركىيە بىلەن بولغان تارىخىي زىددىيەتلىرى سەۋەبىدىن ئەرمىنىيە، بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن رۇسىيەگە ھەربىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن بېقىنىپ قېلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. ئەزەربەيجان بولسا، بىر تەرەپتىن رۇسىيە بىلەن ئەمەلىيەتچىل مۇناسىۋەتلىرىنى داۋاملاشتۇرسا، يەنە بىر تەرەپتىن تۈركىيە بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا ۋە ئىراننىڭ كېڭەيمىچىلىك قارا نىيىتىگە قارشى تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىنى يولغا قويماقتا. بۇ مۇرەككەپ تەڭلىمە، رۇسىيەنىڭ رايوندا ھېلىھەم مۇھىم بىر ئاكتىيور بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلسىمۇ، تولۇق بىر كونتروللۇق ئورنىتىشىغا توسالغۇ بولماقتا.
ئەۋلادلار ئارىسىدىكى پەرقلەر ۋە ئىمپېرىيەنىڭ كەلگۈسى
دوكلاتنىڭ ئەڭ ئۆزگىچە ۋە ئالدىن كۆرەرلىككە ئىگە ئانالىزلىرىدىن بىرى، رۇسىيەنىڭ ئىچكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى ۋە بولۇپمۇ ئەۋلادلار ئارىسىدىكى چوڭقۇر پىكىر ئوخشىماسلىقىنى مەركەز قىلغانلىقىدۇر. رۇسىيەنىڭ ئىمپېرىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش پىلانىنىڭ كەلگۈسى، پەقەتلا تاشقى سىياسەت ھەرىكەتلىرىگىلا ئەمەس، بەلكى بۇ ئىچكى سوتسىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشكىمۇ باغلىق. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىگە بولغان تونۇش، بۇ ئەۋلادلار ئارا يېرىقنى ئەڭ ئېنىق شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويماقتا.
ياشانغان ئەۋلادلار ئۈچۈن سوۋېت ئىتتىپاقى، ياشلىقىنى ۋە ھاياتىنىڭ ئەڭ مۇنبەت دەۋرلىرىنى ئۆتكۈزگەن، ياخشى ياكى يامان، ئۇلار بىلىدىغان بىردىنبىر دۇنيا ئىدى. بۇ ئەۋلاد، كوممۇنىزم تەمىنلىگەن خىزمەت كاپالىتى، ھەقسىز سەھىيە ۋە مائارىپ قاتارلىق ئىجتىمائىي ھوقۇقلارنى، كېيىن كەلگەن ئىقتىسادىي ئېنىقسىزلىق ۋە قالايمىقانچىلىقتىن ئەۋزەل كۆرىدۇ. ئۇلار ئۈچۈن سوۋېتلەرنىڭ پارچىلىنىشى، پەقەت بىر دۆلەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى بىر ياشاش ئۇسۇلىنىڭ، ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغان بىر كەلگۈسىنىڭ ۋە كوللېكتىپ بىر كىملىكنىڭ يوقىلىشىدۇر. شۇڭلاشقا، پۇتىننىڭ ئىمپېرىيە سېغىنچىغا تايانغان سۆزلىمى، ئەڭ كۈچلۈك ئىنكاسنى بۇ نوپۇس گۇرۇپپىسىدا تاپماقتا. ئۇلار، ھاكىمىيەتنىڭ ئەڭ سادىق قوللىغۇچىلار قاتلىمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
بۇنىڭغا قارشى، سوۋېت ئىتتىپاقىدا قۇرامىغا يەتكەن ھالىتىدە ياشاپ باقمىغان ياش ئەۋلادلار ئۈچۈن بۇ سېغىنچنىڭ ھېچقانداق ئەھمىيىتى يوق. ئۇلار، كوممۇنىزمنىڭ ئاچارچىلىق ۋە زۇلۇم بىلەن تولغان رېئاللىقىنى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان يېڭى پۇرسەتلەر ۋە ئەركىنلىكلەرنى باشتىن كەچۈرگەن. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، «ئەركىنلىكنىڭ بەدەل تۆلىمەي كەلمەيدىغانلىقىنى ۋە دېموكراتىيەنىڭ قىيىن ئىكەنلىكىنى» ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزۈپ ئۆگەنگەن. بازار ئىگىلىكى تەمىنلىگەن شەخسىي ئىگىلىك تىكلەش پۇرسىتى، ئىنتېرنېت ئارقىلىق دۇنياغا يۈزلىنىش ئىمكانىيىتى ۋە ساياھەت ئەركىنلىكى، ئۇلار ئۈچۈن سوۋېت دەۋرىنىڭ كۈلرەڭلىكى بىلەن سېلىشتۇرغۇسىز دەرىجىدە قىممەتلىكتۇر. بۇ ئەۋلاد، رۇسىيەنىڭ ئۇلۇغلۇقىنى ئۆتمۈشنىڭ ئەرۋاھلىرىدا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىنىڭ تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەتلىرىدە ئىزدىمەكتە.
بۇ ئەۋلادلار ئارىسىدىكى پەرقلەر، كرېمىل سارىيىنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك داۋاملىشىش ئىمكانىيىتى ھەققىدە ئېغىر سوئاللارنى پەيدا قىلماقتا. ئىمپېرىيە سېغىنچى، نوپۇس جەھەتتىن ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئېرىپ كېتىۋاتقان بىر سايلىغۇچىلار توپىغا خىتاب قىلماقتا. ياش ئەۋلادلارنىڭ سىياسەتكە ئارىلاشماسلىقى ياكى ئۆكتىچى پوزىتسىيەسى، ھاكىمىيەتنىڭ مەشرۇلۇق ئاساسىنى كۈنسېرى ئاجىزلاشتۇرماقتا. رۇسىيە، نوپۇسىنىڭ يېرىمىنى يوقاتقان بولسىمۇ، نېفىت ۋە تەبىئىي گازغا ئوخشاش مول بايلىقلىرىنى قولىدا تۇتۇپ قېلىشقا مۇۋەپپەق بولدى، ئەمما بۇ بايلىقلار تەمىنلىگەن پاراۋانلىقنىڭ ئادىل تەقسىم قىلىنماسلىقى ۋە چىرىكلىك، ياشلارنىڭ دۆلەتنىڭ تۈزۈمىگە بولغان ئىشەنچىسىنى تەۋرەتمەكتە. شۇڭلاشقا، رۇسىيەنىڭ كەلگۈسىدىكى يۆنىلىشىنى، ياشانغانلارنىڭ ئۆتمۈشكە بولغان سېغىنىشىدىن بەكرەك، ياشلارنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئۈمىدلىرى بەلگىلەيدۇ.
خۇلاسە
خۇلاسىلاپ ئېيتقاندا، «StrategyPage» تەرىپىدىن سۇنۇلغان بۇ چوڭقۇر ئانالىز، رۇسىيەنىڭ سابىق سوۋېت رايونىدا بىر ئىمپېرىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش پىلانىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ۋەيرانلىققا دۇچ كەلگەنلىكىنى كۆز ئالدىمىزغا سۇنماقتا. موسكۋانىڭ رېۋىزىيونىست سىياسەتلىرى، تارىخىي ھەقىقەتلەر، نوپۇس دىنامىكىسى ۋە ئەڭ مۇھىمى، مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرگەن مىللەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش يۆنىلىشىدىكى تەۋرەنمەس ئىرادىسى ئالدىدا ئۈنۈمسىز قالماقتا. دوكلاتتا ئالاھىدە تەكىتلەنگەندەك، سوۋېت ئىتتىپاقى ھەرگىزمۇ ئىختىيارىي بىر ئىتتىپاق بولمىغان، ئەكسىچە چار رۇسىيەسىنىڭ ھەربىي ئىشغالىيەت بىلەن بىر يەرگە كەلتۈرگەن بىر «خەلقلەر تۈرمىسى» مىراسىغا ۋارىسلىق قىلغان. شۇ سەۋەبتىن، بۇ قۇرۇلمىنىڭ يىمىرىلىشى، نوپۇسنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئۈچۈن بىر ماتەم ئەمەس، بەلكى تەبرىكلەشكە ئەرزىيدىغان بىر بايرام بولغان.
بۈگۈنكى كۈندە رۇسىيە، ئۇكرائىنادا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئۇرۇشقا ئوخشاش تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرى بىلەن، قولغا كەلتۈرۈشنى ئۈمىد قىلغان نەتىجىلەرنىڭ دەل ئەكسىنى پەيدا قىلماقتا. قوشنىلىرىنى ئۆزىگە باغلاش ئورنىغا ئۇلارنى ئۆزىدىن مەڭگۈلۈك يىراقلاشتۇرماقتا، ناتونى ئاجىزلاشتۇرۇش ئورنىغا ئۇنى جانلاندۇرۇپ كېڭەيتمەكتە ۋە دۇنياۋى بىر كۈچ سۈپىتىدە ھۆرمەتكە ئېرىشىش ئورنىغا خەلقئارا ساھەدە كۈنسېرى تېخىمۇ يالغۇز قالماقتا. بۇ ئىستراتېگىيەلىك كورلۇق، ئۆتمۈشنىڭ سېغىنچىغا قاپسىلىپ قېلىشنىڭ ۋە بۈگۈننىڭ ھەقىقىتىنى ئوقۇيالماسلىقنىڭ مۇقەررەر بىر نەتىجىسىدۇر.
ئاخىرىدا، رۇسىيەنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ خىرىس، چېگرالىرىنىڭ سىرتىدىكى زېمىنلارنى قايتىدىن كونترول قىلىش ئەمەس، بەلكى ئۆز ئىچىدىكى چوڭقۇر زىددىيەتلەر بىلەن يۈزلىشىش ۋە 21-ئەسىردە قانداق بىر دۆلەت بولماقچى ئىكەنلىكىگە قارار قىلىشتۇر. ئىمپېرىيە ئەرۋاھىنىڭ كەينىدىن مېڭىشنى داۋاملاشتۇرىدىكەن، ھەم ئۆزى ھەم قوشنىلىرى ئۈچۈن بىر مۇقىمسىزلىق ۋە توقۇنۇش مەنبەسى بولۇپ قېلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئەمما تارىخنىڭ ئېقىمى، ئىمپېرىيەلەرنىڭ قايتا جانلىنىشى تەرەپتە ئەمەس، بەلكى مىللەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى يولىنى سىزىش ئەركىنلىكى تەرەپتە ئىلگىرىلىمەكتە. رۇسىيەنىڭ بۇ تارىخىي ھەقىقەتنى بالدۇر ياكى كېيىن قوبۇل قىلىشتىن باشقا تاللىشى بولمايدۇ.
* ئىزاھات: «ئاچىللېسنىڭ تاپىنى» (Achilles‹ heel): بۇ ئىبارە قەدىمكى يۇنان ئەپسانىلىرىدىن كەلگەن بىر تەمسىلدۇر. ئەپسانىگە ئاساسلانغاندا، ئۇلۇغ پالۋان ئاچىللېسنى ئۆلمەس قىلىش ئۈچۈن، ئانىسى ئۇنى ئىستىكىس دەرياسىغا چۆمۈلدۈرگەن، ئەمما ئۇنى تاپىنىدىن تۇتۇپ تۇرغانلىقى ئۈچۈن، دەريا سۈيى تەگمىگەن شۇ تاپان ئۇنىڭ پۈتۈن بەدىنىدىكى بىردىنبىر ئاجىز ۋە ئەجەللىك نۇقتىسى بولۇپ قالغان. ئاخىرىدا، ئۇ دەل شۇ تاپىنىغا ئوق تېگىشى سەۋەبىدىن ئۆلگەن. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ ئىبارە كۆچمە مەنىدە قوللىنىلىپ، بىرەر كىشى، تەشكىلات ياكى پىلاننىڭ ئومۇمىي جەھەتتىن كۈچلۈك، ھەتتا يېڭىلمەستەك كۆرۈنگىنى بىلەن، ئۇنى يىمىرىۋېتىدىغان بىردىنبىر ئەجەللىك ئاجىزلىقنى ياكى نۇقسانىنى كۆرسىتىدۇ.
مەنبە ئەسەر:
[1]StrategyPage (2025, 8 Kasım). Information Warfare: Shrinking Russian Soviet Influence.https://www.strategypage.com/htmw/htiw/articles/202511086234.aspx#gsc.tab=0
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
