تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ يىل ياۋروپا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىلغانلىقىنىڭ 50 يىللىقى. خىتايلارنىڭ تەبىرى بىلەن ئېيتقاندا، بۇ مۇناسىۋەت «ئەقىل يېشى» (知天命) غا قەدەم قويغان بىر يىل بولدى. دەل مۇشۇنداق تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە پەيتتە، 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن 25-نۆۋەتلىك ياۋروپا-خىتاي باشلىقلار يىغىنى، خەلقئارا جامائەتچىلىكنىڭ كۈچلۈك دىققىتىنى قوزغىدى. ياۋروپا كېڭىشىنىڭ رەئىسى ئانتونىيو كوستا ۋە ياۋروپا كومىسسىيەسىنىڭ رەئىسى ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېننىڭ بېيجىڭ زىيارىتى گەرچە يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي دىيالوگ دەپ ئاتالغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق ۋەزىيەت، كەسكىن سودا سۈركىلىشى ۋە چوڭقۇر قىممەت قاراش ئىختىلاپلىرىنىڭ سايىسى ئاستىدا ئۆتتى. بۇ يىغىن بىر تەرەپتىن 50 يىللىق مۇناسىۋەتنىڭ تەجرىبە-ساۋاقلىرىنى يەكۈنلەش پۇرسىتى بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان بىر «سىناق تېشى» ئىدى. خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ يىغىندا «ئۆزئارا ھۆرمەت قىلىش، ئورتاقلىقتا چىڭ تۇرۇپ، پەرقلەرنى ساقلاپ قېلىش، ئوچۇق ھەمكارلىشىش ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش» نى كەلگۈسى 50 يىللىق تەرەققىياتنىڭ مۇھىم پىرىنسىپى دەپ ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، يىغىننىڭ نەتىجىسى بۇ پىرىنسىپلارنىڭ رېئاللىقتا قانچىلىك ئېغىر سىناقلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى تولۇق ئاشكارىلىدى. بۇ ئانالىز ماقالىسىدە، بىز بۇ يىغىننى كۆپ قاتلاملىق ھالدا تەھلىل قىلىپ، ئۇنىڭ ئەھمىيىتى، ئارقا كۆرۈنۈشى، قولغا كەلگەن ۋە كەلمىگەن نەتىجىلەر، بولۇپمۇ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنىڭ سەزگۈر ئورنى ھەمدە غەرب ۋە خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ بۇ يىغىننى قانداق ئىككى خىل دۇنيادا تەسۋىرلىگەنلىكى قاتارلىق مەسىلىلەرنى چوڭقۇر مۇلاھىزە قىلىمىز.
يىغىننىڭ ئەھمىيىتى: تارىخ بىلەن رېئاللىق گىرەلىشىپ كەتكەن «بۇرۇلۇش نۇقتىسى»
بۇ قېتىمقى باشلىقلار يىغىنىنىڭ ئەھمىيىتى ئادەتتىكى دىپلوماتىك ئۇچرىشىشتىن كۆپ ھالقىپ كېتىدۇ. ئۇنىڭ مۇھىملىقىنى تۆۋەندىكى ئۈچ نۇقتىدىن خۇلاسىلەشكە بولىدۇ:
بىرىنچى، تارىخىي تۈگۈن: بۇ يىل ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ «ئالتۇن توي» يىلى بولۇپلا قالماي، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقانلىقىنىڭ ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 80 يىللىقى. بېيجىڭ تاشقى ئىشلار ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى سۈي خۇڭجيەننىڭ «ئازادلىق گېزىتى» دە ئوتتۇرىغا قويغىنىدەك، بۇ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ئىككى تەرەپنى 50 يىل ئىلگىرىكى «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى» نىڭ مۇزلۇقىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ، دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقاندىكى «ئەسلىي مەقسەت» نى قايتا ئويلىنىشقا ۋە شۇ ئاساستا كەلگۈسىگە يۆنىلىش بېكىتىشكە چاقىردى. 50 يىللىق مۇناسىۋەت جەريانىدا، ئىككى تەرەپنىڭ سودا سوممىسى 1975-يىلىدىكى 2 مىليارد 400 مىليون دوللاردىن 2024-يىلىدىكى 780 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كەتتى، ئىككى تەرەپلىك سېلىنما مىقدارى 260 مىليارد دوللارغا يەتتى. بۇ سانلىق مەلۇماتلار ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇرلاشقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئىككىنچى، گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت: يىغىن ئۇكرائىنا ئۇرۇشى داۋاملىشىۋاتقان، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت كەسكىنلەشكەن بىر پەيتتە ئۆتكۈزۈلدى. بۇ ۋەزىيەتتە، ياۋروپانىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» سى ۋە خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ھەممە كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتتى. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينى «ھەمكارلىق ھەمراھى، ئىقتىسادىي رىقابەتچى ۋە سىستېمىلىق رەقىب» دەپ ئۈچ خىل سالاھىيەت بىلەن تەرىپلەيدۇ. بۇ قېتىمقى يىغىن، بۇ ئۈچ خىل سالاھىيەتنىڭ قايسىسىنىڭ ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدىغانلىقىنى كۆزىتىدىغان بىر سورۇن بولدى.
ئۈچىنچى، ئىچكى بېسىم ۋە ئىختىلاپلار: يىغىندىن ئىلگىرى، ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە بىر قاتار «تۆۋەن بېسىملىق ھاۋا ئېقىمى» شەكىللەنگەن ئىدى. ياۋروپانىڭ خىتاي توكلۇق ماشىنىلىرىغا قاراتقان تولۇقلىما تەكشۈرۈشى ۋە جازا تاموژنا بېجى قويۇشى، 18-قېتىملىق رۇسىيەگە قارشى جازا لايىھەسىگە خىتاي شىركەتلىرىنى كىرگۈزۈشى، خەلقئارا سېتىۋېلىش قورالى (IPI) نى ئىشلىتىپ خىتاي شىركەتلىرىنى ياۋروپا داۋالاش ئەسۋابلىرى بازىرىدىن چەتكە قېقىشى قاتارلىق ئىشلار ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىگە كۆلەڭگە تاشلىغان ئىدى. شۇڭلاشقا، بۇ يىغىن پەقەت بىر تەبرىكلەش پائالىيىتى بولماستىن، بەلكى جىددىي ۋە كەسكىن مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا تىرىشىدىغان بىر دىپلوماتىك كۈرەش مەيدانى ئىدى.
يىغىن سورۇنىنىڭ ئۆزگىرىشى: دىپلوماتىك سىگناللار ۋە كۈچ نىسبىتى
بۇ قېتىمقى باشلىقلار يىغىنىنىڭ ئورنىنىڭ بىريۇسسېلدىن بېيجىڭغا ئۆزگىرىشى ۋە ۋاقتىنىڭ ئىككى كۈندىن بىر كۈنگە قىسقارتىلىشى، ئاددىي بىر تەرتىپلىك ئۆزگىرىش ئەمەس، بەلكى چوڭقۇر دىپلوماتىك سىگناللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ۋەقە ئىدى. «ئازادلىق گېزىتى» بۇنى «ئەگرى- توقاي» (一波三折) دەپ تەسۋىرلىگەن.
بۇ ئۆزگىرىش شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاي ھازىرقى ۋەزىيەتتە ياۋروپا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئۆزىگە تېخىمۇ كۈچلۈك ئىشىنىدۇ. ئۇلار ياۋروپا ئىتتىپاقىنى بىر پۈتۈن گەۋدە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئايرىم دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەر ئارقىلىق ئۆز مەنپەئەتىنى كۆزلەشنى ئەۋزەل كۆرىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ بىريۇسسېلغا بېرىشنى رەت قىلىشى، ئەمەلىيەتتە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بىرلىشىپ كۈچ چىقىرىش ئارقىلىق خىتايغا بېسىم ئىشلىتىش ئۇرۇنۇشىغا قارشى بىر جاۋاب ئىدى.
ياۋروپا تەرەپنىڭ بۇ ئۆزگىرىشكە ماقۇل بولۇشى، ئۇلارنىڭ خىتاي بىلەن بولغان يۇقىرى دەرىجىلىك دىيالوگنى ساقلاپ قېلىشنى ھەر قانداق بەدەل تۆلەپ بولسىمۇ ئارزۇ قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۇلار گەرچە دىپلوماتىك ئابرۇيىدا مەلۇم دەرىجىدە زىيان تارتقان بولسىمۇ، دىيالوگ يولىنى ئوچۇق تۇتۇشنى تېخىمۇ مۇھىم دەپ قارىدى. بۇ، ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىكى مۇرەككەپ ئەھۋالىنى، يەنى بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ خىرىسىغا تاقابىل تۇرۇش، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇنىڭ بىلەن ھەمكارلىشىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
قولغا كەلگەن كېلىشىملەر: قۇملۇقتىكى بوستانلىقتەك چەكلىك نەتىجىلەر
كەسكىن ۋەزىيەتكە قارىماي، يىغىندا چەكلىك بولسىمۇ بەزى كۆزگە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەر قولغا كەلتۈرۈلدى.
«ياۋروپا-خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ كىلىمات ئۆزگىرىشىگە قارشى تۇرۇش توغرىسىدىكى بىرلەشمە باياناتى»: بۇ، يىغىننىڭ ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ ئەمەلىي نەتىجىسى ھېسابلىنىدۇ. «يەرشارى ۋاقىت گېزىتى» نىڭ باھاسىغا ئاساسلانغاندا، بۇ بايانات ئامېرىكا «پارىژ كېلىشىمى» دىن چېكىنگەن بىر پەيتتە، ياۋروپا بىلەن خىتاينىڭ يەرشارى كىلىمات باشقۇرۇشىدىكى مەسئۇلىيىتىنى نامايان قىلىپ، دۇنيانىڭ كاربون قويۇپ بېرىشنى ئازايتىش ئىشلىرىغا زور ئىشەنچ پەيدا قىلغان. باياناتتا ئىككى تەرەپنىڭ «بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىلىمات ئۆزگىرىشى رامكا ئەھدىنامىسى» ۋە «پارىژ كېلىشىمى» نىڭ يادرولۇق ئورنىنى قوغدايدىغانلىقى، 2035-يىلىدىن بۇرۇن دۆلەتلىك ئۆز ئالدىغا تۆھپە قوشۇش پىلانى (NDCs) نى تاپشۇرىدىغانلىقى ئېنىق يېزىلغان.
ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە دىيالوگنى داۋاملاشتۇرۇش: گەرچە چوڭ ئىختىلاپلار بولسىمۇ، ئىككى تەرەپ ئىقتىساد، سودا ۋە باشقا ساھەلەردىكى 70 دىن ئارتۇق دىيالوگ مېخانىزمىنى داۋاملىق ئىشلىتىپ، مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا كېلىشتى. خىتاي تاراتقۇلىرىدا ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى پائالىيەتلىرى كەڭ تەرىپلەندى. مەسىلەن: كاتل (CATL) ۋە بىيادى (BYD) نىڭ ياۋروپادا زاۋۇت قۇرۇشى، سىمېنس (Siemens) ۋە ۋولكسۋاگېن (Volkswagen) نىڭ خىتايدىكى سېلىنمىسىنى ئاشۇرۇشى، ياۋروپا-خىتاي نۆۋەتچى پويىزىنىڭ 110 مىڭ قېتىمدىن ئارتۇق قاتنىشى قاتارلىق مىساللار، ئىككى تەرەپ ئىقتىسادىنىڭ بىر-بىرىگە نەقەدەر چوڭقۇر باغلانغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
قانۇن چىقىرىش ئورگانلىرى ئالاقىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش: يىغىندىن سەل بۇرۇن، خىتاي بىلەن ياۋروپا پارلامېنتى ئۆزئارا زىيارەت قىلىشقا قويۇلغان چەكلىمىلەرنى بىكار قىلىپ، قانۇن چىقىرىش ئورگانلىرى ئالاقىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە قوشۇلدى. بۇ، سىياسىي جەھەتتىكى جىددىيلىكنى پەسەيتىش ئۈچۈن تاشلانغان مۇھىم بىر قەدەم ھېسابلىنىدۇ.
بىرلىككە كېلەلمىگەن مەسىلىلەر: مۇز تاغنىڭ سۇ ئۈستىدىكى قىسمى
يىغىندا ھەل بولماي قالغان مەسىلىلەر، قولغا كەلگەن نەتىجىلەردىن كۆپ ۋە مۇھىم ئىدى. بۇلار ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى چوڭقۇر يىلتىز تارتقان ئىختىلاپلارنىڭ جەۋھىرىدۇر.
سودا تەڭپۇڭسىزلىقى ۋە «خەتەرسىزلەندۈرۈش»(De-risking): ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان سودا قىزىل رەقىمى 300 مىليارد ياۋرودىن ئېشىپ كەتكەن. ياۋروپا تەرەپ بۇنىڭ سەۋەبىنى خىتاينىڭ دۆلەت ياردەم پۇلى، بازارغا كىرىشتىكى توسالغۇلار ۋە ئادالەتسىز رىقابەتتىن كۆرۈپ، « خەتەرسىزلەندۈرۈش » ئىستراتېگىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. خىتاي تەرەپ بولسا بۇنى پۈتۈنلەي رەت قىلدى. «يېڭى خىتاي گېزىتى» ۋە «جۇڭگو ياشلار گېزىتى» قاتارلىق تاراتقۇلاردا، خىتاي تەرەپنىڭ قارىشى تەپسىلىي شەرھلەندى: بىرىنچى، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىن قىلغان ئېكسپورتىنىڭ 40% ى ياۋروپانىڭ ئۆزىگە قايتا سېتىلىدۇ، يەنى «قىزىل رەقەم خىتايدا، پايدا ياۋروپادا». ئىككىنچى، ياۋروپانىڭ ئۆزىنىڭ يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك مەھسۇلاتلىرىنى خىتايغا ئېكسپورت قىلىشنى چەكلىشى، سودا قىزىل رەقىمىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان مۇھىم ئامىل. ئۈچىنچى، ياۋروپا مەھسۇلاتلىرى خىتاي بازىرىدا يۇقىرى ئۈلۈشكە ئىگە، مەسىلەن: ئايروبۇسنىڭ بازار ئۈلۈشى 2008-يىلىدىكى 20% تىن ھازىرقى 50% تىن ئاشتى. شى جىنپىڭ «ئۆزئارا بېقىندىلىق خەتەر ئەمەس» دەپ كۆرسىتىپ، «خەتەردىن ساقلىنىش» نى «ھەمكارلىقنى ئازايتىش» قا ئايلاندۇرۇۋەتمەسلىك كېرەكلىكىنى ئاگاھلاندۇردى.
ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە رۇسىيە مەسىلىسى: ياۋروپا تەرەپ خىتاينى رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش ماشىنىسىنى قوللاۋاتىدۇ دەپ ئەيىبلەپ، ئۇنىڭغا بېسىم ئىشلەتتى. يىغىندىن ئىلگىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينىڭ بەزى شىركەت ۋە بانكىلىرىنى جازا تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشى بۇ جىددىيلىكنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. خىتاي تەرەپ بۇ ئەيىبلەشلەرنى قەتئىي رەت قىلىپ، ئۆزىنىڭ تىنچلىقنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى ئوبيېكتىپ پوزىتسىيەسىنى تەكىتلىدى. ئەمما، خىتاينىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىدىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقى ئېنىق. بۇ مەسىلە، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچكە بۇزغۇنچىلىق قىلىۋاتقان ئەڭ چوڭ ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ قېلىۋاتىدۇ.
ئىدېئولوگىيە ۋە قىممەت قاراش ئىختىلاپى: بۇ، يىغىندىكى ئەڭ ھەل قىلغىلى بولمايدىغان مەسىلە بولۇپ، ئۇنىڭ يادروسىدا كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى تۇراتتى.
كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى: سۆھبەتتىكى پىل ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازى
كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سىستېمىلىق باستۇرۇش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق، گەرچە خىتاي تەرەپ تەرىپىدىن «ئىچكى ئىش» دەپ قارالسىمۇ، ئەمما ئۇ ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى ئەڭ چوڭ ئەخلاقىي ۋە سىياسىي توسالغۇ بولۇپ كەلدى.
يىغىن ئالدىدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى باشچىلىقىدىكى 18 خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى ياۋروپا ئىتتىپاقى رەھبەرلىرىگە ئوچۇق خەت يېزىپ، ئۇلارنى خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى ئېنىق ئەيىبلەشكە، تۈرمىدىكى ئىلھام توختى، گۈلشەن ئابباس قاتارلىق ئۇيغۇرلارنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىشقا، ھەمدە ياۋروپا-خىتاي كىشىلىك ھوقۇق دىئالوگىنىڭ ئۈنۈمسىزلىكىنى ئېتىراپ قىلىپ، تېخىمۇ كۈچلۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىشقا چاقىردى.
ياۋروپا تەرەپ يىغىندا ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى باياناتىدا، «شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى» ئوتتۇرىغا قويدى. ئەمما، بۇ خىل «ئەندىشە» لەرنىڭ ئەمەلىيەتتە ھېچقانداق كونكرېت نەتىجىسى بولمىدى. خىتاي تەرەپ بۇ ئەيىبلەشلەرنى پۈتۈنلەي رەت قىلىپ، ئۇنى خىتاينىڭ تەرەققىياتىنى توسۇش ئۈچۈن ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان يالغانچىلىق دەپ قارايدۇ. قىزىقارلىق يېرى، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ يىغىن ھەققىدىكى بارلىق خەۋەر ۋە ئانالىزلىرىدە، «كىشىلىك ھوقۇق» ياكى «شەرقىي تۈركىستان/شىنجاڭ» دېگەن سۆزلەر بىر قېتىممۇ تىلغا ئېلىنمىدى. بۇ، خىتاي تەرەپنىڭ بۇ مەسىلىنى مۇزاكىرە قىلىشنى قانچىلىك رەت قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنى ئۆز تەشۋىقاتىدىن پۈتۈنلەي چىقىرىپ تاشلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ «قەستەن سۈكۈت قىلىش» نىڭ ئۆزى، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى قىممەت قاراش پەرقىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى ئەڭ ياخشى ئىسپاتلايدۇ.
يىغىننىڭ غەرب تاراتقۇلىرىدىكى ئەكسى: ئۈمىدسىزلىك ۋە «بۆسۈش بولمىدى»
غەرب تاراتقۇلىرى بۇ قېتىمقى باشلىقلار يىغىنىغا ئومۇميۈزلۈك سەلبىي، گۇمانلىق ۋە تەنقىدىي پوزىتسىيەدە بولدى. ئۇلارنىڭ خەۋەرلىرىنىڭ ئاساسلىق ئۇچۇرى «ھېچقانداق بۆسۈش بولمىدى»، «ئىختىلاپلار چوڭقۇرلاشتى» ۋە «ئۈمىدلەر يوققا چىقتى» دېگەندىن ئىبارەت بولدى.
- The Parliament Magazine: «خىتاي ياۋروپانى سەل چاغلىدى، باشلىقلار يىغىنىدا بۆسۈش بولۇش ئۈمىدىنى يوققا چىقاردى» دەپ سەرلەۋھە قويدى.
- Reuters: يىغىننىڭ سودا ۋە ئۇكرائىنا مەسىلىسىدە ھېچقانداق ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلالمىغانلىقىنى، ئىككى تەرەپنىڭ ئۆز پوزىتسىيەسىنى قايتا تەكىتلەش بىلەنلا چەكلەنگەنلىكىنى يازدى.
- Politico Europe: يىغىننى «مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەرنى قەغەزگە ئوراش» دەپ تەسۋىرلەپ، ئىككى تەرەپنىڭ كىلىمات كېلىشىمىدىن باشقا ھېچقانداق ئورتاقلىق تاپالمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.
غەرب ئانالىزچىلىرىنىڭ قارىشىچە، ياۋروپا بۇ قېتىم خىتايغا ئېنىق ۋە بىرلىككە كەلگەن سىگنال بەردى، ئەمما خىتاي بۇنىڭغا ھېچقانداق يول قويۇش ئارقىلىق جاۋاب قايتۇرمىدى. ئۇلار ياۋروپانىڭ «خەتەردىن ساقلىنىش» ئىستراتېگىيەسىنى قەتئىي داۋاملاشتۇرۇپ، خىتايغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك بېقىندىلىقنى ئازايتىشنىڭ بىردىنبىر توغرا يول ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە.
خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ ئەكس ئەتتۈرۈشى: «ھەمكارلىق» ۋە «ئىناقلىق» داستانى
غەرب تاراتقۇلىرىنىڭ ئەكسىچە، خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى يىغىننى پۈتۈنلەي باشقىچە بىر رەڭدە تەسۋىرلىدى. ئۇلارنىڭ خەۋەرلىرىدە «ئىختىلاپ»، «سۈركىلىش»، «كىشىلىك ھوقۇق» دېگەن سۆزلەرنى تېپىش مۇمكىن ئەمەس. ئەكسىچە، «ھەمكارلىق»، «ئورتاق مەنپەئەت»، «ئۆزئارا ھۆرمەت»، «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا» ۋە «ئورتاق غەلىبە» قاتارلىق سۆزلەر قايتا-قايتا تەكىتلەندى.
- «خەلق گېزىتى»: يىغىننى «ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى 50 يىلىغا يۆنىلىش كۆرسەتكەن مۇھىم ئۇچرىشىش» دەپ ئاتاپ، شى جىنپىڭنىڭ ئۈچ نۇقتىلىق تەكلىپىنى مۇناسىۋەتنىڭ «يېتەكچى پىرىنسىپى» دەپ تەرىپلىدى. ماقالىدە «ياۋروپا-خىتاي ھەمراھ، رەقىب ئەمەس»، «ھەمكارلىق رىقابەتتىن چوڭ، ئورتاقلىق ئىختىلاپتىن چوڭ» دېگەنلەر ئاساسىي مىلودىيە قىلىندى.
- «يەرشارى ۋاقىت گېزىتى»: غەربنىڭ «ئۈمىدسىزلىك» كەيپىياتىنى «ئومۇميۈزلۈك، ئوبيېكتىپ ۋە تارىخىي بولمىغان قاراش» دەپ تەنقىد قىلىپ، ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى سودا مەسىلىسىنى غەربنىڭ ئۆزى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى، ياۋروپانىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» سىنى قوغداپ، ئامېرىكىنىڭ بېسىمىغا باش ئەگمەسلىكى كېرەكلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا تەشۋىق قىلدى.
- «يېڭى خىتاي ئاگېنتلىقى»: يىغىننىڭ «ئىجابىي سىگناللارنى تارقاتقانلىقى» نى، ئىككى تەرەپنىڭ «دۇنيانىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاشتىكى مۇھىم كۈچ» ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.
خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ بۇ خىل تەشۋىقاتى، بىر تەرەپتىن ئىچكى جامائەتچىلىككە ھۆكۈمەتنىڭ دىپلوماتىيەدە غەلىبە قىلغانلىقىنى كۆرسىتىش بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقئاراغا، بولۇپمۇ ياۋروپاغا، ئىختىلاپلارنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنىڭ «ئەڭ ئاقىلانە تاللاش» ئىكەنلىكىنى ئۇقتۇرۇش مەقسىتىنى كۆزلىگەن.
خۇلاسە: يېڭى نورمال ھالەت ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
بېيجىڭ باشلىقلار يىغىنى بىر مۇناسىۋەتنى ئاخىرلاشتۇرمىدى، بەلكى بىر يېڭى، ئەمما تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە كەسكىن بىر باسقۇچنىڭ باشلانغانلىقىنى جاكارلىدى. بۇ يېڭى نورمال ھالەتنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە:
- رىقابەتنىڭ ئاساسىي ئېقىمغا ئايلىنىشى: «ھەمراھ»لىق سۆزى گەرچە دىپلوماتىك تىلدا ساقلىنىپ قالسىمۇ، ئەمەلىيەتتە «رىقابەتچى» ۋە «رەقىب» دېگەن سالاھىيەت ياۋروپانىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ يادروسىغا ئايلاندى.
- قۇرۇلمىۋى ئىختىلاپلارنىڭ مۇقىملىشىشى: سودا تەڭپۇڭسىزلىقى، ئۇكرائىنا مەسىلىسى ۋە كىشىلىك ھوقۇق قاتارلىق مەسىلىلەر قىسقا مۇددەتتە ھەل بولمايدىغان، بەلكى ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىگە ئۇزۇن مۇددەت تەسىر كۆرسىتىدىغان قۇرۇلمىۋى ئىختىلاپلارغا ئايلاندى.
- چەكلىك ھەمكارلىق ۋە دائىملىق سۈركىلىش: ئىككى تەرەپ كىلىمات ئۆزگىرىشىگە ئوخشاش ئورتاق مەنپەئەتكە ئىگە ساھەلەردە ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرىدۇ، ئەمما بۇ ھەمكارلىق دائىم دېگۈدەك باشقا ساھەلەردىكى سۈركىلىشلەرنىڭ سايىسى ئاستىدا قالىدۇ.
- بايان (Narrative) ئۇرۇشىنىڭ كەسكىنلىشىشى: يىغىننىڭ غەرب ۋە خىتاي تاراتقۇلىرىدىكى ئىككى خىل ئەكسى، ئىككى تەرەپنىڭ پەقەت مەنپەئەت توقۇنۇشىلا ئەمەس، بەلكى رېئاللىقنى قانداق چۈشىنىش ۋە تەسۋىرلەش جەھەتتىمۇ بىر-بىرىدىن يىراقلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ مۇتەخەسسىسى فېڭ جۇڭپىڭ ئېيتقاندەك، ھازىرقى ۋەزىيەتتە «ئۆزگىرىشنى تونۇپ يېتىش ئارقىلىق ئاندىن ئۇنىڭغا ماسلىشقىلى بولىدۇ» (识变才能应变). ئەمما مەسىلە شۇكى، ياۋروپا بىلەن خىتاي «ئۆزگىرىش» نىڭ ماھىيىتىنى پۈتۈنلەي ئوخشىمىغان نۇقتىدىن چۈشىنىۋاتىدۇ.
ئاخىرىدا ئېيتقاندا، بېيجىڭ باشلىقلار يىغىنى ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى رومانتىك تەسەۋۋۇرلارنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى، ئەمدى ئىككى تەرەپنىڭ قاتتىق رېئاللىق ئاساسىدا، ئۆز مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە قىيىن بولغان كۈرەشلەرنى قىلىشقا مەجبۇر بولىدىغان بىر دەۋرگە كىرگەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. بۇ مۇناسىۋەتنىڭ كەلگۈسى، پەقەت ئىككى تەرەپنىڭ ئەقىل-پاراسىتىگىلا ئەمەس، بەلكى خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ قانداق تەرەققىي قىلىشىغا، بولۇپمۇ ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ يۆنىلىشىگە تېخىمۇ زىچ باغلانغان. ياۋروپانىڭ بۇ «بۇرۇلۇش نۇقتىسى» دا ئۆز مەنپەئەتلىرى بىلەن قىممەت قاراشلىرى ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى قانداق تېپىشى، ئۇنىڭ 21-ئەسىردىكى خەلقئارا ئورنىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ ھالقىلىق سوئاللارنىڭ بىرى بولۇپ قالىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
