تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

 

 

1. I. ماقالە ۋە ئاپتور ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە

بۇ مۇھاكىمە ئامېرىكانىڭ داڭلىق خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ژۇرنىلى «تاشقى سىياسەت» (Foreign Affairs) نىڭ 2025-يىلى 27-ماي سانىدا ئېلان قىلىنغان، ئېلىي راتنېر (Ely Ratner) تەرىپىدىن يېزىلغان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلىكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» (The Case for a Pacific Defense Pact: America Needs a New Asian Alliance to Counter China) ناملىق ماقالىنى چۆرىدىگەن ھالدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. راتنېر ئەپەندى ھازىر مارافون تەشەببۇسى (Marathon Initiative) نىڭ مەسئۇلى بولۇپ، 2021-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جو بايدىن ھۆكۈمىتىدە ھىندى-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىك ئىشلىرىغا مەسئۇل دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرىنىڭ ياردەمچىسىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن. بۇ ۋەزىپە ئۇنىڭغا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى ھەققىدە چوڭقۇر ۋە بىۋاسىتە چۈشەنچىگە ئىگە بولۇش پۇرسىتى ياراتقان. ئۇنىڭ بۇ ماقالىسىمۇ دەل مۇشۇ تەجرىبىلىرىگە ئاساسلىنىپ، ئامېرىكانىڭ كەلگۈسىدىكى ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسىگە قارىتا مۇھىم بىر تەكلىپنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

ماقالىنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى شۇكى، خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ھەربىي تەھدىتى ۋە رايوندا ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش ئىستىكى ئالدىدا، ئامېرىكانىڭ ھازىرقى ئىككى تەرەپلىك ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى ۋە يېقىنقى يىللاردا شەكىللەنگەن غەيرىي رەسمىي كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق مېخانىزملىرى يېتەرلىك ئەمەس. بۇنىڭ ئورنىغا، ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدە، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننى ئاساسىي ئەزا قىلغان، رەسمىي، كوللېكتىپ مۇداپىئە مەجبۇرىيىتىگە ئىگە «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى» نى قۇرۇپ چىقىش ھەم مۇمكىن ھەم زۆرۈر. راتنېر بۇ شەرتنامىنىڭ خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق ئىستىكىنى توسۇش، رايون مۇقىملىقىنى ساقلاش ۋە ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەنپەئەتلىرىنى قوغداشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ تەكلىپ ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتى ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى ساھەسىدىكى مۇتەخەسسىسلەر، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە ئاكادېمىكلار ئارىسىدا قىزغىن مۇنازىرە قوزغىشى مۇمكىن بولغان، ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە بىر پىكىر سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان.

 

1. II. كىرىش: يېڭى ئىتتىپاقنىڭ زۆرۈرلۈكى

راتنېر ماقالىسىنىڭ كىرىش قىسمىدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئاسىيا قىتئەسىدە يېڭى بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈش ۋاقتىنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىنى جەزملەشتۈرىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدا بۇنداق بىر شەرتنامە ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولمىغان ۋە زۆرۈرىيىتىمۇ يوق ئىدى. لېكىن، بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، بولۇپمۇ خىتايدىن كېلىۋاتقان ۋە كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئومۇميۈزلۈك تەھدىت ئالدىدا، بۇنداق بىر ئىتتىپاقنى قۇرۇش ھەم مۇمكىنچىلىككە ئىگە ھەم ئىنتايىن زۆرۈر بىر ئىشقا ئايلانغان. راتنېرنىڭ كۆزىتىشىچە، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى ئاللىقاچان ئۆزلىرىنىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن زور مەبلەغلەرنى سېلىشقا باشلىغان ۋە ئۆزئارا ھەربىي ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇش يولىغا قەدەم قويغان. شۇنداقتىمۇ، ئەگەر كۈچلۈك ۋە ئېنىق بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە ۋەدىنامىسى بولمايدىكەن، پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ كەلگۈسى مۇقىمسىزلىققا ۋە ئېھتىماللىق توقۇنۇشلارغا قاراپ يۈزلىنىش خەۋپى ئاستىدا تۇرماقتا.

راتنېر، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك تاكتىكىلىق ئۆزگىرىشلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويغاندا، ئۇنىڭ «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» دەپ ئاتالغان ئۇزۇن مۇددەتلىك گېئوپولىتىك ئارزۇلىرىنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرمىگەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى ئېنىق: ئۇلار تەيۋەننى قورال كۈچى بىلەن بولسىمۇ ئىگىلەشنى، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئۆز كونتروللۇقىغا ئېلىشنى، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنى پارچىلاپ ئاجىزلاشتۇرۇشنى ۋە ئاخىرقى ھېسابتا پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. راتنېرنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، ئەگەر خىتاي بۇ نىشانلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرالىسا، نەتىجىدە خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى يېڭى بىر خەلقئارا تەرتىپ شەكىللىنىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خەلقئارادىكى ئورنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەپ، قۇرۇقلۇق بىلەنلا چەكلىنىدىغان، ئىقتىسادىي جەھەتتە كىچىكلەپ كەتكەن، بىخەتەرلىك كاپالىتى ئاجىزلىغان، شۇنداقلا دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك بازارلار ۋە ئىلغار تېخنولوگىيەلەرگە تولۇق ئېرىشىش ياكى ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قالغان بىر دۆلەت دەرىجىسىگە چۈشۈپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆتكەن نەچچە ئون يىل مابەينىدە ئۆز قوراللىق كۈچلىرىنىڭ زامانىۋىلىشىشى ئۈچۈن غايەت زور بايلىق ۋە كۈچ سەرپ قىلدى. راتنېرنىڭ قارىشىچە، خىتاي پات يېقىن كەلگۈسىدە يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئۇلۇغۋار تەسەۋۋۇرلىرىنى رېئاللىققا ئايلاندۇرالايدىغان دەرىجىدە ھەربىي كۈچ-قۇدرەتكە ئىگە بولۇپ قېلىشى پۈتۈنلەي مۇمكىن. بۇ ھەقتە، راتنېر ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسىنىڭ باشلىقى ۋىليام بۇرنىسنىڭ 2023-يىلى ئاشكارىلىغان بىر ئۇچۇرىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ. بۇرنىسنىڭ ئېيتىشىچە، خىتاي باش شۇجىسى شى جىنپىڭ ئۆز ئارمىيەسىگە «2027-يىلغىچە تەيۋەنگە ھەربىي تاجاۋۇز قىلىشقا ھەر ۋاقىت تەييار تۇرۇش» توغرىسىدا ئېنىق يوليورۇق بەرگەن. لېكىن، بۇرنىس شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ بۇ تاجاۋۇزچىلىقنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئەمەلگە ئاشۇرالايدىغان-ئاشۇرالمايدىغانلىقى توغرىسىدا چوڭقۇر گۇمانلىرى بارلىقىنىمۇ قوشۇپ ئۆتكەن. شۇڭلاشقا، راتنېر ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئالدىنقى ۋەزىپىلىرىنىڭ بىرى دەل بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنى ھەرقانداق بىر ھەربىي ھۇجۇمنىڭ ئاخىرىدا ئۆزلىرى ئۈچۈن قوبۇل قىلغۇسىز دەرىجىدە ئېغىر بەدەل ئېلىپ كېلىدىغانلىقىغا قايىل قىلىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ بۇ گۇمانلىرىنى داۋاملىق ساقلاپ قېلىش ۋە كۈچەيتىش بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ پەقەت تەيۋەن مەسىلىسىگىلا ئەمەس، بەلكى رايوندىكى باشقا ئېھتىماللىق ھۇجۇم نىشانلىرىغىمۇ تەتبىقلىنىدۇ.

بۇ ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش نىشانىدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېقىنقى يىللاردا ئۆزىنىڭ ئىلغار ھەربىي تېخنولوگىيەلىرى ۋە ئىقتىدارلىرىغا زور مەبلەغ سېلىپ، يېڭى تىپتىكى ھەرىكەت ئۇقۇملىرىنى تەرەققىي قىلدۇردى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكا ئاسىيا قىتئەسىنىڭ ھالقىلىق ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلىرىغا تېخىمۇ جانلىق، ھەرىكەتچان ۋە ھالاك قىلغۇچ كۈچكە ئىگە ھەربىي قىسىملىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇشقا باشلىدى. راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ جەرياندىكى ئەڭ ھالقىلىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ بىرى، ۋاشىنگتوننىڭ رايوندىكى بىخەتەرلىك شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى تۈپتىن قايتا تۈزۈپ چىقىشى بولدى. ئۆتكەن ئون يىللاردا، ۋاشىنگتوننىڭ ئاساسلىق دىققىتى ئايرىم-ئايرىم دۆلەتلەر بىلەن قويۇق ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك مۇناسىۋەتلىرىنى ئورنىتىشقا مەركەزلەشكەن ئىدى. بۇ ئەندىزە «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى» (hub-and-spokes) دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئامېرىكا مەركىزىي ئوق، ئىتتىپاقداشلار بولسا ئۇنىڭغا تۇتاشقان چىشلار سۈپىتىدە رول ئوينىغان. لېكىن يېقىنقى يىللارغا كەلگەندە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا تېخىمۇ تورلاشقان ئۇسۇل (networked approach) نى قوللىنىشقا يۈزلەندى. بۇ يېڭى ئۇسۇل ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىغا تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت ۋە رول يۈكلەپ، ئۇلارنى پەقەت ۋاشىنگتون بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋەتلىرىنىمۇ قويۇقلاشتۇرۇشقا ۋە كۈچەيتىشكە ئىلھاملاندۇرىدۇ. راتنېرنىڭ ئانالىزىچە، بۇ ئۆزگىرىشلەر بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۈچۈن يىپيېڭى ھەربىي ۋە گېئوپولىتىك رىقابەتلەرنى پەيدا قىلىپ، شۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ ھەرقانداق بىر تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكىتىنىڭ مۇمكىن بولغان مۇۋەپپەقىيىتىگە بولغان ئىچكى گۇمانىنى تېخىمۇ كۈچەيتمەكتە.

بۇ يېڭى، تېخىمۇ كۆپ تەرەپلىمىلىككە يۈزلەنگەن ئۇسۇل، شۈبھىسىزكى، رايوندا تېخىمۇ كۈچلۈك توسۇش [يەنى، دۈشمەننى ھۇجۇم قىلىشتىن قورقۇتۇپ توسۇش] ئىقتىدارىنى شەكىللەندۈرۈش يولىدىكى ھالقىلىق بىر قەدەم ھېسابلىنىدۇ. ئەمما، راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ ئۇسۇل نەتىجىسىدە بارلىققا كەلگەن ھازىرقى مۇداپىئە تەشەببۇسلىرى ۋە ھەمكارلىق مېخانىزملىرى يەنىلا بەك غەيرىي رەسمىي، بوشاڭ ۋە ئىپتىدائىي ھالەتتە تۇرماقتا. خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقلىرى توختاۋسىز داۋاملىشىۋاتقان بۈگۈنكىدەك بىر شارائىتتا، ھەقىقىي ۋە ئۈنۈملۈك توسۇش ئىقتىدارىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش پەقەت رەسمىي، كۈچلۈك ۋە ئېنىق مەجبۇرىيەتلەرگە ئىگە بولغان بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە كېلىشىمى ئارقىلىقلا تەمىنلىنەلەيدىغان ئىرادە ۋە ئىقتىدارنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، راتنېر بۇنداق بىر ئىتتىپاقنىڭ – ئۇنى «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى» (Pacific Defense Pact) دەپ ئاتاشنى تەكلىپ قىلىدۇ – ھازىرقى ۋەزىيەتتە خىتايغا قارشى كۈرەشتە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئەڭ ماسلاشقان ۋە ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە تەييار بولغان دۆلەتلەرنى، يەنى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى بىر يەرگە مەھكەم باغلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. كەلگۈسىدە، رايوندىكى شارائىت ۋە ۋەزىيەت يار بەرگەندە، بۇ شەرتنامىگە قوشۇمچە يېڭى ئەزالارنىڭ قوشۇلۇشىمۇ مۇمكىن.

بەزى كىشىلەر، بۇنداق بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە كېلىشىمىنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇھىملىقىنى ئىنكار قىلىدىغاندەك بىر تەسىر بېرىدىغان دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى دەۋرىدە ئەمەلگە ئېشىشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىدىن گۇمانلىنىشى مۇمكىن. لېكىن، راتنېر رېئاللىقنىڭ ئۇنداق ئەمەسلىكىنى، ۋاشىنگتوندىكى ۋە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ پايتەختلىرىدىكى رەھبەرلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى بەزى جىددىيچىلىكلەر ۋە سۈركىلىشلەرگە قەتئىينەزەر، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي ھەمكارلىقنى داۋاملىق چوڭقۇرلاشتۇرۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بولۇپمۇ مۇداپىئە ئىشلىرىغا كەلگەندە، ھازىرغىچە بولغان ئەھۋالدا ئۈزۈلۈپ قېلىش ياكى چېكىنىشتىن كۆرە، ئىزچىللىق ۋە داۋاملىشىش خېلىلا كۆپ بولغان. شۇڭا، ئەگەر ھۆكۈمەت ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى بىۋاسىتە نىشان قىلغان زىيانلىق ۋە بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرىدىكى ئىقتىسادىي تەدبىرلەردىن ئۆزىنى قاچۇرالىسا، رايوندا كوللېكتىپ مۇداپىئە قۇرۇلمىسىغا ئومۇميۈزلۈك يۈزلىنىش مەيدانغا كېلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. ھەتتا، ئەگەر ترامپ ھۆكۈمىتى ئاخىرقى ھېسابتا بۇ تارىخىي پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇر ۋە سىياسىي ئىرادىگە ئىگە بولالمىغان تەقدىردىمۇ، راتنېر مۇداپىئە ئورگانلىرىنىڭ ۋە ھەربىي ساھەدىكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى رەھبەرلەرنىڭ بۇ ئىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشى ئۈچۈن ھازىردىن باشلاپ پۇختا ئاساس سېلىشى مۇمكىنلىكىنى ۋە شۇنداق قىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. چۈنكى، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تىنچلىقى ۋە مۇقىملىقى بۇنىڭغا باغلىق.

ماقالىنىڭ كىرىش قىسمى ئومۇمەن ئالغاندا، راتنېرنىڭ ئاساسىي تېزىسىنى ئايدىڭلاشتۇرۇپ بېرىدۇ: يەنى، خىتاي تەھدىتىنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، ئامېرىكانىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنى تۈپتىن يېڭىلاش، تېخىمۇ كۈچلۈك، تېخىمۇ رەسمىي ۋە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە مېخانىزمىنى بەرپا قىلىش زۆرۈرىيىتىنىڭ كۈنسايىن ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ، كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك تاللاش ھېسابلىنىدۇ. راتنېرنىڭ بۇ تەكلىپى، گەرچە يولغا قويۇش جەريانىدا نۇرغۇن مۇرەككەپلىكلەر ۋە قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىشى مۇمكىن بولسىمۇ، رايون بىخەتەرلىكى ئۈچۈن يېڭى بىر مۇمكىنچىلىك ۋە يۆنىلىش سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان.

 

III. تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە ئۆزگەرگەن شارائىت

راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، ۋاشىنگتوننىڭ ئاسىيادىكى بىخەتەرلىك شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى قانداق لايىھەلەش مەسىلىسىگە تۇنجى قېتىم دۇچ كېلىشى ئەمەسلىكىنى، بۇنىڭ ئۇزۇن بىر تارىخىي جەريان ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا بىر يۈرۈش ئىككى تەرەپلىك ئىتتىپاقداشلىق تورىنى بەرپا قىلىشقا كىرىشكەن. بۇنىڭدىكى ئاساسلىق مەقسەتلەر سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رايوندىكى تەسىرىنىڭ كېڭىيىشىنى توسۇش، ئامېرىكانىڭ ئۆزىنىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى، بولۇپمۇ شەرقىي ئاسىيا رايونىدا مۇستەھكەملەش، شۇنداقلا ئامېرىكا بىلەن ئىتتىپاق تۈزىگەن شېرىك دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئۆزئارا ئىختىلاپ ۋە جىددىيچىلىكلەرنى پەسەيتىش ئىدى. بۇ ئىتتىپاقداشلىق تورى ئاساسلىقى ئاۋسترالىيە ۋە يېڭى زېلاندىيە (ANZUS شەرتنامىسى ئارقىلىق)، ياپونىيە، فىلىپپىن، جەنۇبىي كورېيە، تەيۋەن (گەرچە كېيىنچە رەسمىي دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئۈزۈلگەن بولسىمۇ، «تەيۋەن مۇناسىۋەتلىرى قانۇنى» ئارقىلىق بىخەتەرلىك ۋەدىسى داۋاملاشقان) ۋە تايلاند قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن تۈزۈلگەن ئايرىم-ئايرىم بىخەتەرلىك كېلىشىملىرىدىن تەركىب تاپقان. راتنېرنىڭ ئېتىراپ قىلىشىچە، بۇ «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى» ئەندىزىسىدىكى ئىككى تەرەپلىك ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى ئۇزۇن يىللار مابەينىدە ئۇنىڭغا ئەزا دۆلەتلەرگە ئۈنۈملۈك خىزمەت قىلىپ، رايوننىڭ نىسپىي مۇقىملىقىنى ساقلاشقا ياردەم بەرگەن. ئۇ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ كەڭ زېمىنلىرىنى چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى بىۋاسىتە توقۇنۇشلاردىن مەلۇم دەرىجىدە قوغداپ، نەتىجىدە نەچچە ئون يىل داۋاملاشقان كۆرۈنەرلىك ئىقتىسادىي گۈللىنىش ۋە تەرەققىيات ئۈچۈن پايدىلىق شارائىت يارىتىپ بەرگەن. بۇ ئىتتىپاقداشلىق تورى يەنە كورېيە ئۇرۇشى ۋە ۋىيېتنام ئۇرۇشى قاتارلىق چوڭ توقۇنۇشلار، مۇستەملىكىچىلىكتىن قۇتۇلۇش ۋە دېموكراتلىشىش دولقۇنلىرى، ھەتتا سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشى قاتارلىق زور تارىخىي سىناقلارغىمۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا بەرداشلىق بېرىپ، ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ھاياتىي كۈچىنى ئىسپاتلىغان.

لېكىن، راتنېر شۇنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇكى، ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى بۇ ئىتتىپاقداشلىق تورى ھەرگىزمۇ تارقاق ۋە ئاساسەن دېگۈدەك پەقەتلا ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەرگىلا مەركەزلىشىشتىن ھالقىپ، ياۋروپادىكىگە ئوخشاش بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە سىستېمىسىغا قاراپ تەرەققىي قىلمىغان. ياۋروپادا، ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى كوللېكتىپ مۇداپىئە ئۇقۇمىنى قىزغىنلىق بىلەن قۇچاقلىغان: يەنى، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) نىڭ قۇرۇلۇشىدا گەۋدىلەنگىنىدەك، بىر ئىتتىپاقداش دۆلەتكە قىلىنغان ھەربىي ھۇجۇم بارلىق ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قىلىنغان ھۇجۇم دەپ قارىلىدىغان بولغان. (بۇ 1949-يىلى ناتونىڭ قۇرۇلۇشىدىكى مەركىزىي لوگىكا ئىدى). ھالبۇكى، ئاسىيا قىتئەسىدە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش كوللېكتىپ مۇداپىئە ئارزۇ-ئىستەكلىرى ھەرخىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئەمەلگە ئاشماي قالغان. راتنېر بۇ ھەقتە، ئامېرىكانىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى دۇنيا بىخەتەرلىك تەرتىپىنى لايىھەلىگۈچىلەردىن بىرى بولغان، كېيىنچە ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى بولغان جون فوستېر داللېسنىڭ 1952-يىلى «تاشقى سىياسەت» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان بىر ماقالىسىدىكى سۆزلىرىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ. داللېس ئەينى ۋاقىتتا: «ھازىرقى شارائىتتا، تىنچ ئوكيان ۋە شەرقىي ئاسىيادىكى بارلىق ئەركىن خەلقلەرنى بىر يەرگە جەملەپ، رەسمىي بىر ئۆزئارا بىخەتەرلىك رايونىنى بەرپا قىلىدىغان ئېنىق بىر سىزىق سىزىش ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئەمەس» دەپ يازغان. بۇ، ئەينى ۋاقىتتىكى ئاسىيانىڭ مۇرەككەپ ۋەزىيىتىنى ۋە كوللېكتىپ مۇداپىئە قۇرۇشنىڭ قىيىنلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئۆز نۆۋىتىدە، نۇرغۇن ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ رەھبەرلىرىمۇ سابىق مۇستەملىكىچى دۆلەتلەر، تارىخىي دۈشمەنلىرى ياكى رايوندىكى باشقا رەقىبلىرى بىلەن قويۇق بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتى ئورنىتىپ، كوللېكتىپ بىر مۇداپىئە سىستېمىسىغا كىرىشتىن كۆرە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن كۈچلۈك ۋە بىۋاسىتە ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتى ئورنىتىشنى ئەۋزەل كۆرگەن. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى، كوللېكتىپ مۇداپىئە كېلىشىمىنىڭ ئۆزلىرىنى ۋاشىنگتون بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى چوڭ دۆلەتلەر توقۇنۇشىغا بىۋاسىتە سۆرەپ كىرىشىدىن چوڭقۇر ئەنسىرىگەن. يەنە بەزىلەر بولسا، بۇنداق بىر كۆپ تەرەپلىك بىخەتەرلىك ئورگىنىنىڭ رايوندىكى قوشنا دۆلەتلەر ئارىسىدا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان تارىخىي توقۇنۇشلار، زېمىن تالاش-تارتىشلىرى ۋە ئۆزئارا ئىشەنچسىزلىك قاتارلىق مۇرەككەپ مەسىلىلەرنىڭ مىراسلىرىنى يېڭىپ، جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن بىر-بىرىدىن يىراق، بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى ۋە مەنپەئەتلىرىمۇ ئوخشاش بولمىغان كۆپ خىل ئەزالارنى ھەقىقىي تۈردە بىر يەرگە كەلتۈرەلەيدىغانلىقىغا زور گۇمان بىلەن قارىغان. بۇ جەھەتتىكى بىردىنبىر كۆرۈنەرلىك ئىستىسنا دەپ قارالغان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى تەشكىلاتى (SEATO) نىڭ ئاخىرقى تەقدىرىمۇ دەل بۇ نۇقتىنى روشەن ئىسپاتلاپ بەرگەن. 1954-يىلى قۇرۇلغان بۇ تەشكىلات ئاۋسترالىيە، فىرانسىيە، يېڭى زېلاندىيە، پاكىستان، فىلىپپىن، تايلاند، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قاتارلىق ھەر خىل مەنپەئەت ۋە مەقسەتتىكى ئەزالاردىن تەركىب تاپقان بىر ئىتتىپاق بولۇپ، ئەزالار ئارىسىدىكى ئىتتىپاقلىق ۋە ئورتاق مەقسەتنىڭ ئىنتايىن كەمچىل بولۇشى تۈپەيلىدىن ئۈنۈملۈك رول ئوينىيالماي، ئاخىرىدا 1977-يىلى جىمجىت ھالدا تارقىلىپ كەتكەن.

لېكىن، راتنېر «زامانلار ئۆزگەردى» دەپ كۆرسىتىدۇ. ئىلگىرى ئاسىيادا كۆپ تەرەپلىمىلىك بىخەتەرلىك ماسلىشىشىنى ۋە كوللېكتىپ مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ شەكىللىنىشىنى توسۇپ كەلگەن تارىخىي شارائىتلار ھازىر ئۆزگىرىپ، كوللېكتىپ مۇداپىئە ئۈچۈن يىپيېڭى چاقىرىقلار ۋە ئېھتىياجلارغا يول ئاچماقتا. بۇ ھەقتە، ئۇ ياپونىيەنىڭ ھازىرقى باش مىنىستىرى (ماقالىدە «ئۆتكەن يىلى ۋەزىپىگە ئولتۇرۇشتىن سەل بۇرۇن» دەپ تىلغا ئېلىنغان، بۇ ماقالىنىڭ 2025-يىلى يېزىلغانلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا، 2024-يىلى دېگەنلىك بولىدۇ) شىگېرۇ ئىشىبانىڭ مۇھىم بىر سۆزىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ. ئىشىبا ئەپەندى: «ئاسىيادا ناتودەك بىر كوللېكتىپ ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش سىستېمىسىنىڭ يوقلۇقى، رايوندا ئۇرۇشلارنىڭ پارتلاش ئېھتىماللىقىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ» دەپ ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرغان. راتنېرنىڭ قارىشىچە، ئەمەلىيەتتە، بۇنداق بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى ھازىرقى شارائىتتا ئاسىيادا قۇرۇپ چىقىش پۈتۈنلەي مۇمكىنچىلىككە ئىگە ۋە ئەمەلگە ئېشىش ئالدىدا تۇرماقتا. ئۇ ئۆز خۇلاسىسىنى قوللاش ئۈچۈن ئۈچ مۇھىم يېڭى يۈزلىنىشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: بىرىنچىدىن، خىتايدىن كېلىۋاتقان ۋە كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئومۇميۈزلۈك تەھدىتنى مەركەز قىلغان يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشنىڭ رايوندىكى ئاساسلىق دۆلەتلەر ئارىسىدا شەكىللىنىۋاتقانلىقى؛ ئىككىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى مۇھىم ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە يېڭىچە يېقىنلىشىۋاتقانلىقى ۋە چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقى؛ ئۈچىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ شېرىكلىرىگە رايون تىنچلىقىنى ۋە مۇقىملىقىنى ساقلاشتا تېخىمۇ چوڭ، تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئېلىش ۋە تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتچان بولۇشنى تەلەپ قىلىدىغان يېڭى بىر ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش [يەنى، ئۆزئارا مەجبۇرىيەت ئۈستىگە ئېلىش پىرىنسىپى] نىڭ كۈنتەرتىپكە كېلىۋاتقانلىقى. بۇ ئۈچ يۈزلىنىش، راتنېرنىڭ نەزىرىدە، تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالماقتا.

راتنېرنىڭ بۇ بۆلەكتىكى بايانلىرى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەسلەپكى مەزگىللەردىكى گېئوپولىتىك ۋەزىيەت، رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتى ۋە بىخەتەرلىك كۆز قاراشلىرى كوللېكتىپ مۇداپىئەنىڭ شەكىللىنىشىگە پايدىسىز بولغان. دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەتلىرىنى ۋە بىخەتەرلىكىنى كۆپرەك ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەر ئارقىلىق كاپالەتلەندۈرۈشنى تاللىغان. لېكىن، 21-ئەسىرنىڭ ئۈچىنچى ئون يىلىغا كەلگەندە، خىتاينىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە گۈللىنىشى ۋە ئۇنىڭ رايون تەرتىپىگە بولغان كۈچلۈك تەسىرى، نۇرغۇن دۆلەتلەرنى ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەلىرىنى قايتىدىن ئويلىشىشقا ۋە يېڭى ھەمكارلىق يوللىرىنى ئىزدەشكە مەجبۇر قىلماقتا. بۇ، راتنېر ئوتتۇرىغا قويغان تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى تەكلىپىنىڭ تارىخىي زۆرۈرىيىتىنى ۋە ئەمەلىي ئېھتىياجىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.

 

1. IV. ئورتاق غايە: خىتاي تەھدىتىگە قارشى بىرلىشىش

راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دۆلەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ مۇھىم ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئاشكارىلىنىۋاتقان ھۆكۈمرانلىق ئىستىكى ۋە ھەربىي جەھەتتىكى كېڭەيمىچىلىكىگە قارشى قانداق قىلىپ ئورتاق بىر غايە ۋە مەقسەت ئەتراپىغا ئۇيۇشۇۋاتقانلىقىنى تەپسىلىي شەرھلەيدۇ. ئۇنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاينىڭ پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ۋە ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش ئىستىكى بارغانسېرى روشەنلىشىپ، رايوندا كەڭ كۆلەملىك بىر ئەنسىزلىك پەيدا قىلماقتا. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ بېيجىڭدىكى ھازىرقى رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تۈزىتىش كىرگۈزۈش [يەنى، ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپنى خىتاي مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا ئۆزگەرتىش] نىيەتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنى (PLA) مەركىزىي ۋە ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك ۋاسىتە سۈپىتىدە تېخىمۇ كۆپ تايىنىۋاتقان بىر پەيتتە تېخىمۇ گەۋدىلىك نامايان بولماقتا. خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ رايوندا ئېلىپ بېرىۋاتقان خەتەرلىك، تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان ۋە دائىم دېگۈدەك ئىغۋاگەرلىك خاراكتېرىنى ئالغان ھەربىي پائالىيەتلىرى، ئۇنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىۋاتقان ۋە زامانىۋىلىشىۋاتقان ھەربىي ئىقتىدارى بىلەن بىرلەشكەندە، پۈتكۈل رايوندىكى نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ رەھبەرلىرىنى ئۆزلىرى خىتايدىن كېلىۋاتقان كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ۋە بىۋاسىتە تەھدىت دەپ ھېس قىلغان بۇ يېڭى ۋەزىيەتكە قارشى جىددىي ھالدا يېڭى مۇداپىئە ئىستراتېگىيەلىرىنى تۈزۈپ چىقىشقا ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە تۈرتكە بولماقتا. بۇنىڭغا ئەگىشىپ، رايون دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي ساھەگە يېڭى مەبلەغ سېلىش دولقۇنى ۋە ھەربىي پائالىيەتلەرنىڭ كۆپىيىشىمۇ تەبىئىي ھالدا ئوتتۇرىغا چىقتى.

بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قايتا يۆنىلىش ۋە خىتايغا بولغان كۆز قاراشنىڭ ئۆزگىرىشى ھېچبىر جايدا ياپونىيە پايتەختى توكيودىكىدەك روشەن ۋە كۆرۈنەرلىك ئەمەس. گەرچە خىتاي بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان چوڭقۇر ۋە مۇرەككەپ ئىقتىسادىي ئۆزئارا بېقىندىلىق مۇناسىۋىتى مەۋجۇت بولسىمۇ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتى نەچچە ئون يىلدىن بۇيان تارىخىي ئاداۋەت، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى مەسىلىلەر، سودا ساھەسىدىكى سۈركىلىشلەر ۋە ئەڭ مۇھىمى شەرقىي خىتاي دېڭىزىدىكى سېنكاكۇ ئاراللىرى (خىتايچە دياۋيۈ ئاراللىرى دەپ ئاتىلىدۇ) نىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى مەسىلىسى قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئىزچىل تۈردە ئاجىز ۋە جىددىي بولۇپ كەلگەن. يېقىنقى يىللارغا كەلگەندە، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ يېڭىدىن تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىۋاتقان ئىقتىسادىي كۈچى ۋە ھەربىي قۇدرىتىدىن پايدىلىنىپ، قوشنىسى بولغان ياپونىيەگە بولغان سىياسىي ۋە ھەربىي بېسىمنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۈچەيتكەچ، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى تېخىمۇ كەسكىنلىشىپ ۋە ناچارلىشىپ كەتتى. مەسىلەن، 2021-يىلى خىتاي تەرەپتىن ماقۇللانغان يېڭى بىر «دېڭىز ساقچى قانۇنى» خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت قىسىملىرىغا بېيجىڭ ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىكى دېڭىز تەۋەلىكى دەپ قارايدىغانلا رايونلاردا قانۇنسىز پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان دەپ قارالغان چەت ئەل پاراخوتلىرىغا قارشى بىۋاسىتە قورال ئىشلىتىش ھوقۇقىنى بەرگەن. بۇ قانۇن ماقۇللانغاندىن بۇيانقى يىللاردا، خىتاينىڭ ھۆكۈمەت پاراخوتلىرى ۋە ھەربىي كېمىلىرىنىڭ ياپونىيە ھازىر ئۆزىنىڭ باشقۇرۇشىدا دەپ قارايدىغانلا سېنكاكۇ ئاراللىرى (لېكىن خىتايمۇ بۇ ئاراللارغا ئىگىدارچىلىق ھوقۇقىنى دەۋا قىلىدۇ) ئەتراپىدىكى دېڭىز تەۋەلىكىگە قانۇنسىز كىرىش ۋە ئۇ يەردە ئۇزۇن مۇددەت تۇرۇۋېلىش ھەرىكەتلىرى تېخىمۇ كۆپىيىپ، بۇ ھەرىكەتلەرگە قاتنىشىۋاتقان خىتاي پاراخوتلىرىنىڭ تىپى تېخىمۇ چوڭىيىپ، قوراللىنىش دەرىجىسى تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ كەتتى. راتنېرنىڭ مىسال كەلتۈرۈشىچە، يېقىندا (يەنى 2025-يىلى مارتتا) خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت قىسىملىرىنىڭ پاراخوتلىرى بۇ تالاش-تارتىشتىكى ئاراللار ئەتراپىدىكى ياپونىيە ئۆزىنىڭ دېڭىز تەۋەلىكى دەپ قارايدىغانلا سۇلارغا كىرىپ، ئۇ يەردە 100 سائەتكە يېقىن ۋاقىت توختاپ قالغان. بۇ ۋەقە، ياپونىيەنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك بىر دىپلوماتى تەرىپىدىن «ئوچۇقتىن-ئوچۇق ۋە سىستېمىلىق ھالدا كۈچىيىۋاتقان» دەپ تەسۋىرلەنگەن بىر قاتار ئوخشاش خاراكتېردىكى ۋەقەلەر زەنجىرى ئىچىدىكى ئەڭ ئۇزۇن داۋاملاشقان ۋە ئەڭ ئىغۋاگەرلىك خاراكتېرىنى ئالغان بىر ۋەقە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

بۇنداق كەسكىن ۋەزىيەتكە جاۋابەن، توكيو ھۆكۈمىتى ئۆز قوراللىق كۈچلىرىگە (رەسمىي ئاتىلىشى ياپونىيە ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش كۈچلىرى) ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان يولغا قويۇلۇپ كېلىۋاتقان قاتتىق سىياسىي ۋە قانۇنىي چەكلىمىلەرنى تەدرىجىي ھالدا بوشىتىشقا ۋە ئۆزگەرتىشكە باشلىدى. ھەتتا 2013-يىلىلا، ياپونىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن تۇنجى قېتىم ئاشكارا ئېلان قىلىنغان دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى دوكلاتىدا، خىتاينىڭ ياپونىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىكى زېمىنلار ئەتراپىدىكى ھەربىي ۋە ھۆكۈمەت پاراخوتلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنىڭ «تېز سۈرئەتتە كېڭىيىپ ۋە كۈچىيىپ كېتىۋاتقانلىقى»دىن ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرۇلغانىدى. بۇنىڭدىن ئۇزۇن ئۆتمەي، ياپونىيە ھۆكۈمىتى دۆلەتنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى تىنچلىقپەرۋەر ئاساسىي قانۇنىنىڭ 9-ماددىسىنى قايتىدىن شەرھلەپ، ياپونىيە ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش كۈچلىرىنىڭ ئىتتىپاقداش ۋە شېرىك دۆلەتلەرنىڭ ئارمىيەلىرى بىلەن تېخىمۇ قويۇق ۋە بىۋاسىتە ھەمكارلىشىشىغا قانۇنىي ئاساس يارىتىپ بەردى. يېقىنقى يىللاردا بولسا، ياپونىيە ھۆكۈمىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كەڭ كۆلەملىك بىر ھەربىي قۇرۇلۇش ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتىگە كىرىشىپ، يىللىق ھەربىي خىراجىتىنى دۆلەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ تەخمىنەن ئىككى پىرسەنتىگە (%2) يەتكۈزۈشكە ۋەدە بەردى. بۇ ناتو ئەللىرىنىڭ ئۆلچىمىگە يېقىنلىشىدىغان بىر نىسبەت. توكيو ھۆكۈمىتى يەنە ئىلگىرىكى پەقەت مۇداپىئەلىنىش ئىقتىدارىغىلا ئەھمىيەت بېرىش دائىرىسىدىن ھالقىپ، ھازىر دۈشمەن تەرەپنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچراشتىن بۇرۇن ياكى ئۇچرىغان ھامان ئۇنىڭغا قارشى زەربە بېرەلەيدىغان «قايتۇرما ھۇجۇم ئىقتىدارى» (counterstrike capabilities) نى، جۈملىدىن ئامېرىكادىن يۈزلىگەن دانە ئۇزۇن مۇساپىلىك توماخاۋك (Tomahawk) ناملىق قاناتلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى سېتىۋېلىش ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشنى ئۆزىنىڭ مۇھىم نىشانى قىلماقتا. راتنېر، ئامېرىكالىق سىياسەتشۇناس ۋە ياپونىيە مەسىلىلىرى مۇتەخەسسىسى مايكىل گىرىننىڭ 2022-يىلى «تاشقى سىياسەت» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان ماقالىسىدىكى بىر ھۆكۈمنى نەقىل كەلتۈرۈپ، بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ توكيونى «ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئەڭ مۇھىم ساپ بىخەتەرلىك ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەت» قىلىپ ئورنىتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ.

راتنېر ئاندىن فىلىپپىننىڭمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بىر ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۆتكەن نەچچە ئون يىل داۋامىدا، فىلىپپىن قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ۋە دىققىتى فىلىپپىن ئاراللار توپىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى، بولۇپمۇ مىنداناۋ ئارىلىدىكى، ھەر خىل بۆلگۈنچى ۋە توپىلاڭچى گۇرۇپپىلار بىلەن ئۇرۇش قىلىشقا مەركەزلەشكەن ئىدى. دۆلەتنىڭ ھەربىي مەبلەغ سېلىنمىسى ۋە ھەربىي ھەرىكەتلىرىمۇ ئاساسەن مۇشۇ ئىچكى بىخەتەرلىك تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇشقا قارىتىلغان. لېكىن بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، بۇ ئىچكى توپىلاڭلار كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاجىزلىغان بولسىمۇ، فىلىپپىن ئۈچۈن تېخىمۇ چوڭ ۋە تېخىمۇ بىۋاسىتە بولغان بىر تاشقى تەھدىت بارغانسېرى كۈچىيىپ ۋە گەۋدىلىنىپ چىقماقتا. بۇ دەل خىتاينىڭ فىلىپپىننىڭ دېڭىز-ئوكيان ھوقۇق-مەنپەئەتلىرىگە ۋە دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىغا، ئاساسلىقى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى رايونىدا، توختىماي ۋە سىستېمىلىق ھالدا دەخلى-تەرۇز قىلىشىدۇر. 2010-يىللاردا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كەڭ كۆلەملىك سۈنئىي ئارال ياساش ۋە ھەربىيلەشتۈرۈش ھەرىكىتىنى ئېلىپ بېرىپ، ئەسلىدە سۇ ئاستىدىكى خادا تاشلار ۋە كىچىك ئارالچىلار بولغان جايلارغا ھەربىي بازىلارنى، ئايرودروملارنى ۋە باشقا ھەربىي ئەسلىھەلەرنى قۇرۇپ چىقتى. بۇ يەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى فىلىپپىن ۋە ۋىيېتنام، مالايشىيا، بىرۇنېي قاتارلىق باشقا شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىمۇ ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقىنى دەۋا قىلىدىغان تالاش-تارتىشتىكى رايونلار ئىدى. خىتاي بۇ يەردىكى خادا تاشلاردىن بىرى بولغان سكاربورو دېڭىز ساھىلى (Scarborough Shoal، فىلىپپىنچە Panatag Shoal) نى ئۈنۈملۈك ھالدا قامال قىلىپ، فىلىپپىن بېلىقچىلىق كېمىلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى بېلىق تۇتۇش رايونى بولغان بۇ يەرگە كىرىشىنى چەكلەپ كەلمەكتە. يەنە بىر مۇھىم تالاش-تارتىشتىكى جاي، ئىككىنچى توماس ساھىلى (Second Thomas Shoal، فىلىپپىنچە Ayungin Shoal) دا بولسا، خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت قىسىملىرى ۋە دېڭىز ئارمىيە پاراخوتلىرى ئۇ يەردە گارنىزون قىلىپ تۇرۇۋاتقان فىلىپپىن دېڭىز ئارمىيە خادىملىرىغا يېمەك-ئىچمەك ۋە باشقا لازىمەتلىكلەرنى يەتكۈزۈپ بېرىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەمىنات يەتكۈزۈش ھەرىكەتلىرىگە دائىم ھۇجۇم قىلىپ، سۇ توپى ئېتىپ ۋە پاراخوتلارنى سوقۇپ، بۇ تىرىشچانلىقلارنى ئېغىر دەرىجىدە قالايمىقانلاشتۇرۇپ كەلمەكتە. ھەتتا، خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت پاراخوتلىرى فىلىپپىننىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى دېڭىز قانۇنى ئەھدىنامىسى (UNCLOS) بويىچە بېكىتىلگەن مەخسۇس ئىقتىسادىي رايونى (EEZ) ئىچىدە نېفىت-گاز چارلاش ۋە قېزىش پائالىيىتى ئېلىپ بېرىۋاتقان پاراخوتلارنىمۇ پاراكەندە قىلىش ۋە قوغلاشتەك ھەرىكەتلەرنى سادىر قىلماقتا.

بۇنداق ئەھۋاللارنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، مانىلادىن قارىغاندا ۋەزىيەتنىڭ كەسكىنلىكى ۋە خىتاي تەھدىتىنىڭ رېئاللىقى شۇنىڭغا ماس ھالدا تېخىمۇ ئېنىقلىشىپ ۋە روشەنلىشىپ كەتتى. فىلىپپىننىڭ سابىق پىرېزىدېنتى رودرىگو دۇتېرتې دەۋرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىن (يەنى 2010-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن) باشلىنىپ، ئۇنىڭ ھازىرقى ئىزباسارى فېردىناند ماركوس ھۆكۈمرانلىق دەۋرىگە كەلگەندە تېخىمۇ تېزلەشكەن بىر شەكىلدە، فىلىپپىن ئارمىيەسى ئۇلۇغۋار ۋە كەڭ كۆلەملىك بىر زامانىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتىنى پۈتۈن كۈچى بىلەن ئېلىپ بارماقتا. فىلىپپىن ھۆكۈمىتى 2024-يىلى (راتنېرنىڭ ماقالىسىدە كۆرسىتىلگەن ۋاقىت) دۆلەتنىڭ دېڭىز-ئوكيان چېگراسىنى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئۈنۈملۈك قوغداش ئۈچۈن يېڭى بىر مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى ماقۇللىدى. بۇ ئىستراتېگىيە قوشۇمچە زامانىۋى ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنى سېتىۋېلىش، دۆلەتنىڭ تور بىخەتەرلىك مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىش، ھەمدە ئاخبارات توپلاش، كۆزىتىش ۋە رازۋېدكا قىلىش (ISR) ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى ۋە باشقا ئىلغار تېخنىكىلارغا مەبلەغ سېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. راتنېرنىڭ ئېنىق كۆرسىتىپ ئۆتۈشىچە، فىلىپپىننىڭ بۇ كەڭ كۆلەملىك مۇداپىئە ئىسلاھاتى ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق تۈرتكىلىك كۈچنىڭ نېمە ئىكەنلىكىدە ھېچقانداق گۇمان يوق: بۇ دەل خىتاينىڭ رايوندا كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان مەجبۇرلاش ھەرىكەتلىرىنى ۋە تاجاۋۇزچىلىق ئىستىكىنى تېخىمۇ ياخشى، تېخىمۇ ئۈنۈملۈك كۆزىتىش ۋە ئۇنىڭغا قەتئىي تاقابىل تۇرۇش ئېھتىياجىدۇر.

ئاخىرىدا، راتنېر ئاۋسترالىيەنىڭمۇ خىتايغا بولغان كۆز قارىشىنىڭ ۋە مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ زور ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى تەھلىل قىلىدۇ. فىلىپپىندىن نەچچە مىڭ مىل جەنۇبتا، تىنچ ئوكياننىڭ يەنە بىر تەرىپىدىكى كانبېررادا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىكى كۈچىيىشى ۋە گۈللىنىشى ئۇزۇن بىر مەزگىل ئاۋسترالىيەنىڭ دۆلەت مەنپەئەتى ئۈچۈن پايدىلىق، ياخشى ۋە ئىجابىي بىر ئىش دەپ قارىلىپ كەلگەن ئىدى. لېكىن، ئۆتكەن ئون يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە يۈز بەرگەن بىر قاتار دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ۋەقەلەر نۇرغۇن ئاۋسترالىيەلىكلەرنى، جۈملىدىن سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىمۇ، بۇنىڭ دەل ئەكسىچە ئىكەنلىكىگە، يەنى خىتاينىڭ كۈچىيىشىنىڭ ئاۋسترالىيە ئۈچۈن پايدىدىن كۆرە خەتەر ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقىغا قايىل قىلدى. مەسىلەن: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئاۋسترالىيەدىكى ئىچكى سايلاملارغا ۋە سىياسەت تۈزۈش جەريانلىرىغا يامان غەرەزلىك ھالدا ئارىلىشىشقا ئۇرۇنغانلىقى ۋە تەسىر كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىغا دائىر بىر قىسىم ئۇچۇرلارنىڭ ئاشكارىلىنىشى پۈتۈن ئاۋسترالىيەدە كەڭ كۆلەملىك سىياسىي قارا بوران ۋە غۇلغۇلا پەيدا قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا، ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى يەر شارىۋىي COVID-19 يۇقۇمىنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبەسى ھەققىدە خەلقئارالىق مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلغاندىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا جاۋابەن ئاۋسترالىيەدىن ئىمپورت قىلىنىدىغان ھەر خىل مەھسۇلاتلارغا (مەسىلەن: ئارپا، شاراب، كۆمۈر، كالا گۆشى قاتارلىقلار) قارشى يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇش ۋە باشقا سودا چەكلىمىلىرىنى يولغا قويۇشتىن ئىبارەت بىر يۈرۈش ئىقتىسادىي جازا ۋە بېسىم ھەرىكەتلىرىنى قوزغىدى.

بۇنىڭدىن سىرت، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا ۋە باشقا خەلقئارا سۇ تەۋەلىكىدە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاۋسترالىيە قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئايروپىلانلىرى ۋە ھەربىي پاراخوتلىرىمۇ خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئايروپىلانلىرى ۋە ھەربىي پاراخوتلىرى تەرىپىدىن ئوخشاشلا خەتەرلىك ۋە يامان غەرەزلىك ھالدا پاراكەندىچىلىككە ۋە توسقۇنلۇققا ئۇچراپ كەلدى. ئەڭ ئەندىشىلىك يېرى، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ھەربىي پائالىيەت دائىرىسى ھازىر ئاۋسترالىيەنىڭ ئۆز قىرغاقلىرىغا ئىلگىرىكى ھەرقانداق ۋاقىتتىكىدىنمۇ يېقىن جايلارغىچە كېڭىيىپ باردى. راتنېرنىڭ مىسال كەلتۈرۈشىچە، 2025-يىلىنىڭ بېشىدا، خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ بىر قانچە ھەربىي پاراخوتى ئاۋسترالىيە قىتئەسىنى پۈتۈنلەي دېگۈدەك ئايلىنىپ چىقىپ، ئاۋسترالىيە بىلەن يېڭى زېلاندىيە ئوتتۇرىسىدىكى تاسمان دېڭىزىدا ھەقىقىي ئوق ئىشلىتىلگەن ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈپ، بۇ رايوندىكى خەلقئارالىق سودا ھاۋا قاتنىشىنىڭ نورمال تەرتىپىنى ئېغىر دەرىجىدە قالايمىقانلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ تىنچ ئوكياندىكى پاپۇئا يېڭى گىۋىنېيەسى، سولومون ئاراللىرى ۋە باشقا كىچىك ئارال دۆلەتلىرى بىلەن بىخەتەرلىك ۋە ھەربىي ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن قىلغان جىددىي تىرىشچانلىقلىرى ۋە دىپلوماتىك ھۇجۇملىرى ئارىسىدا، ئاۋسترالىيەنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى 2024-يىلى ئۆز دۆلىتىنىڭ ھازىر «تىنچ ئوكياندا مەڭگۈلۈك ۋە ئۈزلۈكسىز بىر رىقابەت ھالىتىدە» تۇرۇۋاتقانلىقىنى ئوچۇق ئېتىراپ قىلغان.

بۇ كەڭ دائىرىلىك ۋە كۆپ قاتلاملىق ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، ئاۋسترالىيە پايتەختى كانبېررامۇ ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرىنى ۋە ئالدىنقى شەرتلىرىنى باشتىن-ئاخىر، ئومۇميۈزلۈك ھالدا قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈپ، تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە مەجبۇر بولماقتا. ھەتتا يېقىنقى 2016-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ھەققىدىكى رەسمىي دوكلاتلىرىدا، چەت ئەل ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئاۋسترالىيە زېمىنىغا بىۋاسىتە ھۇجۇم قىلىش ئېھتىماللىقى «پەقەتلا يىراق ۋە ئەمەلگە ئېشىش تەس بولغان بىر ئېھتىماللىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس» دەپ قارىلىپ كەلگەن ئىدى. لېكىن 2024-يىلغا كەلگەندە، ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان يېڭىلانغان دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى دوكلاتىدا، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھازىرقى كەسكىن ۋە مۇرەككەپ رېئاللىقلار سەۋەبىدىن، «ئەمدى كەلگۈسىدىكى بىر توقۇنۇش ئۈچۈن ئون يىللىق ئىستراتېگىيەلىك ئالدىن ئاگاھلاندۇرۇش ۋاقتى مەۋجۇت ئەمەس» دەپ ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرۇلغان. بۇ، ئاۋسترالىيەنىڭ تەھدىت تونۇشىدا زور ئۆزگىرىش بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا، ئاۋسترالىيە مۇداپىئە كۈچلىرى (ADF) ئىلگىرىكىدەك دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ھەر خىل كۈتۈلمىگەن جىددىي ئەھۋاللارغا، جۈملىدىن ئوتتۇرا شەرق رايونىدىكى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكەتلىرىگە ئوخشاش ۋەزىپىلەرگە تەييارلىق قىلىشنىڭ ئورنىغا، ھازىر ئۆز ماكانىغا، يەنى ئاۋسترالىيەنىڭ بىۋاسىتە ئەتراپىدىكى رايونلارغا يېقىن جايلاردىكى چوڭ ۋە بىۋاسىتە تەھدىتلەرنى دەرھال توسۇش ۋە ئۇلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن جىددىي تەييارلىق قىلماقتا. ئاۋسترالىيە باش مىنىستىرى ئانتونىي ئالبانىز يېقىندا دۆلەت تارىخىدىكى ئەڭ يۇقىرى سوممىلىق ھەربىي خىراجەت پىلانىنى ئېلان قىلدى. بۇ پىلان ئۇزۇن مۇساپىلىك ھۇجۇم قوراللىرى، پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار ۋە ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار قاتارلىق ھالقىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ئوق-دورا زاپاسلىرىنى كۆپلەپ سېتىۋېلىش ۋە ساقلاش ئۈچۈن زور مەبلەغ سېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. راتنېرنىڭ ئانالىزىچە، ئاۋسترالىيەنىڭ مۇداپىئە سىياسىتىدىكى بۇ چوڭقۇر ئىسلاھاتلار، دۆلەتنىڭ ئەزەلدىن تايىنىپ كەلگەن ئەۋزەل جۇغراپىيەلىك ئورنىنىڭ (يەنى، چوڭ قۇرۇقلۇقلاردىن يىراق بولۇشى) ئەمدى خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان تەھدىتىگە قارشى يېتەرلىك دەرىجىدە بىخەتەرلىك قوغدىشى بىلەن تەمىنلىيەلمەيدىغانلىقىغا بولغان ھۆكۈمەت ۋە جامائەت ئىچىدىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئورتاق ئىشەنچنى روشەن گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ. بۇ ئەندىشە ئاۋسترالىيە جامائەتچىلىكى ئارىسىدىمۇ كەڭ تارقالغان بولۇپ، راتنېر ئاۋسترالىيەنىڭ نوپۇزلۇق بىر ئەقىل ئامبىرى بولغان لوۋىي ئىنستىتۇتى (Lowy Institute) نىڭ بىر تەكشۈرۈش دوكلاتىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ. بۇ دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ كەلگۈسىدە ئۆز دۆلىتى ئۈچۈن ھەربىي تەھدىت ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن دەپ ئىشىنىدىغان ئاۋسترالىيەلىكلەرنىڭ ئومۇمىي نوپۇستىكى نىسبىتى 2012-يىلىدىن 2022-يىلىغىچە بولغان ئون يىل ئىچىدە دېگۈدەك ئىككى ھەسسە ئاشقان بولۇپ، ھازىر بۇ نىسبەت %70 تىن ئېشىپ كەتكەن.

يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ياپونىيە، فىلىپپىن ۋە ئاۋسترالىيەدىكى بۇ ئۆزگىرىشلەر، راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ دۆلەتلەرنىڭ خىتاينى ئۆزلىرىنىڭ ئاساسلىق ۋە ئورتاق بىخەتەرلىك تەھدىتى دەپ ئېنىق ئېتىراپ قىلىپلا قالماي، يەنە ئۆزلىرىنىڭ مىللىي تەقدىرلىرىنىڭ پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى ۋە كەلگۈسى بىلەن زىچ، گىرەلىشىپ كەتكەنلىكىنىمۇ بارغانسېرى چوڭقۇر ھېس قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ يېڭى تونۇش ھەتتا تەيۋەن مەسىلىسىدەك ئىنتايىن سەزگۈر ۋە بىر مەزگىل رايوندا چەكلەنگەن تېما ھېسابلىنىدىغان مەسىلىلەردىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپماقتا. مەسىلەن: راتنېر ياپونىيەنىڭ سابىق باش مىنىستىرى، مەرھۇم شىنزو ئابېنىڭ 2021-يىلى ئېيتقان «تەيۋەندىكى ھەرقانداق بىر جىددىي ئەھۋال، ياپونىيە ئۈچۈنمۇ جىددىي ئەھۋال ھېسابلىنىدۇ» دېگەن مەشھۇر سۆزىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ. شۇنىڭغا ئوخشاش، فىلىپپىننىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك بىر ھەربىي ئەمەلدارىمۇ 2025-يىلىنىڭ بېشىدا: «ئەگەر تەيۋەنگە بىرەر كۈتۈلمىگەن ئىش يۈز بېرىپ قالسا، بىز (يەنى فىلىپپىن) چوقۇم بۇ ئىشقا چېتىلىپ قېلىشىمىز مۇقەررەر» دەپ ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرغان. بۇ بايانلار، رايوندىكى مۇھىم دۆلەتلەرنىڭ تەيۋەن بوغۇزىدىكى تىنچلىق ۋە مۇقىملىقنىڭ ئۆزلىرىنىڭ بىۋاسىتە بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن قانچىلىك مۇھىملىقىنى تونۇپ يەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

 

1. V. «تۆت بۇرجەك» نىشانى ۋە يېڭى يېقىنلىشىش

راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ قىسمىدا، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دۆلەتلەرگە غايەت زور ۋە بىۋاسىتە ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئورتاق تونۇشنىڭ كۈچىيىشى نەتىجىسىدە، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن قاتارلىق ئاساسلىق دېموكراتىك دۆلەتلەر ۋە رايوندىكى باشقا مۇھىم كۈچلەر ئارىسىدىكى بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقىنى ۋە كېڭىيىۋاتقانلىقىنى مۇلاھىزە قىلىدۇ. راتنېرنىڭ كۆرسىتىشىچە، بەزى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئانالىزچىلىرى ئاۋسترالىيە بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇداپىئە ھەمكارلىقىنىڭ سۈپەت جەھەتتىن ئۆزگىرىپ، «ھەقىقىي بىر ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىگە ئوخشاش ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە بولۇۋاتقانلىقى»نى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇنىڭ روشەن بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا يېقىندا ئىمزالانغان يېڭى بىر ئۆزئارا كىرىش-چىقىش كېلىشىمى (Reciprocal Access Agreement – RAA) ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيە ھەربىي كۈچلىرىنىڭ بىر-بىرىنىڭ دۆلەت زېمىنىدا ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈش، مەشىق قىلىش ۋە باشقا ھەربىي پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن كىرىپ-چىقىشىغا قانۇنىي ئاساس ۋە قولايلىق يارىتىپ بەردى. بۇ كېلىشىمنىڭ ئەمەلىي ئىجرا قىلىنىشىنىڭ بىر مىسالى سۈپىتىدە، 2023-يىلى 8-ئايدا ياپونىيە ھاۋا ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش كۈچلىرىنىڭ ئىلغار F-35 تىپلىق ئۇرۇش ئايروپىلانلىرى تۇنجى قېتىم ئاۋسترالىيەنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى ھەربىي بازىلارنى زىيارەت قىلىپ، بىرلەشمە ھەربىي مەشىقلەرگە قاتناشتى. بۇنىڭدىن ئاران بىر نەچچە كۈن ئۆتكەندىن كېيىنلا، ئاۋسترالىيە خانلىق ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ F-35 تىپلىق ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىمۇ تۇنجى قېتىم ياپونىيەگە ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلارغا قاتناشتى. بۇنداق ئۆزئارا ئورۇنلاشتۇرۇشلار ۋە بىرلەشمە مانېۋىرلار ئىككى دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ ئۆزئارا ھەمكارلىشىش ئىقتىدارىنى ۋە ئىشەنچىسىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ.

بۇنىڭغا ئوخشاش، ياپونىيە ھۆكۈمىتى فىلىپپىن بىلەنمۇ ئوخشاش مەزمۇندىكى بىر ئۆزئارا كىرىش-چىقىش كېلىشىمىنى ئىمزالاش ئۈچۈن سۆھبەتلىشىشنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئالدىدا تۇرماقتا. راتنېرنىڭ تەكىتلىشىچە، فىلىپپىن يېقىنقى يىللاردا ياپونىيە تەمىنلىگەن بىخەتەرلىك ياردىمى ۋە ھەربىي جابدۇقلارنىڭ ئەڭ چوڭ تاپشۇرۇۋالغۇچى دۆلىتىگە ئايلىنىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتىنىڭ تېز سۈرئەتتە كۈچىيىۋاتقانلىقىنى نامايان قىلماقتا. 2025-يىلى فېۋرالدا (ماقالىدە «بۇ يىل فېۋرالدا» دەپ كۆرسىتىلگەن)، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىرى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدارلىرى ئۇچرىشىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا تېخىمۇ قويۇق ۋە كەڭ دائىرىلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى ئورنىتىش ئۈچۈن بىر قاتار يېڭى تەدبىرلەرنى ۋە ھەمكارلىق پىلانلىرىنى ئېلان قىلغان. بۇ ئۇچرىشىشتا، فىلىپپىننىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ئوچۇق-ئاشكارا ھالدا خىتاينى تىلغا ئالمىغان بولسىمۇ، ئەمما پەقەتلا خىتايغا قارىتىلغانلىقى روشەن بولغان بىر يوشۇرۇن ئىشارەت بىلەن، مانىلا (فىلىپپىن پايتەختى) بىلەن توكيونىڭ (ياپونىيە پايتەختى) «ئورتاق غايىسى ۋە مەقسىتى» نىڭ «ھازىرقى يەر شارىۋى تەرتىپنى بىر تەرەپلىمە ھالدا، ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنغان ھەرقانداق بىر كۈچنىڭ ھەرىكىتىگە ۋە ئۇرۇنۇشىغا بىرلىكتە قارشى تۇرۇش» ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە چۈشەندۈرۈپ ئۆتكەن. بۇ، ئىككى دۆلەتنىڭ خىتاي تەھدىتىگە قارشى ئورتاق مەيداندا ئىكەنلىكىنى كۈچلۈك سىگنال قىلىدۇ.

راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ يېڭىدىن بايقىغان ۋە كۈچىيىۋاتقان ئورتاق غايە ۋە مەنپەئەت، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا بىر قاتار ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن، بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان ۋە كۈچەيتىدىغان يېڭى بىخەتەرلىك تەشەببۇسلىرىنىڭ ۋە ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىنى جانلاندۇرغان. ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى لويىد ئوستىن 2024-يىلى بۇ يېڭى ۋەزىيەتنى «ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى يېڭى يېقىنلىشىش» (the new convergence in the Indo-Pacific) دەپ ئاتىغان. بۇ يېڭى تەشەببۇسلار ئاساسلىقى ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئەنئەنىۋى «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى» ئەندىزىسىدىكى ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك مۇناسىۋەتلىرىگە ئەھمىيەت بېرىش ئاساسىدا قۇرۇلغان بولسىمۇ، ئۇنى يېڭى شارائىتقا ماسلاشتۇرۇش ۋە كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جو بايدىن ھۆكۈمىتى كونا، بەزىدە بوشاڭ بولۇپ قېلىش خەۋپى بولغان «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى» ئەندىزىسىنى ئاسىيادا تېخىمۇ جانلىق، تېخىمۇ كۆپ قاتلاملىق ۋە تېخىمۇ چىداملىق بولغان «تورسىمان» (latticework) مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسى بىلەن تولۇقلاش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن ئاكتىپ تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. بۇنىڭ روشەن مىساللىرىدىن، AUKUS ئىتتىپاقى(ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن بىخەتەرلىك شەرتنامىسى) كانبېررا، لوندون ۋە ۋاشىنگتوننى بىر يەرگە جەم قىلىپ، ئاۋسترالىيەنىڭ ئادەتتىكى قوراللار بىلەن قوراللانغان، ئەمما يادرو ئېنېرگىيەسى بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان ئىلغار سۇ ئاستى كېمىلىرىنى ياسىشىغا ۋە سېتىۋېلىشىغا ياردەم بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ھىندى-تىنچ ئوكيان تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك دىيالوگى (Quad) نىڭ ئەزالىرى سۈپىتىدە، ئاۋسترالىيە، ھىندىستان، ياپونىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا دېڭىز تەۋەلىكىدىن خەۋەردار بولۇش ئىقتىدارىنى (Maritime Domain Awareness – MDA) ئۆستۈرۈش، دېڭىز قاراقچىلىرىغا قارشى تۇرۇش، تەبىئىي ئاپەتلەرگە تاقابىل تۇرۇش ۋە رايونغا ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى بېرىش قاتارلىق ساھەلەردە ھەمكارلىشىش ئۈچۈن ئورتاق تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى يەنە ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە بىلەن بولغان ئۈچ تەرەپلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىمۇ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۈچەيتىپ، شەرقىي شىمالىي ئاسىيادىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنى مۇقىملاشتۇرۇشقا تىرىشماقتا.

بۇ كۆپ خىل ۋە كۆپ قاتلاملىق بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى تىرىشچانلىقلىرىغا قاتنىشىۋاتقان نۇرغۇن شېرىك دۆلەتلەر ئىچىدە، راتنېر ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن ۋە ياپونىيەنىڭ دائىم دېگۈدەك بۇ ھەمكارلىقلارنىڭ مەركىزىي ھالقىسى ۋە ئورتاق ئامىلى سۈپىتىدە گەۋدىلىنىپ چىقىۋاتقانلىقىنى ئالاھىدە كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بۇنىڭ بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە، 2024-يىلى (ماقالىدە كۆرسىتىلگەن ۋاقىت) بۇ ئۈچ دۆلەتنىڭ دۆلەت باشلىقلىرى (ياپونىيە باش مىنىستىرى، فىلىپپىن پىرېزىدېنتى ۋە ئامېرىكا پىرېزىدېنتى) ۋاشىنگتوندا تۇنجى قېتىم ئۈچ تەرەپلىك باشلىقلار يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى «خەتەرلىك ۋە تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكىتى»دىن «جىددىي ئەندىشە» قىلىدىغانلىقىنى ئورتاق بىلدۈرۈپ، ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىغا مەبلەغ سېلىش، ئىلغار تېخنولوگىيەلەرنى ئورتاق تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە تور بىخەتەرلىك قاتارلىق ساھەلەردىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشكە دائىر بىر قاتار مۇھىم تەشەببۇسلارنى ۋە كېلىشىملەرنى ئېلان قىلغان. شۇ يىلى (2024-يىلى) كېيىنچىرەك، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىرىمۇ ئايرىم ئۇچرىشىپ، ئۆزئارا ھەربىي ھەمكارلىقنى تېخىمۇ كۈچەيتىشكە دائىر يەنە بىر يۈرۈش ھەمكارلىق پائالىيەتلىرىنى ئېلان قىلغان. بۇ پائالىيەتلەر دائىملىق ئۈچ تەرەپلىك بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزۈش، ئىلغار مۇداپىئە سانائىتى تېخنولوگىيەلىرىنى ئورتاق تەتقىق قىلىش ۋە ئىشلەپچىقىرىش، ھەمدە ھەربىي ئاخبارات ئالماشتۇرۇشنى كۈچەيتىش قاتارلىق مۇھىم مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ يېڭى يېقىنلىشىش ھەرىكىتىدىكى بەلكىم ئەڭ ئۈمىدۋار ۋە يوشۇرۇن كۈچى زور بولغان تەرەققىياتلارنىڭ بىرى، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تۆت تەرەپنىڭ ھەممىسىنى – يەنى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلغان يېڭى بىر تۆت تەرەپلىك ھەمكارلىق گۇرۇپپىسىنىڭ شەكىللىنىشىدۇر. بۇ گۇرۇپپا غەيرىي رەسمىي ھالدا «گۇرۇپپا» (The Squad) دەپ ئاتالغان بولۇپ، (بۇنى ھىندىستاننىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك دىيالوگى (Quad)تىن پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن شۇنداق ئاتىغان). بۇ «گۇرۇپپا» ھازىر جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا دائىملىق ھالدا دېڭىز ئارمىيەسى، دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت قىسىملىرى ۋە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ بىرلەشمە مانېۋىرلىرىنى ۋە چارلاش پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزمەكتە. ئۇ يەنە كەلگۈسىدە ئۆزئارا ئۇچۇر ۋە ئاخبارات ھەمبەھىرلىشىشنى كۈچەيتىش ھەمدە فىلىپپىن قوراللىق كۈچلىرىنىڭ زامانىۋىلاشتۇرۇلۇشىغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن بىرلىكتە تېخىمۇ كۆپ ئىشلارنى قىلىشنى پىلانلىماقتا. بۇلارنىڭ ھەممىسى، راتنېرنىڭ نەزىرىدە، خىتاي تەھدىتىگە قارشى تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە ماسلاشقان بىر ئىتتىپاقنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالماقتا.

 

1. VI. ياخشى باشلىنىش، ئەمما يېتەرسىزلىكلەر

راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا يېقىنقى يىللاردا كۆرۈلگەن «يېڭى يېقىنلىشىش» ھەرىكىتىنىڭ، يەنى ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ كۈچىيىشىنىڭ، رايوننىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىدىكى چوڭقۇر ۋە مۇھىم بىر تەرەققىياتنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. لېكىن، ئۇ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ يېقىنلىشىشنى ئەڭ ياخشىسى تولۇق ۋە مۇكەممەل بولمىغان بىر تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانى، يەنى، ئەڭ ياخشى ۋە ئاخىرقى بىر ھالەت ئەمەس، بەلكى مۇھىم ۋە ھالقىلىق بىر ئۆتكۈنچى مەزگىل دەپ قاراشنىڭ تېخىمۇ توغرا بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. چۈنكى، راتنېرنىڭ قارىشىچە، ھازىرقى ھەمكارلىق مېخانىزملىرىدا يەنىلا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كەمچىلىكلەر ۋە يېتەرسىزلىكلەر مەۋجۇت. بۇ كەمچىلىكلەرنىڭ ئەڭ مۇھىملىرىدىن بىرى، ئامېرىكا بىلەن ئۇنىڭ ئايرىم ئىتتىپاقداشلىرى ئوتتۇرىسىدا ئىككى تەرەپلىك ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيىتى بولسىمۇ (مەسىلەن: ئامېرىكا-ياپونىيە بىخەتەرلىك شەرتنامىسى، ئامېرىكا-فىلىپپىن ئۆزئارا مۇداپىئە شەرتنامىسى)، لېكىن بۇ ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئۆزئارا، يەنى مەسىلەن: ياپونىيە بىلەن فىلىپپىن ئوتتۇرىسىدا، ياكى ئاۋسترالىيە بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدا رەسمىي، قانۇنىي كۈچكە ئىگە ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيىتىنىڭ يوقلۇقىدۇر. بۇ، بىر ئىتتىپاقداش دۆلەت ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا، باشقا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئۇنىڭغا ياردەم بېرىش-بەرمەسلىكىنىڭ ئېنىقسىزلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئىككىنچىدىن، ھازىرقى ھەمكارلىق مېخانىزملىرى ئاساسەن غەيرىي رەسمىي ياكى ئالاھىدە مەقسەتلىك بولۇپ، كۆپ تەرەپلىك ھەربىي ھەرىكەتلەرنى بىرلىككە كەلگەن ھالدا پىلانلايدىغان، ماسلاشتۇرىدىغان ۋە بىۋاسىتە باشقۇرىدىغان مەركىزىي بىر قوماندانلىق ئىشتابى ياكى دائىمىي بىر ئورگاننىڭ يوقلۇقىدۇر. ئۈچىنچىدىن، بۇ كۆپ تەرەپلىك گۇرۇپپىلارنىڭ ۋە ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ غەيرىي رەسمىي ماھىيىتى، ئۇلارغا قاتنىشىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي خادىملىرى ئارىسىدا دائىملىق، سىستېمىلىق ۋە چوڭقۇر پىلانلاشنىڭ ۋە مەسلىھەتلىشىشنىڭ يوقلۇقىنى ياكى يېتەرسىزلىكىنى بىلدۈرىدۇ. گەرچە ھازىر مەلۇم دەرىجىدە ماسلىشىش ۋە ھەمكارلىق يۈز بېرىۋاتقان بولسىمۇ، بۇلار كۆپىنچە ھاللاردا پەقەت ئاندا-ساندا، ۋاقىتلىق ياكى مەلۇم بىر ۋەقە يۈز بەرگەندىلا ئېلىپ بېرىلىدىغان بولۇپ، سىجىل ۋە ئىزچىل ئەمەس. نەتىجىدە، بۇ ھەمكارلىق تىرىشچانلىقلىرى كۆپىنچە ئەھۋاللاردا زۆرۈر بولغان جىددىيلىك تۇيغۇسىغا، يېتەرلىك سىياسىي دىققەت-ئېتىبارغا ۋە كاپالەتلىك ماددىي بايلىققا ئېرىشەلمەي قالماقتا.

راتنېرنىڭ تەكىتلىشىچە، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان بۇ كەمچىلىكلەرنى تۈگىتىش ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا ھەقىقىي، كۈچلۈك ۋە چىداملىق بىر توسۇش ئىقتىدارىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن، بىر رەسمىي كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسى ھازىرقى بوشاڭ ۋە غەيرىي رەسمىي ھەمكارلىق مېخانىزملىرى قىلالمايدىغان نۇرغۇن مۇھىم ئىشلارنى قىلالايدۇ. بۇنداق بىر شەرتنامىنى تۈزۈپ چىقىش، ياۋروپادىكى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) غا ئوخشاش پۈتۈن رايوننى قوغدىيالايدىغان كەڭ كۆلەملىك بىر بىخەتەرلىك تەشكىلاتىنى قۇرۇشنى تەلەپ قىلمايدۇ (ناتو ئەسلىدىكى 12 ئەزادىن ھازىر 30 دىن ئارتۇق ئەزا دۆلەتكە كېڭەيگەن). ئەكسىچە، راتنېرنىڭ قارىشىچە، ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتى ئۈچۈن ھازىرقى ئەڭ لوگىكىلىق ۋە ئەمەلىيەتچان باشلىنىش نۇقتىسى، ھازىرقى ۋەزىيەتتە خىتاي تەھدىتىگە قارشى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئەڭ ماسلاشقان، ئۆزئارا ئىشەنچى ئەڭ يۇقىرى ۋە بىرلەشمە ھەربىي ھەمكارلىقى ئەڭ تېز كۈچىيىۋاتقان ئۈچ مۇھىم شېرىك دۆلەت: يەنى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىن بىلەن بىرلىكتە رەسمىي بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشتۇر. بۇ تۆت دۆلەت (ئامېرىكانىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغاندا) بۇ يېڭى شەرتنامىنىڭ يادرولۇق ئەزالىرى بولىدۇ.

كەلگۈسىدە، رايوندىكى خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە ئىچكى سىياسىي شارائىتلار يار بەرگەندە، بۇ شەرتنامىگە قوشۇمچە يېڭى ئەزالارنىڭ قوشۇلۇشىمۇ مۇمكىن. راتنېر بۇ جەھەتتە بىر قانچە يوشۇرۇن نامزاتنى تىلغا ئالىدۇ. مەسىلەن: شەرقىي ئاسىيادىكى ئىلغار سانائەتلەشكەن ۋە ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن يىللىق سادىق بىر ئىتتىپاقدىشى بولغان جەنۇبىي كورېيە، شۈبھىسىزكى، بۇ شەرتنامىگە قوشۇلۇش ئۈچۈن ئېنىق بىر نامزات بولالايدۇ، ھەمدە ئۇنىڭ بۇ شەرتنامىگە قوشىدىغان ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي تۆھپىلىرىمۇ خېلى زور بولۇشى مۇمكىن. ئەمما، راتنېرنىڭ كۆرسىتىشىچە، سېئۇل ھۆكۈمىتى بۇنىڭ ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئۆز دۆلىتىنىڭ مۇداپىئە كۈچلىرىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك دىققىتىنى تېخىمۇ كۆپ دەرىجىدە خىتاي تەھدىتىگە مەركەزلەشتۈرۈشكە، تارىخىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن مۇرەككەپ مۇناسىۋەتتە بولۇپ كەلگەن ياپونىيە بىلەن تېخىمۇ قويۇق ۋە چوڭقۇر بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى ئورنىتىشقا، ھەمدە ئۆز ئارمىيەسى ۋە كورېيە يېرىم ئارىلىدا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان تۇرۇشلۇق ئون مىڭلىغان ئامېرىكا ئەسكەرلىرى ئۈچۈن پەقەت كورېيە يېرىم ئارىلى بىلەنلا چەكلىنىدىغان تار دائىرىدىن ھالقىپ، تېخىمۇ كەڭ رايونلۇق (يەنى پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنى كۆزدە تۇتىدىغان) بىر بىخەتەرلىك يۆنىلىشىنى ۋە مەسئۇلىيىتىنى قوللاشقا ۋە ئۈستىگە ئېلىشقا رازى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىنى ئېنىق قارار قىلىشى كېرەك. يەنە بىر يوشۇرۇن شېرىك دۆلەت يېڭى زېلاندىيە بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى، يېڭى زېلاندىيە ئاللىقاچان ئاۋسترالىيە، كانادا، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بىرلىكتە «بەش كۆز» (Five Eyes) دەپ ئاتالغان ئىنتايىن مەخپىي ئاخبارات ھەمبەھىرلىشىش گۇرۇپپىسىنىڭ مۇھىم بىر ئەزاسى. ئەمما، راتنېرنىڭ قارىشىچە، گەرچە يېڭى زېلاندىيە ھۆكۈمىتى يېقىنقى مەزگىللەردە خىتاينىڭ رايوندىكى پائالىيەتلىرىگە قارىتا تېخىمۇ كۆپ جەڭ ئېلان قىلىش ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بىخەتەرلىك جەھەتتە تېخىمۇ قويۇق ماسلىشىشقا تېخىمۇ كۆپ مايىللىق كۆرسىتىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇ تېخى بۇنداق رەسمىي، مەجبۇرىيىتى ئېغىر بولغان بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىگە بىۋاسىتە كىرىشكە تولۇق تەييار بولماسلىقى مۇمكىن.

بۇنىڭدىن باشقا، ھىندىستان ۋە سىنگاپور قاتارلىق ئامېرىكانىڭ رايوندىكى باشقا مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىرىنىڭ دەسلەپتە بۇ شەرتنامىگە تولۇق ئەزا سۈپىتىدە قوشۇلۇشى كۈتۈلمەيدۇ. لېكىن، ئۇلار يەنىلا بۇ شەرتنامىنىڭ رامكىسى ئىچىدىكى مەلۇم ھەربىي مانېۋىرلارغا، سىياسىي مەسلىھەتلەرگە ياكى باشقا ھەمكارلىق پائالىيەتلىرىگە، رايونلۇق خەلقئارا گۇرۇپپىلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان ئادەت بويىچە، كۆزەتكۈچى دۆلەت سالاھىيىتىدە ياكى باشقا بىر ئەزا بولمىغان ئالاھىدە سالاھىيەتتە قاتنىشالىشى مۇمكىن. تەيۋەن مەسىلىسىگە كەلسەك، راتنېر تەيۋەننىڭ بۇ شەرتنامىگە قوشۇلۇشىنىڭ ھازىرقى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان يولغا قويۇپ كېلىۋاتقان «بىر خىتاي سىياسىتى» (گەرچە بۇ سىياسەتنىڭ كونكرېت مەزمۇنى ئامېرىكا، خىتاي ۋە تەيۋەن تەرىپىدىن ئوخشاش بولمىغان شەكىلدە شەرھلىنىدىغان بولسىمۇ) بويىچە مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ۋە ھازىرقى شارائىتتا مۇۋاپىقمۇ ئەمەسلىكىنى، شۇنداقلا بۇنداق بىر ھەرىكەتنىڭ شەرتنامىنىڭ باشقا يادرولۇق ئەزالىرى، بولۇپمۇ ياپونىيە ۋە فىلىپپىن تەرىپىدىنمۇ قوبۇل قىلىنمايدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىكى ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرىغا (مەسىلەن: ئەنگلىيە، فىرانسىيە قاتارلىقلار) كەلسەك، راتنېر ئۇلارنىڭ ھازىرقى ۋەزىيەتتە سىياسىي جەھەتتىن ھەم ھەربىي ئىقتىدار جەھەتتىن بۇ تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىگە تولۇق ئەزا سۈپىتىدە قوشۇلۇشقا تەييار ئەمەسلىكىنى، ئەمما بۇ تاللاشنىڭ كەلگۈسىدە، خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە ياۋروپانىڭ ئۆزىنىڭ شارائىتى ئۆزگەرگەندە، مەسىلەن: ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ مۇداپىئە خامچوتى زور دەرىجىدە ئېشىپ، ئۇلارنىڭ ھەربىي كۈچلىرى تېخىمۇ يىراققا يېتىپ بارالىغۇدەك ئىقتىدارغا ئىگە بولغاندا، قايتا ئويلىشىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

راتنېرنىڭ خۇلاسىسى شۇكى، خىتاي تەرىپىدىن كېلىۋاتقان رىقابەت ۋە تەھدىتنىڭ جىددىيلىكى ۋە كۈنسېرى ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ بارلىق ھازىرقى ۋە يوشۇرۇن شېرىكلىرى ئارىسىدا بۇ شەرتنامىگە قوشۇلۇش ياكى قوشۇلماسلىق مەسىلىسىدە مۇكەممەل بىر ئورتاق تونۇش ۋە ماسلىشىشنىڭ شەكىللىنىشىنى ئۇزۇن ۋاقىت كۈتۈپ تۇرالمايدۇ ۋە كۈتۈپ تۇرماسلىقى كېرەك. چۈنكى، ئاللىقاچان يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تۆت دۆلەتتىن تەركىب تاپقان بىر يادرولۇق گۇرۇپپا شەكىللىنىپ بولدى، ھەمدە كەلگۈسىدە بۇ شەرتنامىگە قوشۇمچە يېڭى ئەزالارنى قوبۇل قىلىش توغرىسىدا ئويلىنىش ئۈچۈن يېتەرلىك بوشلۇق ۋە جانلىقلىق مەۋجۇت. شۇڭلاشقا، راتنېر بۇ شەرتنامىنى قۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان تەييارلىق خىزمەتلىرىنىڭ ھازىردىن باشلاپ، كېچىكتۈرۈلمەي باشلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بۇ ئۈچ ئاسىيا دۆلىتى (ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن) ئوتتۇرىسىدا ئاللىقاچان ئايرىم-ئايرىم ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرى مەۋجۇت بولغانلىقتىن، ھازىرقى بىرىنچى دەرىجىلىك ۋە ئەڭ مۇھىم ۋەزىپە، بۇ ئۈچ ئاسىيا ئىتتىپاقدىشىنىڭ ئۆزئارا، يەنى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننىڭ بىر-بىرىگە قارىتا ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيەتلىرىنى ئېنىق ۋە رەسمىي شەكىلدە ئورنىتىشىدۇر. بۇ، شۈبھىسىزكى، يۇقىرى دەرىجىدىكى ماھارەتلىك دىپلوماتىك رەھبەرلىكنى، سەۋرچانلىقنى ۋە جىددىي ھەم مۇرەككەپ سۆھبەتلەرنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما، راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ ئارقىلىق ئېرىشىلىدىغان تېخىمۇ كۈچلۈك توسۇش ئىقتىدارى ۋە تېخىمۇ زور بىخەتەرلىك كاپالىتىنىڭ ئومۇمىي پايدىسى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا تېخىمۇ قويۇق ۋە مەجبۇرىيەتچان ماسلىشىشىدىن كېلىپ چىقىشى مۇمكىن بولغان بەزى سىياسىي خەتەرلەر ۋە قىيىنچىلىقلاردىن خېلىلا ئېشىپ كېتىشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، راتنېر بولۇپمۇ ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيەگە نىسبەتەن، ئۇلارنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئىنتايىن قويۇق ۋە چوڭقۇرلاشقان مۇداپىئە شېرىكلىك مۇناسىۋىتى بىلەن، كەلگۈسىدىكى رەسمىي بىر ئۆزئارا مۇداپىئە شەرتنامىسى ئوتتۇرىسىدىكى ئەمەلىي پەرقلەرنىڭ نىسبەتەن كىچىك ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ پەرقلەرنىڭ كۈنسېرى تېز سۈرئەتتە كىچىكلەپ، يوقىلىشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بۇ، كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشچانلىقىنى كۈچەيتىدىغان مۇھىم بىر ئامىل ھېسابلىنىدۇ.

 

VII. كوللېكتىپ مۇداپىئەنىڭ ئەمەلىي قۇرۇلمىسى

راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، تەكلىپ قىلىنىۋاتقان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى»نىڭ ئەمەلىي مەشغۇلات جەھەتتىكى قۇرۇلمىسى ۋە كونكرېت ھەمكارلىق ساھەلىرى ھەققىدە ئۆزىنىڭ كۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇ يېڭى كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسى پۈتۈنلەي يېڭىدىن بىر نەرسە قۇرۇپ چىقىشنىڭ ئورنىغا، ھازىر ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدا ئاللىقاچان مەۋجۇت بولغان ۋە مەلۇم دەرىجىدە يولغا قويۇلۇۋاتقان ھەر خىل ئىككى تەرەپلىك ۋە كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق تۈرلىرىنى ۋە مېخانىزملىرىنى ئاساس قىلىپ، ئۇلارنى تېخىمۇ كۈچەيتىش، بىرلىككە كەلتۈرۈش ۋە رەسمىيلەشتۈرۈش ئارقىلىق شەكىللەندۈرۈلسە بولىدۇ. بۇ ھەمكارلىق ساھەلىرى ئاساسلىقى ھەربىي ئاخبارات ۋە رازۋېدكا ئۇچۇرلىرىنى ئۆزئارا ھەمبەھىرلىشىش، دېڭىز تەۋەلىكىدىن ئومۇميۈزلۈك خەۋەردار بولۇش (Maritime Domain Awareness – MDA) ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش، دائىملىق ۋە يۇقىرى سەۋىيەلىك بىرلەشمە ھەربىي مەشىق ۋە مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزۈش، ھەمدە ئۇرۇش ۋە كىرىزىس ئەھۋالىدىكى ئۈنۈملۈك قوماندانلىق ۋە كونترول قىلىش (Command and Control – C2) سىستېمىلىرىنى قۇرۇپ چىقىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. راتنېر بۇ جەھەتتە كونكرېت بىر مىسالنى تىلغا ئالىدۇ: ھازىر ياپونىيەدىكى يوكوتا ھاۋا ئارمىيە بازىسىدا قۇرۇلغان «ئىككى تەرەپلىك ئاخبارات ئانالىز ھۈجەيرىسى» (Bilateral Intelligence Analysis Cell). بۇ ھۈجەيرە ئامېرىكا ۋە ياپونىيە ھەربىي ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ خادىملىرىدىن تەشكىللەنگەن بولۇپ، ئاساسلىقى شەرقىي خىتاي دېڭىزى رايونىدىكى خىتاينىڭ ھەربىي ۋە باشقا پائالىيەتلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىش ۋە ئانالىز قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. راتنېرنىڭ تەكلىپىچە، كەلگۈسىدە ياپونىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بۇ ھۈجەيرىدە توپلانغان ۋە ئانالىز قىلىنغان مۇھىم ئاخباراتلارنى يېڭى شەرتنامىنىڭ باشقا ئەزالىرى بولغان ئاۋسترالىيە ۋە فىلىپپىن بىلەنمۇ ۋاقتىدا ھەمبەھىرلىسە بولىدۇ. ئۆز نۆۋىتىدە، ئاۋسترالىيە ۋە فىلىپپىنمۇ بۇ ھۈجەيرىنىڭ خىزمىتىگە ئۆزلىرىنىڭ مۇناسىپ خادىملىرىنى ئەۋەتىپ قاتناشسا، شۇنداقلا ئۆزلىرىنىڭ ئۇچقۇچىسىز يەر يۈزى ۋە ھاۋا سۇپىلىرى (مەسىلەن: دىرونلار، كۆزىتىش ئايروپىلانلىرى) ئارقىلىق توپلىغان قىممەتلىك سانلىق مەلۇماتلارنى ۋە ئاخباراتلارنى بۇ ئورتاق ئانالىز سىستېمىسىغا تەمىنلىسە بولىدۇ. بۇ، ئاخبارات ھەمبەھىرلىشىشنىڭ دائىرىسىنى ۋە چوڭقۇرلۇقىنى زور دەرىجىدە كېڭەيتىدۇ. ئوخشاش بىر لوگىكا بىلەن، يېقىندا فىلىپپىننىڭ پايتەختى مانىلاغا يېقىن بىر جايدا ئامېرىكا ۋە فىلىپپىن تەرىپىدىن بىرلىكتە قۇرۇلۇپ، رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەن «ئىككى تەرەپلىك بىرلەشمە ماسلاشتۇرۇش مەركىزى» (U.S.-Philippine Combined Coordination Center) نىڭ خىزمەت دائىرىسىنىمۇ كېڭەيتىپ، ئۇنىڭغا ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيەنىمۇ كىرگۈزۈپ، بۇ مەركەزنىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى رايونىدا يۇقىرىقىغا ئوخشاش ئاخبارات ئالماشتۇرۇش، ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ماسلاشتۇرۇش ۋە كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇش قاتارلىق مۇھىم فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدىغان بىر كۆپ تەرەپلىك ئورگانغا ئايلاندۇرۇش مۇمكىنچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

راتنېرنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ھازىر ياپونىيەدە كۆپ ساندىكى ۋە چوڭ كۆلەملىك ھەربىي ھەرىكەت بازىلىرى بار (ئوكىناۋا، يوكوسۇكا، يوكوتا قاتارلىقلار). شۇنداقلا، ئامېرىكا يېقىنقى يىللاردا فىلىپپىندىكى بىر قىسىم ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم ئورۇنلارغا (ھەربىي بازىلار، پورتلار) كىرىش ۋە ئۇلاردىن پايدىلىنىش ھوقۇقىغا قايتىدىن ئېرىشتى. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئەسكەرلىرى پۈتكۈل ئاۋسترالىيە زېمىنىدا دائىملىق ۋە نۆۋەتلىشىپ ئالماشتۇرۇش شەكلىدە ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ كەلمەكتە. راتنېرنىڭ قارىشىچە، ئەگەر بۇ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا يېتەرلىك دەرىجىدە كۈچلۈك ۋە ئېنىق قانۇنىي ئاساسلار – بولۇپمۇ بۇ ئۈچ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىتتىپاقدىشى، يەنى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىن ئوتتۇرىسىدا ئۆزئارا ھەربىي كۈچلەرنىڭ بىر-بىرىنىڭ زېمىنىغا كىرىش-چىقىشىغا ۋە ھەرىكەت قىلىشىغا رۇخسەت قىلىدىغان ئۆزئارا كىرىش-چىقىش كېلىشىملىرى (Reciprocal Access Agreements – RAAs) تۈزۈلسە – ئۇ ھالدا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ھەر بىر ئىككى تەرەپلىك ئورۇنلاشتۇرۇشنى كېڭەيتىپ، ئۇلارغا يېڭى شەرتنامىنىڭ باشقا ئەزالىرىنىڭ ھەربىي كۈچلىرىنىمۇ (ياپونىيەدىكى ئامېرىكا بازىسىغا ئاۋسترالىيە ياكى فىلىپپىن ئەسكەرلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش، ياكى فىلىپپىندىكى بىر بازىغا ياپونىيە ئەسكەرلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش دېگەندەك) ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان قىلىپ ئۆزگەرتىش پۈتۈنلەي مۇمكىن. ئەمەلىيەتتە، راتنېر بۇ جەھەتتە بەزى ئىجابىي تەرەققىياتلارنىڭ ئاللىقاچان باشلانغانلىقىنى، مەسىلەن: ئاۋسترالىيەدە يولغا قويۇلۇۋاتقان بەزى ئامېرىكا ھەربىي تەشەببۇسلىرىغا (بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلار، ھەربىي ئەسلىھەلەرنى ئورتاق ئىشلىتىش) ياپونىيە ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش كۈچلىرىنىمۇ بىرلەشتۈرۈش ۋە قاتناشتۇرۇش توغرىسىدا پىلانلارنىڭ ئاللىقاچان تۈزۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ.

بۇنىڭدىن سىرت، بۇ يېڭى شەرتنامىنىڭ تۆت يادرولۇق ئەزاسى (ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن) يەنە ئۆزئارا ھەمكارلىشىپ، ئورتاق ئىشلىتىدىغان ھەربىي ئەسلىھەلەرنى (ئورتاق مەشىق مەيدانلىرى، ئوق-دورا ساقلاش ئامبارلىرى، رېمونت قىلىش مەركەزلىرى) قۇرۇش ۋە ئۇلارنى ئاسراش ئۈچۈن بىرلىكتە مەبلەغ سالسا بولىدۇ. ھازىر بۇ شېرىك دۆلەتلەرنىڭ ئوخشىمىغان ئىككى ياكى ئۈچ تەرەپلىك بىرىكمىلىرى ئارىسىدا ئۆتكۈزۈلۈۋاتقان نۇرغۇن چوڭ كۆلەملىك ھەربىي مانېۋىرلارنى كەلگۈسىدە كېڭەيتىپ، ئۇلارغا تۆت ئەزا دۆلەتنىڭ ھەممىسىنىڭ قاتنىشىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش مۇمكىن. بۇ تۆت دۆلەت بىرلىكتە ھەرىكەت قىلغاندا، ئېھتىماللىق بىر توقۇنۇش ياكى كىرىزىس يۈز بەرگەن ئەھۋالدا ئىشلىتىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ھالقىلىق قورال-ياراغلارنى ۋە ئوق-دورىلارنى ئالدىن ئورۇنلاشتۇرۇپ، يېتەرلىك دەرىجىدە زاپاس ساقلاش ئىمكانىيىتىگە تېخىمۇ ئاسان ئېرىشەلەيدۇ. بۇ، شۈبھىسىزكى، كىرىزىس پەيتىدىكى تېز ئىنكاس قايتۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇپ، رايونلۇق توسۇش ئىقتىدارىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ. بۇ يېڭى «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى»نىڭ ئۈنۈملۈك ھەرىكەت قىلىشى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا مەخسۇس بىر قوماندانلىق ئىشتابىنى (Headquarters) قۇرۇپ چىقىش ھەمدە ئۇرۇش ۋە تىنچلىق دەۋرىدىكى ئۈنۈملۈك قوماندانلىق ۋە كونترول قىلىش مېخانىزملىرىنى ئورنىتىش ئىنتايىن مۇھىم ۋە زۆرۈر بولىدۇ. راتنېر بۇ قوماندانلىق ئىشتابىنى قۇرۇش ئۈچۈن بىر قانچە يوشۇرۇن ئورۇننى تىلغا ئالىدۇ. مەسىلەن: ياپونىيە بۇنىڭ ئۈچۈن بىر مۇھىم تاللاش بولالايدۇ، چۈنكى ياپونىيە جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن ئالدىنقى سەپكە يېقىن، ھەمدە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئەڭ چوڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا ئىگە. راتنېر، 2024-يىلى 7-ئايدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ياپونىيەدە تۇرۇشلۇق ئامېرىكا ھەربىي قوماندانلىق ئىشتابىنىڭ دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ، ئۇنىڭ ياپونىيەلىك ھەربىي مەنسەپداشلىرى بىلەن بىرلىكتە پۈتكۈل رايوندا تېخىمۇ كۆپ ۋە مۇرەككەپ ھەربىي ۋەزىپىلەرنى بىۋاسىتە پىلانلاش ۋە يېتەكلەش ئىقتىدارىغا ئىگە قىلىش نىيىتىنى ئېلان قىلغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. شۇڭا، بۇ تىرىشچانلىقنى قوللاش ۋە كېڭەيتىش ئۈچۈن يېڭى ھەربىي ئەسلىھەلەر ۋە ئالاقە لىنىيەلىرى قۇرۇلغاندا، ئامېرىكا ۋە ياپونىيە ئەمەلدارلىرى بۇ يېڭى قۇرۇلمىنىڭ كەلگۈسىدە ئاۋسترالىيە ۋە فىلىپپىندىن كەلگەن ھەربىي قوماندانلار ۋە باشقا ھەربىي خادىملارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشىنىڭ مۇمكىن بولىدىغانلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشى كېرەك. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ يېڭى شەرتنامىنىڭ قوماندانلىق ئىشتابىنى ئورنىتىش ئۈچۈن باشقا ئورۇنلار، مەسىلەن: ئاۋسترالىيە ياكى ئامېرىكانىڭ ھاۋاي ئارىلىدىكى ھىندى-تىنچ ئوكيان قوماندانلىق ئىشتابى (USINDOPACOM) نىڭ ئۆزىمۇ ئويلىشىلسا بولىدۇ.

ئاخىرىدا، راتنېر بۇ تۆت يادرولۇق دۆلەتنىڭ تېخىمۇ بىر گەۋدىلەشكەن ۋە ماسلاشقان ھەربىي پىلانلاش ۋە ھەرىكەتلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان بارلىق مۇرەككەپ سىياسەت، قانۇن ۋە مەشغۇلات مەسىلىلىرىنى ئەتراپلىق سۆھبەتلىشىش ۋە ھەل قىلىش چارىلىرىنى تېپىپ چىقىش ئۈچۈن، دەرھال بىر قاتار مەخسۇس خىزمەت گۇرۇپپىلىرىنى قۇرۇپ چىقىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ خىزمەت گۇرۇپپىلىرىغا تۆت دۆلەتنىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقلىرى ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقلىرىدىن كەلگەن يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ۋە پۇقرا خادىملىرى قاتنىشىپ، بىرلىكتە ئىشلەپ، بۇ يېڭى ئىتتىپاقنىڭ كۈندىلىك باشقۇرۇش ۋە قارار چىقىرىش جەريانلىرىنىڭ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى شەكىللەندۈرىدىغان خادىملار قۇرۇلمىسى، مەسئۇلىيەت تەقسىماتى ۋە مەسلىھەتلىشىش مېخانىزملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كونكرېت باشقۇرۇش لايىھەلىرى ۋە تەكلىپلىرىنى تۈزۈپ چىقسا بولىدۇ. راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ ۋەزىپىلەرنىڭ كەڭلىكى ۋە مۇرەككەپلىكى، بۇ ھەقتىكى مەسلىھەتلىشىش ۋە سۆھبەتلىشىشلەرنى ئىمكانقەدەر تېز سۈرئەتتە، كېچىكتۈرمەي باشلاشنىڭ قانچىلىك مۇھىم ۋە زۆرۈر ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم روشەن گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ.

VIII. ھەممە بىر ئۈچۈن: ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش ۋە مەجبۇرىيەتلەر

راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، تەكلىپ قىلىنىۋاتقان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى»نىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشى ئۈچۈن، ئامېرىكانىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆزئارا كوللېكتىپ ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ ۋە كۈچەيتىپلا قالماي، بەلكى ئۇنىڭدىنمۇ مۇھىمى، ئۇلارنىڭ ۋاشىنگتون بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنىمۇ يېڭى دەۋرنىڭ تەلىپىگە ماس ھالدا قايتىدىن تەڭپۇڭلاشتۇرۇشى ۋە يېڭىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. راتنېرنىڭ قارىشىچە، ھازىرقى شەكىلدىكى بۇ ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك شېرىكلىكلىرى ۋە شەرتنامىلىرى (ئامېرىكا-ياپونىيە، ئامېرىكا-ئاۋسترالىيە، ئامېرىكا-فىلىپپىن، ئامېرىكا-جەنۇبىي كورېيە بىخەتەرلىك شەرتنامىلىرى) ئاساسەن سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەسلەپكى يىللاردا، يەنى ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى ھەربىي ئۈستۈنلۈكى رىقابەتسىز ۋە ئۆزگەرمەيدىغاندەك تۇيۇلىدىغان، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچى تېخى نىسبەتەن ئاجىز بولغان باشقا بىر تارىخىي دەۋرنىڭ ئېھتىياجى ۋە شارائىتىغا ئاساسەن شەكىللەنگەن بولۇپ، شۇ دەۋرگە خاس بولغان تەڭسىزلىك (asymmetries) نى ۋە بىر تەرەپلىمىلىكنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئۇ دەۋردە، رايوندىكى ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك شەرتنامىلىرىنىڭ جۇغراپىيەلىك دائىرىسى كۆپىنچە ھاللاردا مەلۇم بىر ئىتتىپاقداش دۆلەتنىڭ ئۆز زېمىنى ياكى ئۇنىڭ بىۋاسىتە ئەتراپىدىكى ئالاھىدە بېكىتىلگەن رايونلار بىلەنلا چەكلەنگەن بولۇپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئارمىيەلىرىنىڭ ئۆزئارا مۇداپىئەگە قوشىدىغان تۆھپىلىرى ۋە ئۈستىگە ئالىدىغان مەسئۇلىيەتلىرىمۇ قەستەن ھالدا چەكلىك ۋە تار دائىرىدە بېكىتىلگەن ئىدى. ماھىيەت جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا ھەربىي ھۇجۇمغا ئۇچرىغان ئەھۋالدا ئۇلارنى قوغداشقا ۋەدە بەرگەن، بۇنىڭ بەدىلىگە ئۇ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىدا ھەربىي بازا قۇرۇش، ئەسكەر تۇرغۇزۇش ۋە ھەربىي ھەرىكەت ئېلىپ بېرىش ھوقۇقىغا (يەنى ھەربىي كىرىش-چىقىش ھوقۇقىغا) ئېرىشكەن، شۇنداقلا بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكا بىلەن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە دوستانە مۇناسىۋەتنى ساقلىشىنى كۈتكەن. لېكىن، ئامېرىكا بۇ شەرتنامىلەردە ئۆزى ھۇجۇمغا ئۇچرىغان ئەھۋالدا، بۇ ئاسىيالىق ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئامېرىكانى قوغداش ئۈچۈن تولۇق ۋە ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرىدىغان دەرىجىدە ھەربىي ياردەم بېرىشىنى ئوچۇق-ئاشكارا تەلەپ قىلمىغان ياكى بۇنداق مەجبۇرىيەتنى شەرتنامىگە كىرگۈزمىگەن.

راتنېرنىڭ ئانالىزىچە، بۇ بىر تەرەپلىمە ۋە تەڭپۇڭسىز رامكا، ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ھەم ئامېرىكانىڭ ئىچكى سىياسىتى جەھەتتىن، پەقەت مەلۇم ئالاھىدە شارائىتلار ئاستىدىلا داۋاملىشالايدىغان بىر ئەھۋال ئىدى. بۇ شارائىتلار: ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ۋە ھەربىي ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قالالىغان بولۇشى؛ خىتايدىن كېلىۋاتقان ھەربىي تەھدىتنىڭ نىسبەتەن چەكلىك ۋە كونترول قىلغىلى بولىدىغان دائىرىدە بولۇشى؛ ھەمدە ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە رايون بىخەتەرلىكىگە قوشالايدىغان يوشۇرۇن تۆھپىلىرىنىڭ ئاساسەن ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش دائىرىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قېلىشى ئىدى. لېكىن، راتنېر بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە بۇ ئۈچ ئاساسىي شارائىتنىڭ ھېچقايسىسىنىڭ ئەمدى توغرا كەلمەيدىغانلىقىنى، يەنى رېئاللىقنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنى قەتئىي كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بىرىنچىدىن، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ (PLA) مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تېز سۈرئەتتە زامانىۋىلىشىشى ۋە كېڭىيىشى نەتىجىسىدە، ئۇ ھازىر ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا ۋە ھەتتا ئامېرىكا زېمىنىنىڭ ئۆزىگىمۇ ئېغىر ۋە بىۋاسىتە ھەربىي خىرىسلارنى ۋە تەھدىتلەرنى پەيدا قىلماقتا. ئىككىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئاساسلىق ئىتتىپاقداشلىرى (ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، ئاۋسترالىيە) ھازىر دۇنيادىكى ئىقتىسادىي جەھەتتە ئەڭ باي ۋە تېخنولوگىيە جەھەتتە ئەڭ ئىلغار دۆلەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەربىي ئىقتىدارىمۇ زور دەرىجىدە ئاشتى. شۇڭا ئۇلار ئەمدى پەقەت ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، رايونلۇق توسۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشتە ۋە ئېھتىماللىق بىر ئۇرۇش ھالىتىدىكى ھەربىي ھەرىكەتلەردە ئىنتايىن مۇھىم ۋە ھەل قىلغۇچ رول ئوينىيالايدىغان ئىقتىدارغا ۋە يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە. مانا بۇ يېڭى رېئاللىققا ۋە ئۆزگەرگەن شارائىتقا ماسلىشىش ئۈچۈن، راتنېر ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنىڭ ئەمدىكى ئاساسىي سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكىگە ئوخشاش بىر تەرەپلىمە تەڭسىزلىك ئۈستىگە ئەمەس، بەلكى ھەقىقىي، باراۋەر ۋە مەسئۇلىيەتچان ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش (reciprocity) ۋە ئۆزئارا مەجبۇرىيەت ئۈستىگە ئېلىش پىرىنسىپى ئاساسىدا قايتىدىن قۇرۇلۇشى ۋە مۇستەھكەملىنىشى كېرەكلىكىنى كۈچلۈك تەكىتلەيدۇ.

راتنېرنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆزىدىكى ئىچكى سىياسىي ۋەزىيەت ۋە جامائەت پىكرىنىڭ يۈزلىنىشىمۇ، ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە تېخىمۇ زور دەرىجىدىكى ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇشنى ۋە يۈك تەقسىماتىنى زۆرۈر ۋە تەقەززا قىلماقتا. گەرچە كۆپ ساندىكى ئامېرىكالىقلار پىرىنسىپ جەھەتتىن ئامېرىكانىڭ دۇنيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ھەربىي مۇناسىۋەتنى ساقلىشىنى ۋە كۈچەيتىشىنى قوللىسىمۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بارغانسېرى كۆپ ساندىكى ئامېرىكالىقلار ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆز مۇداپىئەسى ۋە ئورتاق بىخەتەرلىك ئۈچۈن ئەمەلىيەتتە تېخىمۇ كۆپ ماددىي ۋە ئىنسانىي تۆھپە قوشۇشىنى، تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشىنى كۆرۈشنى ئارزۇ قىلماقتا. بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ سابىق پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ بۇ مەسىلىگە ئالاھىدە دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مۇداپىئە خىراجىتى ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ «ئادىل ھەسسىسى»نى (fair share) تۆلىشى كېرەكلىكى دېگەن ئۇقۇمنى كۈچلۈك تەشەببۇس قىلىپ، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) ئەزالىرى ئىچىدە مەلۇم بېكىتىلگەن دەرىجىدىكى (ئادەتتە دۆلەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ %2 ى) ھەربىي خىراجەت نىشانىغا يەتمىگەن دۆلەتلەرنى ئامېرىكانىڭ ھۇجۇمغا ئۇچرىغان ئەھۋالدا قوغدايدىغان-قوغدىمايدىغانلىقىغا قارىتا ئوچۇق-ئاشكارا گۇمان پەيدا قىلغان ۋە ھەتتا تەھدىت سالغان. راتنېر ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھەقىقەتەنمۇ ئۆز مۇداپىئەسى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ئىقتىسادىي خىراجەت قىلىشى كېرەكلىكىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، بۇ يېڭى ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش پىرىنسىپىنىڭ پەقەتلا تېخىمۇ چوڭ ھەربىي خامچوت ئاجرىتىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئۇنىڭدىن خېلىلا ھالقىپ كېتىدىغان، تېخىمۇ كەڭ مەنىدىكى مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.

بۇنىڭ ئۈچۈن، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى يەنە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئۆزئارا تېخىمۇ يۇقىرى دەرىجىدىكى ۋە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيىتىنى ئۈستىگە ئېلىشقا ۋە بۇ ھەقتە ئېنىق ۋەدە بېرىشكە توغرا كېلىدۇ. راتنېر بۇ ھەقتە كونكرېت مىسال سۈپىتىدە ۋاشىنگتوننىڭ توكيو بىلەن تۈزىگەن ئۆزئارا بىخەتەرلىك شەرتنامىسىنى تىلغا ئالىدۇ. بۇ شەرتنامىنىڭ 5-ماددىسىغا ئاساسەن، ئامېرىكا «ياپونىيەنىڭ باشقۇرۇشىدىكى زېمىنلار» (بۇ سېنكاكۇ/دياۋيۈ ئاراللىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ دەپ ئامېرىكا تەرىپىدىن كۆپ قېتىم تەكىتلەنگەن) ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا ياپونىيەنى قوغداشقا ۋەدە بەرگەن. ئەمما شەرتنامىدە ياپونىيەنىڭ ئامېرىكا زېمىنى ياكى باشقا جايلاردىكى ئامېرىكا كۈچلىرى ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا ئامېرىكاغا ھەربىي ياردەم بېرىش مەجبۇرىيىتى ئېنىق بەلگىلەنمىگەن. بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان بىر تەرەپلىمىلىك ۋە تەڭپۇڭسىزلىق ھەر قېتىملىق ئامېرىكا-ياپونىيە يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدا ۋە باشلىقلار يىغىنىدا روشەن نامايان بولىدۇ، بۇ يىغىنلاردا ئامېرىكا رەھبەرلىرى ئامېرىكانىڭ ياپونىيەنى قوغداش ۋەدىسىنى قايتا-قايتا تەكىتلەيدۇ، ياپونىيە رەھبەرلىرى بولسا ئۆزلىرىنىڭ قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ياپونىيە زېمىنى سىرتىدىكى باشقا جايلاردا ئامېرىكا ئارمىيەسىگە ھەربىي ياردەم بېرىدىغان-بەرمەيدىغانلىقى ياكى قانداق شەكىلدە ياردەم بېرىدىغانلىقى توغرىسىدا كۆپىنچە ھاللاردا سۈكۈت قىلىدۇ ياكى ناھايىتى ئېھتىياتچان ۋە مۈجمەل سۆزلەيدۇ. راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ ئەھۋال ئۆزگىرىشى كېرەك. بۇنىڭ ئورنىغا، ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى (پەقەت ياپونىيەلا ئەمەس، ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن ۋە باشقىلارمۇ) پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا يۈز بېرىدىغان كىرىزىسلاردا ۋە ھەتتا ئامېرىكا زېمىنىنىڭ ئۆزىنى قوغداشتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى كۈچىنىڭ يېتىشىچە قوللاشقا ۋە ھەربىي ياردەم بېرىشكە ئېنىق ۋەدە بېرىشى ۋە بۇنى ئەمەلىيەتتە كۆرسىتىشى كېرەك.

بۇ يېڭىچە ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش پىرىنسىپى ۋە ئۆزئارا مەجبۇرىيەتنى كۈچەيتىش، راتنېرنىڭ قارىشىچە، تەكلىپ قىلىنىۋاتقان كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ ئۈنۈمىنى ۋە ئىشچانلىقىنى تېخىمۇ ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە كاپالەتلەندۈرىدۇ. تېخىمۇ كۆپ ۋە تېخىمۇ ئېنىق ئۆزئارا مەجبۇرىيەتنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسى شۇ بولىدۇكى، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى كەلگۈسىدىكى كىرىزىس ۋە توقۇنۇشلاردا ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ مۇھىم، تېخىمۇ كۆپ ۋە تېخىمۇ ئاكتىپ يېڭى روللارنى ۋە ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئۈستىگە ئالالايدۇ. بۇ، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ يېقىنقى يىللاردا ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىگە ۋە ئارمىيەسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشقا سالغان زور مەبلەغلىرى ۋە ئېرىشكەن يېڭى ئىقتىدارلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەندە تېخىمۇ روشەن گەۋدىلىنىدۇ. بۇ، ئۆز نۆۋىتىدە، بۈگۈنكى كۈندىكى بوشاڭ ۋە غەيرىي رەسمىي ھەمكارلىق مېخانىزملىرى ئاستىدا يېتەرلىك شەكىلدە مەۋجۇت بولمىغان ياكى ئۈنۈملۈك يولغا قويۇلمايۋاتقان يېڭى ۋە تېخىمۇ چوڭقۇر ھەمكارلىق يوللىرىنى ئاچىدۇ. مەسىلەن: بۇ يېڭى شەرتنامىنىڭ ئەزالىرى (ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ يادرولۇق ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىتتىپاقداشلىرى) بىرلىكتە تېخىمۇ تەپسىلىي ۋە ئەمەلىيەتچان بىرلەشمە ھەربىي پىلانلارنى تۈزۈپ چىقالايدۇ؛ ئۆزلىرىنىڭ چەكلىك بولغان مۇداپىئە خىراجىتىنى ۋە بايلىقلىرىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ھالدا ئۆزئارا ماسلاشقان، بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان ۋە ئالاھىدە ئىختىساسلاشقان ھەربىي ئىقتىدارلارنى يېتىلدۈرۈشكە قارىتا يۆتكىيەلەيدۇ (بىر دۆلەت دېڭىز ئاستىغا قارشى ئۇرۇش ئىقتىدارىغا، يەنە بىر دۆلەت ھاۋا مۇداپىئەسىگە، يەنە بىرى تور ھۇجۇمىغا قارشى تۇرۇشقا مەبلەغ سېلىش دېگەندەك)، ھەمدە مەخسۇس لايىھەلەنگەن ۋە دائىم ئۆتكۈزۈلىدىغان بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلار ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتلەر ئارقىلىق ئۆزئارا ھەمكارلىشىش ئىقتىدارىنى ۋە جەڭگىۋارلىقىنى بىرلىكتە سىناپ، مەشىق قىلىپ ۋە ئۈزلۈكسىز ياخشىلاپ بارالايدۇ. راتنېرنىڭ كۆزىتىشىچە، بۇ خىلدىكى كونكرېت تەدبىرلەر ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنىڭ كوللېكتىپ كۈچىنى ۋە توسۇش ئىقتىدارىنى بۈگۈنكى غەيرىي رەسمىي ۋە تارقاق ھەمكارلىق مېخانىزملىرى ئاستىدا مۇمكىن بولۇۋاتقىنىدىن خېلىلا يۇقىرى دەرىجىدە مۇستەھكەملەيدۇ ۋە كۈچەيتىدۇ.

ئاخىرىدا، راتنېر تېخىمۇ زور دەرىجىدىكى ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇشنىڭ يەنە ھەربىي ئىستراتېگلار ئادەتتە «كىرىش-چىقىش، بازا قۇرۇش ۋە ھاۋا بوشلۇقىدىن پايدىلىنىش» (Access, Basing, and Overflight – ABO) ھوقۇقلىرى دەپ ئاتايدىغان مەسىلىلەردە تېخىمۇ زور ئېنىقلىق ۋە كاپالەتلىكنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ غايەت زور جۇغراپىيەلىك ئارىلىقلىرىنى كۆزدە تۇتقاندا، ئامېرىكا ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىدا ئالدىن ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ۋە ھەرىكەت قىلىشى، كىرىزىس ياكى توقۇنۇش يۈز بەرگەن ئەھۋالدا ئامېرىكانىڭ تېز سۈرئەتتە ئىنكاس قايتۇرۇش ۋاقتىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ھەربىي ھەرىكەتلەرنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. شۇڭلاشقا، ئامېرىكا ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىغا، پورتلىرىغا ۋە ھاۋا بوشلۇقىغا كىرىش-چىقىش ھوقۇقى ئەتراپىدىكى ھازىرقى بەزى ئېنىقسىزلىقلارنى تۈگىتىپ، تېخىمۇ زور كاپالەتلىك ۋە ئېنىقلىقنى قولغا كەلتۈرۈش، غەربىي تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئومۇمىي توسۇش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە كۈچەيتىدۇ. چۈنكى بۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كىرىزىس پەيتىدە توغرا جايلاردا جەڭ قىلىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان توغرا ھەربىي كۈچلەر ۋە ئىقتىدارلارغا ھەر ۋاقىت تەييار ھالەتتە ئىگە بولىدىغانلىقىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. تېخىمۇ كاپالەتلىك ۋە ئېنىق كىرىش-چىقىش ھوقۇقى يەنە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر زېمىنىدىكى ھەربىي ئۇل ئەسلىھەلەرگە (ئايرودۇرۇملار، پورتلار، يېقىلغۇ ئامبارلىرى) تېخىمۇ زور دەرىجىدە مەبلەغ سېلىشقا ۋە ئۇ يەرلەرگە تېخىمۇ ئىلغار ھەربىي ئىقتىدارلارنى ۋە قورال-ياراغ سىستېمىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇشقا ئېلىپ كېلىدۇ، بۇلارمۇ ئۆز نۆۋىتىدە ھەر خىل ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلارنىڭ ئۇرۇش ۋەزىيىتىدىكى يوشۇرۇن پايدىلىنىشچانلىقىنى ۋە قىممىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرىدۇ. گەرچە راتنېر ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئامېرىكا ئارمىيەسىگە ئۇلارنىڭ زېمىنىدا خالىغانچە ھەرىكەت قىلىش ئۈچۈن «ئاق چەك» (blank check) بېرىشىنى كۈتۈشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلسىمۇ، ئەمما ئۇ كۈچلۈك ۋە ئۈنۈملۈك بىر تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشى ئۈچۈن، ئامېرىكا ھەربىي كۈچلىرى ئۈچۈن ھازىرقىدىن تېخىمۇ جانلىق، تېخىمۇ كاپالەتلىك ۋە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك كىرىش-چىقىش ھوقۇقىنىڭ زۆرۈر ئىكەنلىكىنى كۈچلۈك تەكىتلەيدۇ.

 

1. IX. يادرولۇق تۆت دۆلەت ۋە ئالدىمىزدىكى يول

راتنېر ماقالىسىنىڭ ئاخىرقى بۆلىكىدە، تەكلىپ قىلىنىۋاتقان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى»نى ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇش يولىدىكى يوشۇرۇن خىرىسلار، قىيىنچىلىقلار ۋە شۇنداقلا بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن تاشلىنىدىغان قەدەملەر ھەققىدە ئومۇميۈزلۈك مۇلاھىزە يۈرگۈزىدۇ. ئۇ ئالدى بىلەن، كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسى تۈزۈشنىڭ ئىنتايىن سەزگۈر ۋە مۇرەككەپ مەسىلىلەرگە، يەنى دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، خەلقئارا قانۇن ۋە شەرتنامە مەجبۇرىيەتلىرى قاتارلىق چوڭقۇر سىياسىي مەسىلىلەرگە چېتىلىدىغانلىقىنى، شۇڭلاشقا بۇ جەرياننىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى جىددىي ۋە جاپالىق سۆھبەتلەرنى، ئىنچىكە پىلانلاشنى ۋە ئۇستىلىق بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلارنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. بۇ ۋەزىپە، ئەگەر ئامېرىكادا دونالد ترامپقا ئوخشاش ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىگە گۇمان بىلەن قارايدىغان ياكى ئۇنى ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن ئۆلچەيدىغان بىر ھۆكۈمەت قۇرۇلۇپ، ئۇ ھۆكۈمەت ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى جازا خاراكتېرلىك يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇش ياكى ئۇلارنىڭ مەنپەئەتىگە زىيان سالىدىغان باشقا ئىقتىسادىي تەدبىرلەرنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ۋاشىنگتوننىڭ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى جىددىيلەشتۈرگەن ۋە بۇزغان ئەھۋال ئاستىدا، تېخىمۇ قىيىن ۋە مۇرەككەپلىشىپ كېتىشى مۇمكىن. لېكىن، راتنېر ھەتتا بۇنداق جىددىي دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىقتىسادىي سۈركىلىشلەر يۈز بەرگەن ئەھۋالدىمۇ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ مۇداپىئە ۋە ھەربىي ساھەدىكى ئەمەلدارلىرىنىڭ كوللېكتىپ مۇداپىئە ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئاساسلارنى سېلىشنى ۋە ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇشى مۇمكىنلىكىنى ۋە شۇنداق قىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. پەقەتلا ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىدە ئېغىر دەرىجىدە ۋە تۈپتىن بۇزۇلۇش يۈز بەرمىسىلا، بۇ تۆت يادرولۇق شېرىك دۆلەت (ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن) بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنى ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى ئىختىلاپلار ۋە كېلىشمەسلىكلەردىن ئىمكانقەدەر ئايرىپ، ئايرىم مۇئامىلە قىلىشقا تىرىشىشى كېرەك. چۈنكى، راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇنىڭغا چېتىشلىق بولغان رايون بىخەتەرلىكى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلەر ھەقىقەتەن بەك چوڭ ۋە مۇھىم بولۇپ، ئۇنى باشقا كىچىكرەك ئىختىلاپلار ئۈچۈن قۇربان قىلىۋېتىشكە بولمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، راتنېر شۇنىمۇ ئالاھىدە تەكىتلەشكە ئەرزىيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇكى، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت ۋە ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇشنى تەلەپ قىلىدىغان بۇ يېڭى مۇناسىۋەتلەرگە بولغان تەلەپ، ھازىر ۋاشىنگتوندىكى دېموكراتلار پارتىيەسى ۋە جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ پارتىيە ھالقىغان، ئورتاق قوللاشقا ئېرىشىۋاتقان بىر سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك زۆرۈرىيەتكە ئايلىنىپ بولدى.

راتنېرنىڭ ئانالىزىچە، ھازىرغىچە بولغان ئەمەلىي دەلىللەر ۋە يۈزلىنىشلەر شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى مۇھىم ئىتتىپاقداشلىرى، گەرچە بەزى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتلەردىكى قارشىلىقلار ۋە بېسىملارغا دۇچ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ئومۇمىي جەھەتتىن مۇداپىئە ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنى داۋاملىق چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا ۋە كۈچەيتىشكە مۇۋەپپەق بولماقتا. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، راتنېرنىڭ قارىشىچە، بىر تەرەپتىن خىتايدىن كېلىۋاتقان ھەربىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەھدىتنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقانلىقى ۋە تېخىمۇ روشەنلىشىۋاتقانلىقى بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكانىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنىڭ داۋاملىشىشىغا ۋە رەھبەرلىك رولىنى ئوينىشىغا بولغان ئىزچىل ۋە كۈچلۈك تەلىپى، ھەمدە ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆزئارا، يەنى ئاسىيا ئىچىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىش يۈزلىنىشىنىڭ بارغانسېرى گەۋدىلىنىۋاتقانلىقىدۇر. ئەلۋەتتە، شۇنىمۇ ئېتىراپ قىلىش كېرەككى، ئەگەر ترامپ ھۆكۈمىتى قايتا سايلىنىپ قالسا، ئۇ ھۆكۈمەت ئىچكى جەھەتتە بەك بۆلۈنۈپ كەتكەن، تاشقى سىياسەتتە دىققىتى چېچىلاڭغۇ ياكى ئىتتىپاقداشلىرىغا نىسبەتەن بەك جېدەلخور ۋە تەلەپچان بولۇپ، ئۆزىگە ئاللىقاچان بېرىلگەن بۇ غەلىبە قىلىش پۇرسىتىنى (يەنى كۈچلۈك ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنى) ئۈنۈملۈك ئويناشتىن ۋە ئۇنىڭدىن پايدىلىنىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشىمۇ مۇمكىن. راتنېرنىڭ قارىشىچە، ھەتتا شۇنداق ئەڭ ناچار ئەھۋال يۈز بەرگەن تەقدىردىمۇ، بۇ يېڭى كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى قۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان نۇرغۇن ئاساسىي قۇرۇلۇش ئېلېمېنتلىرى ۋە تەييارلىق خىزمەتلىرىنى كەلگۈسىدىكى (يەنى ترامپتىن كېيىنكى) بىر ھۆكۈمەتنىڭ ئىشلىتىشى ئۈچۈن ھازىردىن باشلاپ ئورنىتىپ قويۇش پۈتۈنلەي مۇمكىن. ئالدىمىزدا تۇرغان ۋەزىپىلەرنىڭ كۆپلۈكى ۋە مۇرەككەپلىكىنى كۆزدە تۇتقاندا، بۇ شەرتنامىنىڭ تولۇق تاماملانغان ھالدا ئىمزالىنىشى ۋە يولغا قويۇلۇشى كېيىنكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ دەۋرىگىچە سوزۇلۇپ قېلىشىمۇ پۈتۈنلەي ئېھتىمالغا يېقىن.

ئۆز نۆۋىتىدە، راتنېر ئامېرىكانىڭ ئاساسلىق شېرىكلىرى بولغان كانبېررا، مانىلا ۋە توكيودىكى رەھبەرلەرنىڭمۇ بۇ يېڭى كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى قۇرۇش ۋە ئۇنىڭغا قاتنىشىش ئۈچۈن ئۆز دۆلەتلىرىدىكى ئىچكى جامائەتنىڭ، سىياسىي پارتىيەلەرنىڭ ۋە پارلامېنتنىڭ كەڭ قوللىشىغا ئېرىشىشى كېرەكلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. بۇ ناھايىتى قىيىن ۋە سەزگۈر بىر سىياسىي جەريان بولىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بۇ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەردىكى بۇ ئىچكى سۆھبەت ۋە مۇنازىرىلەرنى قوللاش ئۈچۈن، بۇ شەرتنامىنىڭ پەقەتلا خىتاي تەھدىتىنى توسۇش ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشتىن ئىبارەت ئىستراتېگىيەلىك دەلىللەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپلا قالماي، بەلكى بۇ شەرتنامىنىڭ بۇ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى سايلىغۇچىلىرىغا ۋە ئاۋام پۇقرالىرىغا ئېلىپ كېلىدىغان باشقا يوشۇرۇن ئەمەلىي پايدىلىرىنىمۇ (ئىلغار ھەربىي تېخنولوگىيەلەرنى ئورتاق ھەمبەھرىلەش، يېڭى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا مەبلەغ سېلىش، كىبېر بىخەتەرلىك ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش، تەبىئىي ئاپەتلەرگە تاقابىل تۇرۇش ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى بېرىش ئىقتىدارىنى ياخشىلاش، ئىشقا ئورۇنلىشىش پۇرسەتلىرىنى يارىتىش قاتارلىقلار) ئاكتىپلىق بىلەن گەۋدىلەندۈرۈشى ۋە تەشۋىق قىلىشى كېرەك. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆزىدىمۇ، بۇنداق يېڭى بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىگە گۇمان بىلەن قارايدىغانلا ياكى قارشى تۇرىدىغان بەزى كىشىلەر ۋە گۇرۇپپىلار بولۇشى مۇمكىن. راتنېر بۇ گۇمانچىلارنى، تىنچ ئوكياندا تۈزۈلىدىغان بۇ يېڭى مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ ئامېرىكا ئارمىيەسى ئۈچۈن ھازىرقى ئىككى تەرەپلىك شەرتنامىلەر ئارقىلىق ئاللىقاچان ئۈستىگە ئالغان مەجبۇرىيەتلەردىن ئارتۇق ھېچقانداق يېڭى ياكى قوشۇمچە ھەربىي مەجبۇرىيەت ئېلىپ كەلمەيدىغانلىقىغا، ئەكسىچە، ئۇنىڭ ئامېرىكا زېمىنىنىڭ ئۆزىگە ۋە چەتئەللەردە تۇرۇشلۇق ئامېرىكا ئەسكەرلىرىگە بولغان ھەربىي تەھدىتلەرنى ئازايتىدىغانلىقىغا ۋە يۈكنى تېخىمۇ كۆپ ئىتتىپاقداشلار بىلەن ئورتاقلىشىدىغانلىقىغا ئىشەندۈرۈش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

بۇنداق بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە كېلىشىمىنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتى ۋە رايونغا كۆرسىتىدىغان چوڭقۇر تەسىرىنى كۆزدە تۇتقاندا، راتنېر ۋاشىنگتوننىڭ يەنە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى باشقا دۆلەتلەرنىڭ (يەنى بۇ شەرتنامىنىڭ دەسلەپكى ئەزالىرى بولمىغان دۆلەتلەرنىڭ) بۇ يېڭى ئىتتىپاققا قارىتا كۆرسىتىشى مۇمكىن بولغان ھەر خىل ئىنكاسلىرىنى، ئەندىشىلىرىنى ۋە ھەتتا قارشىلىقلىرىنى ئالدىنئالا پەرەز قىلىپ، ئۇلارنى مۇۋاپىق ھالدا بىر تەرەپ قىلىشقا ۋە جاۋاب بېرىشكە تولۇق تەييار بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى بۇ دۆلەتلەرگە، بۇ تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ ئامېرىكانىڭ پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا قاراتقان كەڭ دائىرىلىك ۋە كۆپ قاتلاملىق ئىستراتېگىيەسىنىڭ پەقەت بىر قانچە مۇھىم تەركىبىي قىسمىنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ باشقا ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنى چەتكە قاقمايدىغانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىشى كېرەك. ھەم نۇتۇقتا ھەم ئەمەلىيەتتە، ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتى رايوندا ھىندى-تىنچ ئوكيان تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك دىيالوگى (Quad)، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى (ASEAN) بىلەن بولغان ھەمكارلىق، ھەمدە ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە بىلەن بولغان ئۈچ تەرەپلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى قاتارلىق ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن ۋە بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان كۆپ خىل ئورگانلار ۋە مېخانىزملار تورىغا داۋاملىق سادىق بولىدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارنى كۈچەيتىدىغانلىقىنى قايتا-قايتا جاكارلىشى كېرەك. بۇ يېڭى شەرتنامىنىڭ ئاشكارا ئېلان قىلىنىدىغان ئاساسلىق مەقسىتى ۋە نىشانى، پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىر دۆلەت دېگۈدەك ئورتاق ھالدا قوللايدىغان ۋە ئارزۇ قىلىدىغان بىر ئۇلۇغۋار نىشان بولغان «ئەركىن ۋە ئوچۇق ھىندى-تىنچ ئوكيان» (Free and Open Indo-Pacific) قۇرۇپ چىقىشنى ئىزدەش ۋە كاپالەتلەندۈرۈش بولۇشى كېرەك.

ئۇنىڭدىن باشقا، راتنېر بۇ يېڭى تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ ئاساسلىق دىققىتىنى ۋە پائالىيەت دائىرىسىنى ھەربىي مۇداپىئە ساھەسىگە مەركەزلەشتۈرۈشى كېرەكلىكىنى، ئۇنىڭ رايوندىكى باشقا مۇھىم خەلقئارا ئورگانلارنىڭ (، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى – APEC، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى – ASEAN قاتارلىقلارنىڭ) ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك روللىرىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەشتۈرۈۋېلىش ياكى ئۇلارنىڭ ئورنىنى ئېلىشقا ئۇرۇنماسلىقى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ھەقىقەتەنمۇ، بۇ يېڭى مۇداپىئە شەرتنامىسى ئەگەر رايوندا كۈچلۈك ۋە جانلىق بىر سودا كۈنتەرتىپى، ئاكتىپ ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلار، ھەمدە ئۈنۈملۈك ۋە مەقسەتلىك تاشقى ئىقتىسادىي ياردەم پىروگراممىلىرى بىلەن ئۆزئارا تولۇقلىنىپ ۋە ماسلىشىپ ئېلىپ بېرىلسا، ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ زور بولىدۇ. بۇ، ئامېرىكانىڭ رايون ئىستراتېگىيەسىنىڭ ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك قاتارلىق كۆپ ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇنىۋېرسال بىر ئىستراتېگىيە بولۇشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

ئاخىرىدا، راتنېر بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يېڭى كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىغا قارىتا كۆرسىتىدىغان نارازىلىقلىرى ۋە قارشىلىقلىرىنىڭ شۈبھىسىزكى، ئۇلارنىڭ ئادەتتىكى ھەرىكەت ئۇسۇلى بويىچە ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولىدىغانلىقىدەك، ئىنتايىن يۇقىرى ئاۋازدا ۋە كەسكىن بولىدىغانلىقىنى ئالدىنئالا كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى تەپەككۇرى»نى قايتا جانلاندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ ۋە «گۇرۇھ سىياسىتى» (bloc politics) ئارقىلىق خىتاينى قورشاشقا ۋە چەكلەشكە تىرىشىۋاتىدۇ دەپ ئەيىبلەپ كەلگەن. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى ئاللىقاچان ئامېرىكانىڭ ھازىرقى ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆزئارا يېقىنلاشتۇرۇش ۋە ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش تىرىشچانلىقلىرىنى «رايوندىكى دۆلەتلەرنى ئامېرىكانىڭ ئۇرۇش ھارۋىسىغا باغلاپ قويۇش» دەپ ئاگاھلاندۇرغان. راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ خىلدىكى ئەيىبلەشلەر ۋە نارازىلىق ئاۋازلىرى خىتاينىڭ بۇ يېڭى شەرتنامىگە بولغان ئىنكاسىدا ئالاھىدە گەۋدىلىك ئورۇن تۇتىدۇ، چۈنكى تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە تېخىمۇ بىرلىككە كەلگەن بىر ئىتتىپاقداشلار بىرلەشمىسى ھەقىقەتەنمۇ بېيجىڭنىڭ رايوندا ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى ئورنىتىش ۋە ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزگەرتىش ئىستىكىنى ۋە ئارزۇلىرىنى ئۈنۈملۈك ھالدا توسۇپ قېلىشى ۋە چەكلىشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بۇ يېڭى شەرتنامىنىڭ شەكىللىنىشىگە قارشى تۇرۇش ۋە ئۇنىڭغا قاتنىشىش ئېھتىمالى بولغان دۆلەتلەرنى قايتا ئويلىنىشقا ۋە ئىككىلىنىشكە مەجبۇرلاش ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى ھەرىكەت ئامبىرىدىن يالغان ئۇچۇرلارنى كەڭ تارقىتىش، ئىقتىسادىي جەھەتتىن مەجبۇرلاش ۋە بېسىم ئىشلىتىش، دىپلوماتىك جەھەتتىن پارچىلاش ۋە ئايرىۋېتىش قاتارلىق ۋاسىتىلەرنى كەڭ كۆلەمدە قوللىنىشى مۇمكىن. بۇنى كۆزدە تۇتقاندا، راتنېر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆز ئىتتىپاقداشلىرىنى خىتاينىڭ ئاسىيادا بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە كېلىشىمىنىڭ قۇرۇلۇشىنى قالايمىقانلاشتۇرۇش ۋە بۇزۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىشى مۇمكىن بولغان بۇ خىل تىرىشچانلىقلىرىغا قارشى روھىي ۋە ئەمەلىي جەھەتتىن تولۇق تەييارلىشىغا ياردەم بېرىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.

خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، راتنېر بۇ جەرياننىڭ ھېچقايسىسىنىڭ ئاسان بولمايدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. ئەمما، ئۇ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ۋاشىنگتوننىڭ ئاساسلىق ئىتتىپاقداشلىرى بولغان ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننىڭ يېقىنقى يىللاردا ئاللىقاچان قولغا كەلتۈرگەن زور ئىلگىرىلەشلىرىنىڭمۇ ئاسانغا توختىمىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ پەقەتلا خىتايدىن كېلىۋاتقان ئېغىر تەھدىتنى ئېنىق ئېتىراپ قىلىپلا قالماي، بەلكى ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىگە مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە زور مەبلەغ سېلىش، قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان بىخەتەرلىك مۇناسىۋەتلىرىنى ئاكتىپلىق بىلەن قۇرۇپ چىقىش ۋە كۈچەيتىش، ھەمدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەشكە قايتا-قايتا ۋەدە بېرىش قاتارلىق مىسلى كۆرۈلمىگەن مۇھىم قەدەملەرنى ئالغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. ھەقىقەتەنمۇ، راتنېرنىڭ ئېيتىشىچە، يېقىنقى بىر قانچە يىل ئىچىدە، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىن مۇداپىئە ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە ئىلگىرى ئەقىلگە سىغمايدىغان ياكى مۇمكىن ئەمەس دەپ قارالغان نۇرغۇن مۇھىم ھەرىكەتلەرنى ۋە ئۆزگەرتىشلەرنى ئەمەلگە ئاشۇردى. شۇڭلاشقا، راتنېر ھازىر كۈچلۈك ۋە ئىرادىلىك سىياسىي رەھبەرلىك ئارقىلىق ئاسىيادا يېڭى بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى قۇرۇپ چىقىشنى ئىلگىرىكىدەك تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز بىر ئىشتىن، پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ كەلگۈسىدىكى تىنچلىقى، مۇقىملىقى ۋە گۈللىنىشىنىڭ ھەل قىلغۇچ ۋە ئاساسىي بىر ئامىلىغا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان بارلىق شارائىتلارنىڭ ئاساسەن ھازىرلانغانلىقىنى كۈچلۈك ئىشەنچ بىلەن ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

 

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.

«ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج»مۇ؟

 

(مۇھاكىمە)

 

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى  |  د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

 

بۇ مۇھاكىمە ئامېرىكانىڭ داڭلىق خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ژۇرنىلى «تاشقى سىياسەت» (Foreign Affairs) نىڭ 2025-يىلى 27-ماي سانىدا ئېلان قىلىنغان، ئېلى راتنېر (Ely Ratner) تەرىپىدىن يېزىلغان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» (The Case for a Pacific Defense Pact: America Needs a New Asian Alliance to Counter China) ناملىق ماقالىنى چۆرىدىگەن ھالدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئېلى راتنېر ئەپەندى ھازىر مارافون تەشەببۇسى (Marathon Initiative) نىڭ مەسئۇلى بولۇپ، 2021-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جو بايدىن ھۆكۈمىتىدە ھىندى-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىك ئىشلىرىغا مەسئۇل دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرىنىڭ ياردەمچىسىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن. بۇ ۋەزىپە ئۇنىڭغا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى ھەققىدە چوڭقۇر ۋە بىۋاسىتە چۈشەنچىگە ئىگە بولۇش پۇرسىتى ياراتقان. ئۇنىڭ بۇ ماقالىسىمۇ دەل مۇشۇ تەجرىبىلىرىگە ئاساسلىنىپ، ئامېرىكانىڭ كەلگۈسىدىكى ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسىگە قارىتا مۇھىم بىر تەكلىپنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

 

ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جو بايدىن ھۆكۈمىتىدە ھىندى-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىك ئىشلىرىغا مەسئۇل دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ياردەمچىسى بولغان راتنېر، ماقالىسىدە خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ھەربىي تەھدىتى ۋە رايوندا ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش ئىستىكى ئالدىدا، ئامېرىكانىڭ ھازىرقى ئىككى تەرەپلىك ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى ۋە غەيرىي رەسمىي كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنىڭ يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭ مەركىزىي تېزىسى شۇكى، ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدە، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننى ئاساسىي ئەزا قىلغان، رەسمىي، كوللېكتىپ مۇداپىئە مەجبۇرىيىتىگە ئىگە «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى» نى قۇرۇپ چىقىش، خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق ئىستىكىنى توسۇش، رايون مۇقىملىقىنى ساقلاش ۋە ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەنپەئەتلىرىنى قوغداشتا ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە.

راتنېرنىڭ قارىشىچە، ئاسىيادا يېڭى بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ ۋاقتى ھازىر يېتىپ كەلدى. ئىلگىرى بۇنداق بىر شەرتنامە ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولمىغان ۋە زۆرۈرىيىتىمۇ يوق ئىدى. لېكىن، بۈگۈنكى كۈندە خىتايدىن كېلىۋاتقان ئومۇميۈزلۈك تەھدىت ئالدىدا، بۇنداق بىر ئىتتىپاق مۇمكىن ۋە ئىنتايىن زۆرۈر. ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى ئاللىقاچان ئۆزلىرىنىڭ مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىشكە باشلىغان ۋە ئۆزئارا ھەربىي ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا. شۇنداقتىمۇ، كۈچلۈك، ئېنىق بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە ۋەدىنامىسى بولمىسا، رايون مۇقىمسىزلىققا يۈزلىنىش خەۋپى ئاستىدا. راتنېر، خىتاينىڭ «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» نىشانىنىڭ ئۆزگەرمىگەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ تەيۋەننى ئىگىلەشنى، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىنى كونترول قىلىشنى، ئامېرىكا ئىتتىپاقلىرىنى پارچىلاشنى ۋە رايونغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ نىشانلار ئەمەلگە ئاشسا، ئامېرىكانىڭ خەلقئارادىكى ئورنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەيدۇ. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىشى بىلەن ئۇلار بۇ نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرالايدىغان كۈچكە ئىگە بولۇشى مۇمكىن. راتنېر مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسى باشلىقىنىڭ شى جىنپىڭنىڭ 2027-يىلغىچە تەيۋەننى ئىگىلەش تەييارلىقى توغرىسىدىكى سۆزىنى نەقىل كەلتۈرسىمۇ، خىتاي رەھبەرلىرىنىڭمۇ مۇۋەپپەقىيەتكە گۇمان بىلەن قارايدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. شۇڭلاشقا، ئامېرىكا سىياسىتىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى خىتاينىڭ ھەرقانداق ھۇجۇمنىڭ ئېغىر بەدەلگە تېگىدىغانلىقىغا بولغان گۇمانىنى ساقلاپ قېلىش بولۇشى كېرەك. ئامېرىكا يېڭى تېخنولوگىيە ۋە جانلىق كۈچلەرگە مەبلەغ سالماقتا، لېكىن ئەڭ مۇھىمى رايوندىكى شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى» ئەندىزىسىدىن تېخىمۇ «تورلاشقان» ئۇسۇلغا ئۆزگەرتىش. بۇ ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆزئارا ھەمكارلىشىشقا ئىلھاملاندۇرۇپ، بېيجىڭ ئۈچۈن يېڭى خىرىسلارنى پەيدا قىلماقتا. ئەمما، ھازىرقى غەيرىي رەسمىي مېخانىزملار يېتەرلىك ئەمەس؛ رەسمىي، كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسى كېرەكلىك ئىرادە ۋە ئىقتىدارنى تەمىنلەيدۇ. بۇ شەرتنامە ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننى مەھكەم باغلىشى كېرەك. گەرچە بەزىلەر ئامېرىكانىڭ ئىچكى سىياسىي ۋەزىيىتى سەۋەبىدىن بۇنىڭغا گۇمان قىلسىمۇ، مۇداپىئە ھەمكارلىقى ئىزچىل تەرەققىي قىلماقتا. ھەتتا رەھبەرلىك سەۋىيەسىدە ئىقتىدار بولمىسا، مۇداپىئە ئورگانلىرى ئاساس سالالايدۇ.

تارىخىي نۇقتىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئاسىيادا سوۋېت تەھدىتىگە قارشى ئىككى تەرەپلىك ئىتتىپاقلارنى قۇرغان (ANZUS، ياپونىيە، فىلىپپىن، كورېيە، تەيۋەن، تايلاند قاتارلىقلار). بۇ «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى» ئەندىزىسى رايون مۇقىملىقى ۋە ئىقتىسادىي گۈللىنىشكە ياردەم بەرگەن بولسىمۇ، ناتوغا ئوخشاش كوللېكتىپ مۇداپىئە سىستېمىسىغا تەرەققىي قىلمىغان. جون فوستېر داللېس 1952-يىلى ئاسىيادا بۇنداق رايونلۇق بىخەتەرلىك قۇرۇشنىڭ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى ئېيتقان. ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئامېرىكا بىلەن ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتنى ئەۋزەل كۆرۈپ، چوڭ دۆلەت توقۇنۇشلىرىغا كىرىشىپ قېلىشتىن ياكى ئۆزئارا تارىخىي توقۇنۇشلاردىن ئەنسىرەپ، كۆپ تەرەپلىك كېلىشىمدىن ساقلانغان. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى تەشكىلاتى (SEATO) نىڭ مەغلۇبىيىتىمۇ بۇنى ئىسپاتلايدۇ. لېكىن، راتنېر «زامانلار ئۆزگەردى» دەيدۇ. خىتايدىن كېلىۋاتقان تەھدىت ئاسىيادا كوللېكتىپ مۇداپىئە ئۈچۈن يېڭى ئېھتىياج ۋە مۇمكىنچىلىك ياراتتى. ياپونىيەنىڭ باش مىنىستىرى شىگېرۇ ئىشىبا ئاسىيادا ناتودەك سىستېمىنىڭ يوقلۇقىنىڭ ئۇرۇش خەۋپىنى ئاشۇرغانلىقىنى ئەسكەرتكەن. ھازىر كوللېكتىپ مۇداپىئە مۇمكىنچىلىككە ئىگە، چۈنكى: 1) رايون دۆلەتلىرى خىتاي تەھدىتىگە قارشى ئىستراتېگىيەلىك ماسلاشماقتا؛ 2) ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى كۈچەيمەكتە؛ 3) رايون تىنچلىقىنى ساقلاشتا ئامېرىكا شېرىكلىرىدىن تېخىمۇ چوڭ رول ئېلىش تەلەپ قىلىنماقتا.

خىتاينىڭ رايوندا ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش ئىستىكى رايون دۆلەتلىرىدە، بولۇپمۇ ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىدا چوڭ ئەندىشە پەيدا قىلدى. بېيجىڭنىڭ خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنى تۈزىتىش كىرگۈزۈش قورالى قىلىپ ئىشلىتىشى، ئۇنىڭ خەتەرلىك ھەربىي پائالىيەتلىرى ۋە كۈچىيىۋاتقان ئىقتىدارى رايون دۆلەتلىرىنى يېڭى مۇداپىئە ئىستراتېگىيەلىرىنى تۈزۈشكە مەجبۇر قىلدى. بۇ ئۆزگىرىش ياپونىيەدە ئەڭ روشەن كۆرۈلىدۇ. ياپونىيە خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي جەھەتتە زىچ بولسىمۇ، سېنكاكۇ ئاراللىرىغا مۇناسىۋەتلىك تالاش-تارتىش، خىتاينىڭ دېڭىز ساقچى قانۇنى ۋە ئىغۋاگەرلىك ھەرىكەتلىرى تۈپەيلىدىن بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتى ناچارلاشتى. توكيو ئۆز قوراللىق كۈچلىرىنىڭ چەكلىمىلىرىنى بوشىتىپ، ھەربىي خىراجىتىنى ئاشۇرۇپ، قايتۇرما ھۇجۇم ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرمەكتە. مايكىل گىرىن ياپونىيەنى «ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى ئەڭ مۇھىم ساپ بىخەتەرلىك ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەت» دەپ ئاتىغان. فىلىپپىنغىمۇ ئوخشاش ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىش يۈز بەردى. ئىلگىرى ئىچكى توپىلاڭلارغا مەركەزلەشكەن مانىلا، ھازىر جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا خىتاينىڭ ھەربىي بازا قۇرۇشى، فىلىپپىن پاراخوتلىرىنى پاراكەندە قىلىشىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن ئارمىيەسىنى كەڭ كۆلەمدە زامانىۋىلاشتۇرماقتا. ئاۋسترالىيەمۇ خىتاينى پايدىلىق ئىقتىسادىي شېرىكتىن تەھدىتكە ئايلانغانلىقىنى تونۇپ يەتتى. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئاۋسترالىيەنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش ئۇرۇنۇشلىرى، ئىقتىسادىي بېسىم ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئاۋسترالىيەگە يېقىن جايلاردىكى خەتەرلىك ھەرىكەتلىرى كانبەررانى دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە مەجبۇر قىلدى. ئاۋسترالىيە ئەمدى يىراق كەلگۈسىدىكى ئەمەس، يېقىن كەلگۈسىدىكى تەھدىتلەرگە تەييارلىق قىلماقتا. يېقىنقى سورۇنلار خىتاينىڭ كەلگۈسىدە ھەربىي تەھدىت ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن دەپ قارايدىغان ئاۋسترالىيەلىكلەر نىسبىتىنىڭ زور دەرىجىدە ئاشقانلىقىنى كۆرسەتكەن. بۇ ئۈچ دۆلەتنىڭ ئۆزگىرىشلىرى ئۇلارنىڭ خىتاينى ئورتاق تەھدىت دەپ بىلىپ، تەيۋەن مەسىلىسىدەك سەزگۈر مەسىلىلەردىمۇ ئۆز تەقدىرلىرىنىڭ رايوننىڭ ئومۇمىي بىخەتەرلىكى بىلەن زىچ باغلانغانلىقىنى تونۇپ يەتكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.

خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرىگە قارشى ئورتاق غايە، رايوندىكى ئاساسلىق دېموكراتىك دۆلەتلەر ئارىسىدىكى بىخەتەرلىك شېرىكلىكىنى چوڭقۇرلاشتۇردى. ئاۋسترالىيە بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇداپىئە ھەمكارلىقى رەسمىي ئىتتىپاقداشلىققا يېقىنلاشماقتا (ئۆزئارا كىرىش-چىقىش كېلىشىمى، بىرلەشمە مانېۋىرلار). ياپونىيە فىلىپپىنغا ئەڭ چوڭ بىخەتەرلىك ياردەمچىسىگە ئايلاندى، ئۆزئارا كىرىش-چىقىش كېلىشىمى سۆھبەتلىرى ئاخىرلاشتى. 2025-يىلى ياپونىيە ۋە فىلىپپىن مۇداپىئە مىنىستىرلىرى «ھازىرقى يەر شارىۋى تەرتىپنى بىر تەرەپلىمە قايتا شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنغان ھەرقانداق كۈچكە قارشى تۇرۇش»نى ئورتاق مەقسەت قىلغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ يېڭى يېقىنلىشىش ئامېرىكانىڭ رايونلۇق ئىتتىپاقلىق سىستېمىسىنى «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى»دىن تېخىمۇ «تورسىمان» قۇرۇلمىغا ئۆزگەرتىش تىرىشچانلىقلىرى بىلەن ماسلاشتى (AUKUS، Quad، ئامېرىكا-ياپونىيە-جەنۇبىي كورېيە ئۈچ تەرەپلىك ھەمكارلىقى قاتارلىقلار). بۇ ھەمكارلىقتا ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن ۋە ياپونىيە دائىم مەركىزىي ئورۇندا تۇرماقتا. 2024-يىلى ئامېرىكا-ياپونىيە-فىلىپپىن باشلىقلار يىغىنى ۋە ئاۋسترالىيە-ياپونىيە-ئامېرىكا مۇداپىئە مىنىستىرلىرى ئۇچرىشىشى قاتارلىق يېڭى تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇلاردىن ئەڭ ئۈمىدۋارى، ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننى ئۆز ئىچىگە ئالغان، غەيرىي رەسمىي ھالدا «گۇرۇپپا» (The Squad) دەپ ئاتالغان تۆت تەرەپلىك ھەمكارلىقنىڭ شەكىللىنىشى. ئۇلار جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا بىرلەشمە مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزمەكتە ۋە كەلگۈسىدىكى ھەمكارلىقنى پىلانلىماقتا.

بۇ يېڭى يېقىنلىشىش مۇھىم بولسىمۇ، يېتەرلىك ئەمەس. ئۇ تولۇق ئەمەس، ئۆتكۈنچى باسقۇچ. ھازىرقى مېخانىزملاردا ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدا (ياپونىيە بىلەن فىلىپپىن، ئاۋسترالىيە بىلەن ياپونىيە قاتارلىقلار) رەسمىي ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيىتى يوق. ھەمكارلىق غەيرىي رەسمىي، مەركىزىي قوماندانلىق ۋە دائىمىي پىلانلاش كەمچىل. خىتاي تەھدىتىنى كۆزدە تۇتقاندا، ھەقىقىي توسۇش ئۈچۈن رەسمىي كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسى كېرەك. بۇ پۈتۈن رايوننى قاپلىغان ناتوغا ئوخشاش كەڭ كۆلەملىك بولۇشنىڭ ھاجىتى يوق، بەلكى ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننى يادرولۇق ئەزا قىلسا بولىدۇ. كەلگۈسىدە باشقا دۆلەتلەرنىڭ (كورېيە، يېڭى زېلاندىيە) قوشۇلۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇلارنىڭمۇ تەييارلىقىغا باغلىق. ھىندىستان ۋە سىنگاپور قاتارلىقلار دەسلەپتە تولۇق ئەزا بولماسلىقى مۇمكىن. تەيۋەننىڭ قوشۇلۇشى ئامېرىكانىڭ «بىر خىتاي سىياسىتى» ۋە يادرولۇق ئەزالارنىڭ پوزىتسىيەسى سەۋەبىدىن مۇمكىن ئەمەس. ئامېرىكا ھازىرقى ۋەزىيەتتە بارلىق شېرىكلەرنىڭ تولۇق ماسلىشىشىنى كۈتۈپ تۇرماسلىقى كېرەك؛ يادرولۇق گۇرۇپپا ئاللىقاچان شەكىللەندى. ئاساسلىق ۋەزىپە ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننىڭ ئۆزئارا رەسمىي مۇداپىئە مەجبۇرىيىتىنى ئورنىتىش. بۇ دىپلوماتىك ماھارەت تەلەپ قىلسىمۇ، توسۇش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىشى بۇ قىيىنچىلىقلارنى يېڭەلەيدۇ. ئاۋسترالىيە بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئەمەلىي پەرقمۇ كۈنسېرى ئازايدى.

تەكلىپ قىلىنغان شەرتنامىنىڭ ئەمەلىي قۇرۇلمىسى، ھازىرقى ئىككى تەرەپلىك ۋە كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقلارنى ئاساس قىلسا بولىدۇ. مەسىلەن، ئاخبارات ھەمبەھىرلىشىش (ياپونىيەدىكى ئامېرىكا-ياپونىيە ئاخبارات ئانالىز مەركىزىنى كېڭەيتىش)، دېڭىز تەۋەلىكىدىن خەۋەردار بولۇش (فىلىپپىندىكى ئامېرىكا-فىلىپپىن مەركىزىنى كېڭەيتىش)، بىرلەشمە مانېۋىرلار ۋە قوماندانلىق-كونترول سىستېمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئامېرىكانىڭ رايوندىكى بازا ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشلىرىنى ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئۆزئارا كىرىش-چىقىش كېلىشىملىرى (RAA) ئارقىلىق كۆپ تەرەپلىك ئىشلىتىشكە ئايلاندۇرۇش مۇمكىن. ئورتاق ئەسلىھە قۇرۇش، ئوق-دورا ساقلاش ۋە بىرلەشمە مانېۋىرلارنى كېڭەيتىشمۇ ھەمكارلىق دائىرىسىدە. ئۈنۈملۈك شەرتنامە ئۈچۈن مەخسۇس قوماندانلىق ئىشتابى (ياپونىيە، ئاۋسترالىيە ياكى ھاۋاي قاتارلىق جايلاردا) ۋە C2 مېخانىزملىرىنى قۇرۇش زۆرۈر. ئامېرىكانىڭ ياپونىيەدىكى قوماندانلىق دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش پىلانى بۇنىڭغا ئاساس ھازىرلىيالايدۇ، ئەمما ئاۋسترالىيە ۋە فىلىپپىننى بىرلەشتۈرۈشنى ئويلىنىش كېرەك. بۇ تۆت دۆلەت دەرھال مەخسۇس خىزمەت گۇرۇپپىلىرىنى قۇرۇپ، سىياسەت، قانۇن ۋە مەشغۇلات مەسىلىلىرىنى سۆھبەتلىشىشى كېرەك.

شەرتنامىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى ئۈچۈن، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىكى بىر تەرەپلىمە ئەندىزىدىن ھەقىقىي ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش (reciprocity) ئاساسىغا قايتا قۇرۇش كېرەك. ئىلگىرى ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغداپ، ئۇلارنىڭ زېمىنىدا بازا قۇرغان، ئەمما ئىتتىپاقداشلار ئامېرىكانى قوغداشقا ئېنىق مەجبۇرىيەت ئالمىغان. بۇ تەڭپۇڭسىزلىق ئامېرىكا ھەربىي ئۈستۈنلۈكى، چەكلىك خىتاي تەھدىتى ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ چەكلىك ئىقتىدارىغا باغلىق ئىدى. ھازىر بۇ شارائىتلار يوق: خىتاي ئامېرىكاغا خىرىس قىلماقتا، ئىتتىپاقداشلار باي ۋە ئىقتىدارلىق، شۇنداقلا ئامېرىكا ئىچكى سىياسىتى تېخىمۇ كۆپ يۈك تەقسىماتىنى تەلەپ قىلماقتا. ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش پەقەتلا ھەربىي خىراجەتنى ئاشۇرۇش ئەمەس، بەلكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كىرىزىسلاردا ۋە ھەتتا ئامېرىكا زېمىنىنى قوغداشتا ئامېرىكانى قوللاشقا ئېنىق ۋەدە بېرىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، ئىتتىپاقداشلارنىڭ يېڭى، چوڭ روللارنى ئېلىشىغا شارائىت ھازىرلايدۇ: بىرلىكتە پىلانلاش، ئىقتىدارنى ماسلاشتۇرۇش ۋە مەخسۇسلاشتۇرۇش، دائىملىق بىرلەشمە مانېۋىرلار ئۆتكۈزۈش. تېخىمۇ مۇھىمى، ئامېرىكا ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئىتتىپاقداش دۆلەت زېمىنىغا كىرىش-چىقىش، بازا قۇرۇش ۋە ھاۋا بوشلۇقىدىن پايدىلىنىش ھوقۇقلىرىدا تېخىمۇ زور ئېنىقلىق ۋە كاپالەت كېرەك. بۇ، كىرىزىس ۋاقتىدا تېز ئىنكاس قايتۇرۇش ۋە توسۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ.

بۇ شەرتنامىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش يولىدا خىرىسلار مەۋجۇت: دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، قانۇن ۋە سىياسىي مۇرەككەپلىكلەر. ئامېرىكانىڭ ئىچكى بۆلۈنۈشى ياكى ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ قايتىشى ئىشلارنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرۇشى مۇمكىن. لېكىن، مۇداپىئە ئەمەلدارلىرى ھەمكارلىقنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشىشى كېرەك. ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت تەلەپ قىلىش ھازىر ئامېرىكادا ئىككى پارتىيەنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن. ئەمەلىي دەلىللەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاي تەھدىتى، ئامېرىكانىڭ رەھبەرلىكىگە بولغان تەلەپ ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئۆزئارا ھەمكارلىقىنىڭ ئېشىشى سەۋەبىدىن، مۇداپىئە ھەمكارلىقى داۋاملىق چوڭقۇرلاشماقتا. گەرچە ئاخىرقى شەرتنامە كېيىنكى ھۆكۈمەت دەۋرىگىچە سوزۇلۇپ كېتىشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئاساس سالغىلى بولىدۇ. كانبېررا، مانىلا، توكيودىكى رەھبەرلەر ئىچكى جامائەتنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىشى كېرەك؛ ئامېرىكا شەرتنامىنىڭ ئەمەلىي پايدىلىرىنى تەشۋىق قىلىشى لازىم. ئامېرىكادىكى گۇمانچىلارنى، بۇ شەرتنامىنىڭ ئامېرىكاغا يېڭى مەجبۇرىيەت قوشمايدىغانلىقىغا، ئەكسىچە يۈكنى تەقسىملەيدىغانلىقىغا ئىشەندۈرۈش كېرەك. باشقا رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئىنكاسىغا تەييارلىق قىلىش، بۇ شەرتنامىنىڭ كەڭ دائىرىلىك ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ۋە «ئەركىن ۋە ئوچۇق ھىندى-تىنچ ئوكيان»نى نىشان قىلغانلىقىنى چۈشەندۈرۈش زۆرۈر. شەرتنامە پەقەت ھەربىي مۇداپىئەگە مەركەزلىشىپ، باشقا خەلقئارا ئورگانلارنى تولۇقلىشى كېرەك. بېيجىڭ بۇ شەرتنامىگە قاتتىق قارشى چىقىپ، ئامېرىكانى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى تەپەككۇرى بىلەن ئەيىبلەيدۇ ۋە ئىتتىپاقداشلارنى پارچىلاشقا تىرىشىدۇ. ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى خىتاينىڭ بۇ تىرىشچانلىقلىرىغا قارشى تەييارلىشىغا ياردەم بېرىشى كېرەك. خۇلاسە شۇكى، جەريان قىيىن بولسىمۇ، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىننىڭ ئاللىقاچان ئالغان زور قەدەملىرى يېڭى بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى قۇرۇش ئۈچۈن ئاساس ھازىرلىدى. كۈچلۈك رەھبەرلىك ئارقىلىق بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش رايوننىڭ تىنچلىقى ۋە مۇقىملىقى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.